19 Brusselse gemeenten: Elk eigen bestuur

Audit datum: 2026-03-31 Categorie: Brussels Gewest. Structuur Status-voorstel: 🟠 Hervormd: Fusie tot één stadsbestuur met stadsdistricten

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bestaat uit 19 afzonderlijke gemeenten, elk met een volledig eigen bestuur: burgemeester, college van schepenen, gemeenteraad, gemeentesecretaris, financieel directeur, en een apart OCMW (Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn). Deze structuur dateert van vóór de Belgische onafhankelijkheid. De gemeentegrenzen zijn grotendeels ongewijzigd sinds de 19e eeuw.

Juridische basis: De Belgische Grondwet (art. 41, 162) en de Nieuwe Gemeentewet (1988) regelen de gemeentelijke autonomie. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is bevoegd voor het toezicht op de gemeenten via de ordonnantie van 14 mei 1998.

De 19 gemeenten zijn:

Budget: De gecumuleerde gewone uitgaven van de 19 gemeenten en hun OCMW's bedroegen in 2023 meer dan €4 miljard. Stad Brussel alleen al had een begroting van €1,08 miljard.

Personeel: De gemeenten en OCMW's samen stellen 28.159 personen tewerk, goed voor 25.601 voltijdse equivalenten (VTE) (cijfers juni 2023). Personeelskosten vertegenwoordigen gemiddeld 42% van het gemeentelijke budget, bij Stad Brussel zelfs 49%.

Bestuur: In totaal tellen de 19 gemeenten:

• 19 burgemeesters
• ~100 schepenen (na de hervorming van 2024 minder dan voorheen, maar nog steeds ~5-8 per gemeente)
• 703 gemeenteraadsleden (sinds 2024)
• 19 OCMW-voorzitters (in Brussel niet geïntegreerd in het gemeentebestuur, anders dan in Vlaanderen)
• 19 gemeentesecretarissen en 19 financieel directeurs
• Plus honderden leden van OCMW-raden

1B. Wat doet het in de praktijk?

Elke gemeente levert onafhankelijk dezelfde basisdiensten: burgerlijke stand, bevolkingsregister, bouwvergunningen (stedenbouw), lokale wegen en groen, lokale veiligheid (via de politiezone), OCMW-dienstverlening, onderhoud van scholen, cultuur- en sportinfrastructuur.

Overlap en duplicatie:

• 19 aparte stedenbouwkundige diensten die elk hun eigen vergunningenbeleid voeren. Terwijl het om één aaneengesloten stedelijk weefsel gaat
• 19 aparte IT-systemen, websites, en digitale loketten. Hoewel IRISbox gewestelijk is, verschilt de implementatie per gemeente
• 19 aparte HR-departementen, financiële diensten, juridische diensten
• 19 aparte aankoopbeleiden geen gezamenlijke aankoop van kantoormateriaal, voertuigen, energie
• 19 OCMW's met elk hun eigen maatschappelijk werkers, integratieprogramma's en sociale restaurants. Terwijl armoede geen gemeentegrenzen kent

Financiële situatie: 11 van de 19 gemeenten staan onder een beheersplan (financieel toezicht door het Gewest). 13 van de 19 startten 2024 zonder goedgekeurde begroting. De pensioenlast (responsabiliseringsbijdrage) loopt op tot een verwachte €176 miljoen in 2028.

Prestatie-indicatoren: Er bestaan geen gewestbrede, uniforme prestatie-indicatoren voor de gemeentelijke dienstverlening. Elke gemeente rapporteert op eigen wijze (of niet).

1C. Internationale vergelijking

Wenen (Oostenrijk): Het districtenmodel

Wenen (1,98 miljoen inwoners, 415 km²) is tegelijk een deelstaat én een stad. Het is verdeeld in 23 Bezirke (stadsdistricten) met elk een rechtstreeks verkozen Bezirksvertretung (districtsraad van 40-60 leden) en een Bezirksvorsteher (districtsvoorzitter). Maar: de Bezirke zijn ondergeschikt aan het centrale stadsbestuur. Ze beheren slechts ~3% van het stadsbudget (onderhoud scholen, lokale parken, secundaire wegen). Alle grote bevoegdheden (stedenbouw, mobiliteit, sociale zaken, politie) liggen bij de centrale stad. Resultaat: één coherent beleid, lokale inspraak waar het telt, geen duplicatie van backoffice-functies.

Berlijn (Duitsland): Fusie van 23 naar 12 Bezirke (2001)

Berlijn (3,7 miljoen inwoners) fuseerde in 2001 zijn 23 stadsdistricten tot 12, expliciet om administratiekosten te drukken na de hereniging. Elk Bezirk heeft een eigen Bezirksamt (districtsbestuur) met beperkte bevoegdheden (scholen, groen, lokale stedenbouw), maar het Senat (stadsregering) heeft doorzettingsmacht. Alle grote beleidsdomeinen zijn centraal. De fusie leidde tot schaalvoordelen in personeel en administratie.

Amsterdam (Nederland): Van deelgemeenten naar stadsdelen

Amsterdam (905.000 inwoners) had tot 2014 deelgemeenten met eigen verkozen raden en vergaande bevoegdheden. In 2014 werden deze afgeschaft en vervangen door 7 stadsdelen met beperkte, gedelegeerde bevoegdheden. Geen eigen belastinginning, geen eigen personeelsbeleid. De dagbesturen worden benoemd door het college van B&W. Resultaat: één stadsbestuur, lokale antennes voor buurtgericht werken, maar geen duplicatie meer van beleidsfuncties.

Antwerpen (België): Districtenmodel na fusie 1983

Antwerpen (530.000 inwoners) heeft na de fusie van 1983 9 districten met rechtstreeks verkozen raden (sinds 2000). Districten hebben bevoegdheden over lokaal cultuur-, jeugd-, sport- en seniorenbeleid, feestelijkheden, en een deel van straat- en groenonderhoud. Alle zware bevoegdheden (stedenbouw, OCMW, politie, financiën, HR) liggen centraal. Dit is het model dat het dichtst aanleunt bij wat Brussel zou kunnen worden.

Denemarken: Structuurhervorming 2007

Denemarken fuseerde in 2007 271 gemeenten tot 98 (en 13 provincies tot 5 regio's). De gemiddelde gemeentegrootte steeg van 20.000 naar 55.000 inwoners. Het aantal lokale ambtenaren daalde van 424.000 (2007) naar 401.000 (2016). Het aantal lokale politici halveerde tot 2.522. De hervorming verbeterde de professionaliteit en schaalvoordelen, hoewel onderzoek ook een tijdelijke daling van burgervertrouwen in gefuseerde gemeenten aantoonde.

1D. Knelpunten en kritiek

OESO Territorial Review (2024): De OESO concludeerde dat de bestuurlijke fragmentatie in Brussel leidt tot onduidelijke bevoegdheidsverdeling, gebrek aan coördinatie, en duplicatie. De OESO beveelt aan om de gemeenschapscommissies (VGC, COCOF, GGC) af te schaffen en hun bevoegdheden aan het Gewest te geven, en om mobiliteit, parkeerbeleid en stedenbouw volledig gewestelijk te maken.

Vooruit.brussels / One.brussels (2022-2024): Vooruit.brussels pleitte in hun "Pact voor Brussel" voor een volledige fusie van de 19 gemeenten, OCMW's en politiezones tot één stadsgewest. Vooruit.brussels claimde een besparing van €1,5 miljard, maar dit cijfer is niet lijn-per-lijn onderbouwd. Een realistischere schatting is €300-800 miljoen/jaar (conservatieve audit + schaalvoordelen). Het voorstel voorziet stadsdistricten van ~50.000 inwoners, naar Antwerps model.

Financiële onhoudbaarheid:

• 11/19 gemeenten onder beheersplan
• Stijgende pensioenlasten (responsabiliseringsbijdrage)
• OCMW-bijdragen groeien gemiddeld 8,4% per jaar
• Investeringscapaciteit daalt: gemeenten investeerden €600-700 miljoen/jaar (2019-2024), maar dit wordt onhoudbaar
• De omgekeerde leeftijdspiramide bij statutair personeel verergert het pensioendossier

Democratisch deficit: Burgers weten vaak niet welk bestuursniveau waarvoor bevoegd is. De overlap tussen gemeente, Gewest, gemeenschapscommissies en federale overheid maakt verantwoording bijna onmogelijk.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 7 van de 9 principes scoren ❌ (faalt). De 19-gemeentenstructuur is de kern van het Brusselse bestuursprobleem. De grootste winst is te boeken op eenvoud, schaalgrootte, en transparantie.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd Fusie van 19 gemeenten tot één stadsbestuur met democratisch verkozen stadsdistricten.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. De 19 gemeenten fuseren tot één Brussels stadsbestuur met één gemeenteraad, één college, één burgemeester, één OCMW, één stedenbouwkundige dienst, één IT-systeem, één HR-beleid, één aankoopbeleid.

2. De stad wordt verdeeld in 8-10 stadsdistricten van elk ~120.000-150.000 inwoners, met:

   • Een rechtstreeks verkozen districtsraad (25-35 leden)
   • Een districtsvoorzitter met beperkte bevoegdheden
   • Gedelegeerde bevoegdheden: lokaal groen, buurtfeesten, lokaal cultuur-/jeugd-/sportbeleid, eerstelijnscommunicatie met de burger
   • Geen eigen belastinginning, geen eigen HR, geen eigen stedenbouw

3. Alle zware bevoegdheden centraal: stedenbouw, mobiliteit, sociale zaken (OCMW), IT, financiën, juridisch, politie (al in fusie naar 1 zone tegen 2027).

Internationaal model: Combinatie van:

• Wenen (districten ondergeschikt aan stad, ~3% budget)
• Antwerpen (districten met gedelegeerde lokale bevoegdheden)
• Berlijn (fusie van districten voor schaalvoordelen)

Geschatte besparing: €300-800 miljoen/jaar

• Onderkant (€300M): geïtemiseerde eliminatie van dubbele structuren (19× backoffice, politieke mandaten, OCMW-overhead)
• Bovenkant (€800M): inclusief schaalvoordelen in procurement, IT-consolidatie en vastgoedratio
• Noot: Vooruit.brussels claimde €1,5 miljard, maar dit is niet lijn-per-lijn onderbouwd en daarom niet overgenomen
• Conservatieve basis: minstens €200-300 miljoen/jaar door:
  • Eliminatie van ~100 schepenen, 19 burgemeesters (→ 1), ~600 raadsleden (→ ~250-300 districtsraadsleden)
  • Fusie van 19 HR-departementen, 19 IT-diensten, 19 juridische diensten, 19 financiële diensten
  • Gezamenlijke aankoop (schaalvoordelen)
  • Fusie van 19 OCMW's (uniforme sociale dienstverlening, minder overhead)
  • Minder managementlagen

Implementatiepad:

• Fase 1 (2027-2028): Politiezone-fusie voltooid (al gepland). Gewestelijk kader voor gezamenlijke aankoop en gedeelde IT-diensten.
• Fase 2 (2028-2030): Wettelijk kader voor gemeentefusie via bijzondere wet + grondwetswijziging (vereist 2/3 meerderheid + meerderheid in elke taalgroep).
• Fase 3 (2030-2032): OCMW-fusie en harmonisatie personeelsstatuten.
• Fase 4 (2032-2034): Volledige operationele fusie. Eerste districtsverkiezingen.

Vereiste wetswijzigingen:

• Grondwetswijziging (art. 41, 162)
• Bijzondere wet tot hervorming der instellingen
• Brusselse ordonnantie gemeentelijk bestuur

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

19 Brusselse gemeenten. Hervormd tot één stadsbestuur met stadsdistricten

Brussel heeft 19 burgemeesters, ~100 schepenen en 703 raadsleden voor 1,2 miljoen inwoners. Elke vergelijkbare Europese hoofdstad werkt met één stadsbestuur. HART fuseert de 19 gemeenten tot één stad met 8-10 democratisch verkozen stadsdistricten. Dichter bij de burger, zonder de duplicatie.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bestaat uit 19 volledig autonome gemeenten, elk met een eigen burgemeester, college van schepenen, gemeenteraad, OCMW, en volledig uitgebouwd ambtenarenapparaat. Samen stellen ze 28.159 mensen tewerk (25.601 VTE) en geven ze jaarlijks meer dan €4 miljard uit. Personeelskosten slokken gemiddeld 42% van het budget op. Elke gemeente heeft haar eigen stedenbouwkundige dienst, IT-afdeling, juridische dienst, HR-departement en financiële administratie. Voor wat in de praktijk één aaneengesloten stad is.

Wat er mis gaat

De structuur is een 19e-eeuws relict in een 21e-eeuwse realiteit. De problemen zijn fundamenteel:

Schaalgrootte: Koekelberg (22.000 inwoners, 1,2 km²) en Sint-Joost-ten-Node (27.000 inwoners, 1,1 km²) moeten exact dezelfde gemeentelijke diensten opzetten als Stad Brussel (188.000 inwoners). Dat is alsof een bakkerij met 3 werknemers dezelfde overhead moet dragen als een supermarktketen.

Duplicatie: 19 aparte stedenbouwkundige diensten voor één stad. 19 aparte IT-systemen. 19 aparte aankoopbeleiden. Een Brusselaar die van Elsene naar Etterbeek verhuist. 500 meter verderop. Moet een volledig nieuw administratief traject doorlopen.

Financieel failliet: 11 van de 19 gemeenten staan onder financieel beheersplan van het Gewest. 13 startten 2024 zonder goedgekeurde begroting. De pensioenlast loopt op tot €176 miljoen in 2028. De OCMW-bijdragen groeien 8,4% per jaar.

Coördinatie-onmacht: de OESO concludeerde in 2024 dat de bestuurlijke fragmentatie leidt tot onduidelijke bevoegdheidsverdeling, gebrek aan coördinatie, en duplicatie. Mobiliteitsbeleid, stedenbouw, parkeerbeleid. Alles wordt versnipperd over 19 eilandjes.

Onzichtbare verantwoordelijkheid: de burger kan niet zien wie beslist en wie betaalt. 40% van de gemeentelijke inkomsten komt uit gewestelijke dotaties. Wie verantwoordelijk is voor wat, weet niemand. Ook de politici zelf soms niet.

Hoe het elders werkt

Geen enkele vergelijkbare Europese hoofdstad werkt zo.

Wenen (1,98 miljoen inwoners) is één stad met 23 Bezirke (stadsdistricten). De districten hebben een verkozen raad maar beheren slechts 3% van het stadsbudget. Lokale parken, buurtonderhoud, schoolgebouwen. Alle zware bevoegdheden (stedenbouw, mobiliteit, sociale zaken, politie) liggen bij het centrale stadsbestuur. Resultaat: coherent beleid, lokale inspraak, geen duplicatie.

Berlijn (3,7 miljoen inwoners) fuseerde in 2001 zijn 23 stadsdistricten tot 12, expliciet om kosten te drukken. Elk district heeft een bestuur, maar de stadsregering (Senat) heeft doorzettingsmacht.

Amsterdam schafte in 2014 zijn deelgemeenten af en verving ze door 7 stadsdelen met beperkte, gedelegeerde bevoegdheden. Geen eigen belastingen, geen eigen personeelsbeleid.

Antwerpen. Het dichtste Belgische model. Heeft na de fusie van 1983 9 districten met eigen verkozen raden. Districten gaan over cultuur, jeugd, sport en lokaal groenonderhoud. Alle zware bevoegdheden zijn centraal.

Wat HART voorstelt

Een drietrapshervorming:

Stap 1: Eén stad: De 19 gemeenten fuseren tot één Brussels stadsbestuur. Eén gemeenteraad, één college, één burgemeester, één OCMW, één stedenbouwkundige dienst, één IT-platform, één aankoopbeleid. Dit elimineert de kern van de duplicatie.

Stap 2: Stadsdistricten als lokale antenne: De stad wordt verdeeld in 8-10 stadsdistricten van 120.000-150.000 inwoners elk. Elk district krijgt een rechtstreeks verkozen districtsraad (25-35 leden) en een districtsvoorzitter. Gedelegeerde bevoegdheden: lokaal groen, buurtfeesten, lokaal cultuur-/jeugd-/sportbeleid, eerstelijnscommunicatie met de burger. Geen eigen belastingen, geen eigen HR of IT.

Stap 3: Digitale eenmaking: Eén digitaal loket voor alle Brusselaars. Once-only-principe: je geeft je gegevens één keer, ongeacht waar je woont in Brussel. Eén CRM-systeem, één bevolkingsregister, één stedenbouwkundig platform.

Wat het oplevert

De besparing is aanzienlijk: €300-800 miljoen per jaar. De onderkant komt van de geïtemiseerde eliminatie van dubbele structuren. 19 keer dezelfde backoffice-functies (HR, IT, juridisch, financieel, aankoop), ~100 schepenposten, 18 burgemeesters, honderden raadsleden. De bovenkant rekent schaalvoordelen in procurement, IT-consolidatie en vastgoedrationalisatie mee. (Vooruit.brussels claimde €1,5 miljard, maar dat cijfer is niet lijn-per-lijn onderbouwd.)

Maar de echte winst zit niet alleen in geld:

• Eén coherent stedenbouwkundig beleid voor heel Brussel. Geen 19 eilandjes meer
• Eén mobiliteitsbeleid. Parkeerbeleid, fietsinfrastructuur, verkeersplannen die niet stoppen aan de gemeentegrens
• Eén sociaal beleid. Armoedebestrijding die niet stopt in Molenbeek als iemand 200 meter verder in Anderlecht woont
• Eén digitaal loket. Verhuizen binnen Brussel wordt net zo makkelijk als verhuizen binnen je eigen straat
• Schaalvoordelen bij aankoop, IT-investeringen, personeelsbeleid
• Democratische helderheid: de burger weet wie verantwoordelijk is

Het Deense precedent toont dat gemeentefusies werken: na de hervorming van 2007 (271 → 98 gemeenten) daalde het aantal ambtenaren met 23.000, halveerde het aantal lokale politici, en steeg de professionaliteit. De tijdelijke daling in burgervertrouwen herstelde zich binnen enkele jaren.

Brussel met 19 burgemeesters is geen lokale democratie. Het is bestuurlijke spaghetti. Eén stad, met wijken die dicht bij de mensen staan: dat is de moderne standaard. Elke andere Europese hoofdstad doet het al.

Fase 5: Bronnenlijst