19 Brusselse gemeenten: Elk eigen bestuur

Audit datum: 2026-03-31 Categorie: Brussels Gewest. Structuur Status-voorstel: 🟠 Hervormd: Fusie tot één stadsbestuur met stadsdistricten

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bestaat uit 19 afzonderlijke gemeenten, elk met een volledig eigen bestuur: burgemeester, college van schepenen, gemeenteraad, gemeentesecretaris, financieel directeur, en een apart OCMW (Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn). De meeste gemeenten ontstonden in de Franse tijd, nog vóór de Belgische onafhankelijkheid. De laatste grote grenswijziging was de aanhechting van Laken, Haren en Neder-Over-Heembeek bij de Stad Brussel in 1921; de gemeentefusies van 1977 lieten Brussel ongemoeid.

Juridische basis: De Belgische Grondwet (art. 41, 162) en de Nieuwe Gemeentewet (1988) regelen de gemeentelijke autonomie. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is bevoegd voor het toezicht op de gemeenten via de ordonnantie van 14 mei 1998.

De 19 gemeenten zijn:

Budget: De 19 gemeenten gaven in 2024 samen €4,35 miljard uit: €3,8 miljard gewone uitgaven en €0,55 miljard buitengewone uitgaven (vooral investeringen). Daarbovenop komen de eigen middelen van de OCMW's. Stad Brussel alleen al had €1,11 miljard gewone uitgaven.

Personeel: De gemeenten en OCMW's samen tellen ongeveer 26.000 voltijdse equivalenten (VTE): 18.300 bij de gemeenten en 7.700 bij de OCMW's (30 juni 2023, zonder politie, intercommunales en gemeentelijke vzw's). Personeelskosten vertegenwoordigen 42% van de gewone gemeentelijke uitgaven zonder het gesubsidieerd onderwijs (€1,34 miljard van €3,22 miljard in 2024).

Bestuur: In totaal tellen de 19 gemeenten:

• 19 burgemeesters
• ruim 110 schepenen (sinds de verkiezingen van 2024 één per gemeente minder, behalve in Jette; van 5 in de kleinste tot 8 in Anderlecht, Brussel en Schaarbeek)
• 703 gemeenteraadsleden (sinds 2024)
• 19 OCMW-voorzitters (in Brussel niet geïntegreerd in het gemeentebestuur, anders dan in Vlaanderen)
• 19 gemeentesecretarissen en 19 financieel directeurs
• Plus honderden leden van OCMW-raden

1B. Wat doet het in de praktijk?

Elke gemeente levert onafhankelijk dezelfde basisdiensten: burgerlijke stand, bevolkingsregister, bouwvergunningen (stedenbouw), lokale wegen en groen, lokale veiligheid (via de politiezone), OCMW-dienstverlening, onderhoud van scholen, cultuur- en sportinfrastructuur.

Overlap en duplicatie:

• 19 aparte stedenbouwkundige diensten die elk hun eigen vergunningenbeleid voeren, terwijl het om één aaneengesloten stedelijk weefsel gaat
• 19 aparte IT-diensten, websites en digitale loketten. Hoewel IRISbox gewestelijk is, verschilt de implementatie per gemeente
• 19 aparte HR-departementen, financiële diensten, juridische diensten
• 19 aparte aankoopdiensten, elk met een eigen aankoopbeleid voor kantoormateriaal, voertuigen en energie
• 19 OCMW's met elk hun eigen maatschappelijk werkers, integratieprogramma's en sociale restaurants, terwijl armoede geen gemeentegrenzen kent

Financiële situatie: 11 van de 19 gemeenten stonden in 2024 onder een beheersplan (financieel toezicht door het Gewest). 13 van de 19 startten 2024 zonder goedgekeurde begroting. De pensioenlast (responsabiliseringsbijdrage) loopt volgens Belfius op tot een verwachte €176 miljoen in 2028.

Prestatie-indicatoren: Er bestaan geen gewestbrede, uniforme prestatie-indicatoren voor de gemeentelijke dienstverlening. Elke gemeente rapporteert op eigen wijze (of niet).

1C. Internationale vergelijking

Wenen (Oostenrijk): Het districtenmodel

Wenen (2,04 miljoen inwoners in 2026, 415 km²) is tegelijk een deelstaat én een stad. Het is verdeeld in 23 Bezirke (stadsdistricten) met elk een rechtstreeks verkozen Bezirksvertretung (districtsraad van 40-60 leden) en een Bezirksvorsteher (districtsvoorzitter, verkozen door de districtsraad). Maar: de Bezirke zijn ondergeschikt aan het centrale stadsbestuur. Ze beheren slechts een klein deel van het stadsbudget (onderhoud van parken, straten, scholen en kinderdagverblijven). Alle grote bevoegdheden (stedenbouw, mobiliteit, sociale zaken) liggen bij de centrale stad; de politie is er federaal. Resultaat: één coherent beleid, lokale inspraak waar het telt, geen duplicatie van backoffice-functies.

Berlijn (Duitsland): Fusie van 23 naar 12 Bezirke (2001)

Berlijn (3,7 miljoen inwoners in 2025) fuseerde op 1 januari 2001 zijn 23 stadsdistricten tot 12, om de administratie efficiënter te maken en personeelskosten te drukken. De begroting rekende op 158 miljoen Mark (ongeveer €81 miljoen) minder uitgaven per jaar, vooral aan personeel. Elk Bezirk heeft een eigen Bezirksamt (districtsbestuur) met beperkte bevoegdheden (scholen, groen, lokale stedenbouw), maar het Senat (stadsregering) heeft doorzettingsmacht. Alle grote beleidsdomeinen zijn centraal.

Amsterdam (Nederland): Van deelgemeenten naar stadsdelen

Amsterdam (942.000 inwoners in 2026) had tot 2014 deelgemeenten met eigen verkozen raden en vergaande bevoegdheden. In 2014 werden deze afgeschaft en vervangen door 7 stadsdelen met beperkte, gedelegeerde bevoegdheden (sinds 2022 aangevuld met het stadsgebied Weesp). Geen eigen belastinginning, geen eigen personeelsbeleid. Sinds 2022 wordt elk stadsdeel geleid door een dagelijks bestuur dat de gemeenteraad benoemt op voordracht van het college van B&W, naast een rechtstreeks verkozen stadsdeelcommissie. Resultaat: één stadsbestuur, lokale antennes voor buurtgericht werken, maar geen duplicatie meer van beleidsfuncties.

Antwerpen (België): Districtenmodel na fusie 1983

Antwerpen (566.000 inwoners in 2026) heeft sinds de fusie van 1983 districten met rechtstreeks verkozen raden (sinds 2000); sinds de aansluiting van Borsbeek in 2025 zijn het er 10. Districten hebben bevoegdheden over lokaal cultuur-, jeugd-, sport- en seniorenbeleid, feestelijkheden, en een deel van straat- en groenonderhoud. Alle zware bevoegdheden (stedenbouw, OCMW, politie, financiën, HR) liggen centraal. Dit is het model dat het dichtst aanleunt bij wat Brussel zou kunnen worden.

Denemarken: Structuurhervorming 2007

Denemarken fuseerde in 2007 271 gemeenten tot 98 en verving de provincies (amter) door 5 regio's. De gemiddelde gemeentegrootte steeg van net onder 20.000 naar ongeveer 55.000 inwoners. Het aantal gemeenteraadsleden daalde van 4.597 naar ongeveer 2.520. Onderzoek naar de hervorming (American Political Science Review, 2016) vond besparingen op sommige terreinen, zoals administratie, maar stijgingen op andere: per saldo geen daling van de totale uitgaven. Ander onderzoek (American Political Science Review, 2011) toonde dat burgers in de gefuseerde gemeenten minder vertrouwen kregen in hun eigen politieke invloed.

1D. Knelpunten en kritiek

OESO Territorial Review (2024): De OESO concludeerde dat de bestuurlijke fragmentatie in Brussel leidt tot onduidelijke bevoegdheidsverdeling, gebrek aan coördinatie, en duplicatie. De OESO beveelt aan om de gemeenschapscommissies (VGC, COCOF, GGC) af te schaffen en hun bevoegdheden aan het Gewest te geven, en om mobiliteit, parkeerbeleid en stedenbouw volledig gewestelijk te maken.

Politiek debat over een fusie (2022-2024): In januari 2022 vroeg One.brussels-Vooruit in het Brussels Parlement een studie naar de opbrengst van een gemeentefusie. In februari 2024 stelde Vooruit.brussels een volledige fusie voor van de 19 gemeenten, OCMW's en politiezones tot één stadsgewest, met stadsdelen van zo'n 50.000 inwoners en een besparing van anderhalf miljard euro, zonder te preciseren over welke periode. HART raamt de netto besparing lijn per lijn op €100-180 miljoen per jaar (zie Fase 3B).

Financiële onhoudbaarheid:

• 11/19 gemeenten onder beheersplan (2024)
• Stijgende pensioenlasten (responsabiliseringsbijdrage)
• De gemeentelijke bijdragen aan de OCMW's groeiden gemiddeld 8,4% per jaar (2019-2024)
• Investeringscapaciteit staat onder druk: de gemeenten investeerden €600-700 miljoen per jaar (2019-2024), maar stijgende kosten voor bouwmaterialen en energie vertraagden geplande investeringen
• De omgekeerde leeftijdspiramide bij statutair personeel verergert het pensioendossier

Democratisch deficit: Burgers weten vaak niet welk bestuursniveau waarvoor bevoegd is. De overlap tussen gemeente, Gewest, gemeenschapscommissies en federale overheid maakt verantwoording bijna onmogelijk.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 7 van de 9 principes scoren ❌ (faalt). De 19-gemeentenstructuur is de kern van het Brusselse bestuursprobleem. De grootste winst is te boeken op eenvoud, schaalgrootte, en transparantie.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd Fusie van 19 gemeenten tot één stadsbestuur met democratisch verkozen stadsdistricten.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. De 19 gemeenten fuseren tot één Brussels stadsbestuur met één gemeenteraad, één college, één burgemeester, één OCMW, één stedenbouwkundige dienst, één IT-systeem, één HR-beleid, één aankoopbeleid.

2. De stad wordt verdeeld in 8-10 stadsdistricten van elk ~120.000-150.000 inwoners, met:

   • Een rechtstreeks verkozen districtsraad (25-35 leden)
   • Een districtsvoorzitter met beperkte bevoegdheden
   • Gedelegeerde bevoegdheden: lokaal groen, buurtfeesten, lokaal cultuur-/jeugd-/sportbeleid, eerstelijnscommunicatie met de burger
   • Geen eigen belastinginning, geen eigen HR, geen eigen stedenbouw

3. Alle zware bevoegdheden centraal: stedenbouw, mobiliteit, sociale zaken (OCMW), IT, financiën, juridisch. De politie is één korps voor heel Brussel, het korps van de deelstaat, met de wijkwerking als lokale afdeling (bij wet al één politiezone voor heel Brussel vanaf 1 januari 2028).

Internationaal model: Combinatie van:

• Wenen (districten ondergeschikt aan de stad, met een klein deel van het budget)
• Antwerpen (districten met gedelegeerde lokale bevoegdheden)
• Berlijn (fusie van districten voor schaalvoordelen)

Geschatte besparing: €100-180 miljoen per jaar (netto, op kruissnelheid, HART-raming)

• Backoffice: de 19 gemeenten besteden €661 miljoen per jaar aan administratie en algemene diensten (gewone uitgaven 2024). Eén stadsbestuur in plaats van 19 secretariaten, financiële diensten, HR-, IT- en juridische diensten en politieke organen bespaart daarop 15 à 25%: €100-165 miljoen
• Gezamenlijke aankoop: 3 à 4% op €369 miljoen werkingskosten (2024): €10-15 miljoen
• Fusie van de 19 OCMW-besturen (dubbele directie, HR, IT, boekhouding): ongeveer €10 miljoen
• Min de structurele kost van 8-10 districtsraden, districtsvoorzitters en districtssecretariaten: €10-20 miljoen
• Plafondtoets: ruim onder de €661 miljoen die de gemeenten aan administratie besteden. De dienstverlening zelf (scholen, sociale steun, openbaar domein) blijft en telt niet als besparing
• Minder mandaten: 19 burgemeesters (→ 1), ruim 110 schepenen, 703 raadsleden (→ één gemeenteraad en 200 à 350 districtsraadsleden). De politieke organen zitten in de post administratie
• Ter vergelijking: Berlijn rekende bij de fusie van 23 naar 12 districten op ongeveer €81 miljoen minder uitgaven per jaar

Implementatiepad:

• Fase 1 (jaar 1-2): Gewestelijk kader voor gezamenlijke aankoop en gedeelde IT-diensten. De fusie van de zes politiezones tot één zone (wettelijk vastgelegd vanaf 1 januari 2028) is het vertrekpunt.
• Fase 2 (jaar 2-4): Wettelijk kader voor de gemeentefusie bij Brusselse deelstaatwet: het toezicht op de gemeenten en hun fusies is een deelstaatbevoegdheid (art. 29 HART-grondwet).
• Fase 3 (jaar 4-6): OCMW-fusie en harmonisatie personeelsstatuten.
• Fase 4 (jaar 6-8): Volledige operationele fusie. Eerste districtsverkiezingen.

Vereiste wetswijzigingen:

• Grondslag: art. 7 HART-grondwet (de gemeenteraad wordt rechtstreeks verkozen en kiest de burgemeester) en art. 29 (het toezicht op de gemeenten en hun fusies is een deelstaatbevoegdheid)
• Brusselse deelstaatwet over het gemeentelijk bestuur, de fusie en de districten

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

19 Brusselse gemeenten. Hervormd tot één stadsbestuur met stadsdistricten

Brussel heeft 19 burgemeesters, ruim 110 schepenen en 703 raadsleden voor ruim 1,25 miljoen inwoners. Wenen, Berlijn en Amsterdam werken met één stadsbestuur. HART fuseert de 19 gemeenten tot één stad met 8-10 democratisch verkozen stadsdistricten. Dichter bij de burger, zonder de duplicatie.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bestaat uit 19 volledig autonome gemeenten, elk met een eigen burgemeester, college van schepenen, gemeenteraad, OCMW, en volledig uitgebouwd ambtenarenapparaat. Samen tellen gemeenten en OCMW's ongeveer 26.000 voltijdse banen (2023), en de gemeenten geven jaarlijks meer dan €4 miljard uit (€4,35 miljard in 2024). Personeelskosten slokken 42% van de gewone uitgaven (zonder gesubsidieerd onderwijs) op. Elke gemeente heeft haar eigen stedenbouwkundige dienst, IT-afdeling, juridische dienst, HR-departement en financiële administratie. Voor wat in de praktijk één aaneengesloten stad is.

Wat er mis gaat

De structuur is een relict uit de Franse tijd in een 21e-eeuwse realiteit. De problemen zijn fundamenteel:

Schaalgrootte: Koekelberg (23.000 inwoners, 1,2 km²) en Sint-Joost-ten-Node (27.000 inwoners, 1,2 km²) moeten exact dezelfde gemeentelijke diensten opzetten als Stad Brussel (199.000 inwoners). Dat is alsof een bakkerij met 3 werknemers dezelfde overhead moet dragen als een supermarktketen.

Duplicatie: 19 aparte stedenbouwkundige diensten voor één stad. 19 aparte IT-diensten. 19 aparte aankoopdiensten. Een Brusselaar die van Elsene naar Etterbeek verhuist, 500 meter verderop, moet zich bij een ander gemeentebestuur opnieuw inschrijven en valt onder andere reglementen, tarieven en loketten.

Financieel failliet: 11 van de 19 gemeenten stonden in 2024 onder een financieel beheersplan van het Gewest. 13 startten 2024 zonder goedgekeurde begroting. De pensioenlast loopt op tot een verwachte €176 miljoen in 2028. De bijdragen aan de OCMW's groeiden gemiddeld 8,4% per jaar (2019-2024).

Coördinatie-onmacht: de OESO concludeerde in 2024 dat de bestuurlijke fragmentatie leidt tot onduidelijke bevoegdheidsverdeling, gebrek aan coördinatie en duplicatie. Mobiliteitsbeleid, stedenbouw, parkeerbeleid: alles wordt versnipperd over 19 eilandjes.

Onzichtbare verantwoordelijkheid: de burger kan niet zien wie beslist en wie betaalt. 37% van de gewone gemeentelijke ontvangsten komt uit fondsen en dotaties van hogere overheden (2024). Wie verantwoordelijk is voor wat, weet niemand. Ook de politici zelf soms niet.

Hoe het elders werkt

De meeste Europese hoofdsteden werken niet zo.

Wenen (ruim 2 miljoen inwoners) is één stad met 23 Bezirke (stadsdistricten). De districten hebben een verkozen raad maar beheren slechts een klein deel van het stadsbudget: lokale parken, straten, schoolgebouwen. Alle zware bevoegdheden (stedenbouw, mobiliteit, sociale zaken) liggen bij het centrale stadsbestuur. Resultaat: coherent beleid, lokale inspraak, geen duplicatie.

Berlijn (3,7 miljoen inwoners) fuseerde in 2001 zijn 23 stadsdistricten tot 12, expliciet om kosten te drukken. Elk district heeft een bestuur, maar de stadsregering (Senat) heeft doorzettingsmacht.

Amsterdam schafte in 2014 zijn deelgemeenten af en verving ze door 7 stadsdelen met beperkte, gedelegeerde bevoegdheden. Geen eigen belastingen, geen eigen personeelsbeleid.

Antwerpen is het dichtste Belgische model. Sinds de fusie van 1983 heeft de stad districten met eigen verkozen raden, sinds 2025 tien. Districten gaan over cultuur, jeugd, sport en lokaal groenonderhoud. Alle zware bevoegdheden zijn centraal.

Wat HART voorstelt

Een drietrapshervorming:

Stap 1: Eén stad: De 19 gemeenten fuseren tot één Brussels stadsbestuur. Eén gemeenteraad, één college, één burgemeester, één OCMW, één stedenbouwkundige dienst, één IT-platform, één aankoopbeleid. Dit elimineert de kern van de duplicatie.

Stap 2: Stadsdistricten als lokale antenne: De stad wordt verdeeld in 8-10 stadsdistricten van 120.000-150.000 inwoners elk. Elk district krijgt een rechtstreeks verkozen districtsraad (25-35 leden) en een districtsvoorzitter. Gedelegeerde bevoegdheden: lokaal groen, buurtfeesten, lokaal cultuur-/jeugd-/sportbeleid, eerstelijnscommunicatie met de burger. Geen eigen belastingen, geen eigen HR of IT.

Stap 3: Digitale eenmaking: Eén digitaal loket voor alle Brusselaars. Once-only-principe: je geeft je gegevens één keer, ongeacht waar je woont in Brussel. Eén CRM-systeem, één bevolkingsdienst, één stedenbouwkundig platform.

Wat het oplevert

De besparing is aanzienlijk: €100-180 miljoen per jaar, netto en op kruissnelheid. Ze komt van het schrappen van 19 keer dezelfde backoffice-functies (HR, IT, juridisch, financieel, aankoop), ruim 110 schepenposten, 18 burgemeesters en honderden raadsleden, en van gezamenlijke aankoop. De 19 gemeenten besteden samen €661 miljoen per jaar aan administratie en algemene diensten (2024); één stadsbestuur haalt daar 15 à 25% af, min de kost van de districten.

Maar de echte winst zit niet alleen in geld:

• Eén coherent stedenbouwkundig beleid voor heel Brussel. Geen 19 eilandjes meer
• Eén mobiliteitsbeleid. Parkeerbeleid, fietsinfrastructuur, verkeersplannen die niet stoppen aan de gemeentegrens
• Eén sociaal beleid. Armoedebestrijding die niet stopt in Molenbeek als iemand 200 meter verder in Anderlecht woont
• Eén digitaal loket. Verhuizen binnen Brussel wordt net zo makkelijk als verhuizen binnen je eigen straat
• Schaalvoordelen bij aankoop, IT-investeringen, personeelsbeleid
• Democratische helderheid: de burger weet wie verantwoordelijk is

Het Deense precedent toont dat een grote gemeentefusie bestuurlijk werkt: na de hervorming van 2007 (271 → 98 gemeenten) daalde het aantal gemeenteraadsleden van 4.597 naar ongeveer 2.520. Onderzoek toont ook twee lessen: de winst zit in de administratie, niet in de dienstverlening, en burgers voelen zich na een fusie verder van het bestuur. Daarom rekent HART alleen op besparingen in de backoffice en kiest HART voor verkozen districten die dicht bij de mensen staan.

Brussel met 19 burgemeesters is geen lokale democratie. Het is bestuurlijke spaghetti. Eén stad, met wijken die dicht bij de mensen staan: dat is de moderne standaard. Wenen, Berlijn en Amsterdam doen het al.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Geschatte besparing: €100-180 miljoen per jaar, netto op kruissnelheid (HART-raming, Brussels niveau); voorheen €300-800 miljoen per jaar
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)