Franstalig onderwijs Brussel: Audit

Datum: 2026-03-31 Lijn: Franstalig onderwijs Brussel, van de FWB Sectie: Brussels Gewest. Nieuw (HART-voorstel) Status: 🔵 Overgeheveld + 🟠 Hervormd

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Onderwerp: Franstalig onderwijs in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Overdracht van de Fédération Wallonie-Bruxelles (FWB) naar het Franstalige concordaat, waarin de Brusselse deelstaat zit met een Franstalig regeringslid, in het HART-model.

Huidige juridische basis:

• Grondwet art. 24 (vrijheid van onderwijs), art. 127 (gemeenschapsbevoegdheid onderwijs)
• Bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen
• Decreet van 24 juli 1997 ("Décret Missions")
• Bijzonder decreet van 7 februari 2019 tot oprichting van WBE (Wallonie-Bruxelles Enseignement)
• Pacte pour un Enseignement d'excellence (hervormingsagenda sinds 2017, uitgevoerd via opeenvolgende decreten)

De Fédération Wallonie-Bruxelles (FWB), officieel de Communauté française, is de enige bevoegde overheid voor het Franstalig onderwijs in zowel Wallonië als Brussel. De FWB beslist over leerplannen, eindtermen, personeelsstatuut, lerarensalarissen, inspectie en werkingsmiddelen voor alle Franstalige scholen, ongeacht of ze in Namen, Luik of Sint-Jans-Molenbeek staan.

Bestuursniveaus betrokken bij Franstalig onderwijs in Brussel:

1. FWB: kerntaken: leerplannen, eindtermen, inspectie, lerarenlonen, werkingsmiddelen, kwaliteitsbewaking
2. WBE (Wallonie-Bruxelles Enseignement): inrichtende macht van ongeveer 500 instellingen in heel de FWB (scholen, internaten, PMS-centra, hogescholen en andere), opgericht in 2019 als autonoom publiek orgaan
3. AGE (Administration Générale de l'Enseignement): overkoepelende administratie, onderdeel van het FWB-ministerie
4. COCOF (Commission communautaire française): bevoegd voor beroepsopleiding (overgedragen door de Franse Gemeenschap) en zelf inrichtende macht van een reeks scholen, vooral op de CERIA-campus in Anderlecht
5. 19 Brusselse gemeenten als inrichtende machten van het gemeentelijk onderwijs (officieel gesubsidieerd net)
6. Brussels Hoofdstedelijk Gewest: stedenbouwkundige vergunningen, schoolcontracten, perspective.brussels voor capaciteitsplanning
7. Federale overheid: begin en einde van de leerplicht, minimumvoorwaarden voor diploma's, pensioenregeling van het onderwijspersoneel, taalgebruik in het onderwijs in Brussel

Omvang (schooljaar 2023-2024):

• ~204.000 leerlingen in het Franstalig kleuter-, lager en secundair onderwijs in Brussel (volgens de ligging van de school; FWB, Les Indicateurs de l'enseignement 2025)
• Dit is 78% van alle 260.844 Brusselse leerlingen in het kleuter-, lager en secundair onderwijs. Het Nederlandstalig onderwijs heeft de overige 22% (~57.000) (perspective.brussels)
• Enkele honderden schoolvestigingen, alle netten samen
• Bijna een kwart (23%) van alle 883.528 FWB-leerlingen zit in Brussel, de overige 77% in Wallonië
• Hoger onderwijs: een groot aanbod aan Franstalige universiteiten en hogescholen (onder meer ULB, UCLouvain Saint-Louis Bruxelles en ICHEC)

Financiering:

• De FWB gaf in 2024 €10,7 miljard uit aan onderwijs (73% van al haar uitgaven). Het Brusselse aandeel wordt geraamd op ongeveer €2,5 miljard (afgeleide raming, proportioneel aan het aandeel Brusselse leerlingen)
• De FWB heft geen eigen belastingen: haar ontvangsten zijn vrijwel volledig dotaties via de Bijzondere Financieringswet (een btw-aandeel, verdeeld op basis van het aantal leerlingen, en een aandeel in de personenbelasting)
• De FWB kampt met een begrotingstekort van ongeveer €1,5 miljard per jaar (aangepaste begroting 2025: €1,49 miljard; begroting 2026: €1,6 miljard) en een schuld van €14,2 miljard (eind 2025, raming Rekenhof)
• 72% van de onderwijsuitgaven (exclusief universiteiten) gaat rechtstreeks naar lonen: €7,6 miljard in 2024
• Schoolinfrastructuur: in 2023 keurde het FWB-parlement een uitzonderlijk investeringsplan van €1 miljard voor schoolgebouwen goed, verdeeld over opeenvolgende projectoproepen. Volgens de FWB-regering zelf vraagt de renovatie van alle schoolgebouwen €8 à 9 miljard

1B. Wat doet het in de praktijk?

Onderwijsnetten in Brussel:

Het Franstalig onderwijs in Brussel kent dezelfde vier netten als in Wallonië:

1. WBE (officieel georganiseerd): scholen rechtstreeks georganiseerd door de FWB via WBE
2. Officieel gesubsidieerd (CECP/CPEONS): gemeentelijke en provinciale scholen. In Brussel zijn de 19 gemeenten hier de belangrijkste inrichtende machten
3. Vrij gesubsidieerd confessioneel (SeGEC): overwegend katholiek, het grootste net met bijna de helft van alle FWB-leerlingen
4. Vrij gesubsidieerd niet-confessioneel (FELSI): kleiner net

Kerntaken vs. realiteit:

Het systeem functioneert, maar met fundamentele structurele problemen die in Brussel extra scherp zijn:

1. Identiek beleid voor twee radicaal verschillende contexten: Brussel is meertalig, internationaal, superdivers en demografisch anders dan Wallonië. Toch gelden dezelfde leerplannen, inspectienormen en personeelsstatuten voor een multiculturele grootstedelijke school in Anderlecht als voor een dorpsschool in de Ardennen. Er is geen enkel Brussel-specifiek mechanisme in het onderwijsbeleid.

2. Lerarentekort, acuut in Brussel: 86% van de schooldirecties in de FWB zegt dat het tekort aan leerkrachten de onderwijskwaliteit schaadt (PISA 2022-schoolvragenlijst; in 2015 was dat 56%). Volgens de OESO blijft 2,6% van de lerarenposten onvervuld en is 12,7% van de leerkrachten niet volledig gekwalificeerd, ruim het dubbele van Vlaanderen (4,8%; Education at a Glance 2025). Het aantal nieuwe inschrijvingen in de lerarenopleidingen daalde in 2024-2025 tot 3.562, 18% minder dan een jaar eerder (4.340) en 43% minder dan tien jaar eerder (ARES). Ongeveer een derde van de beginnende leerkrachten verlaat het beroep binnen vijf jaar. In Brussel is de druk zo groot dat 17 Nederlandstalige kleuter- en lagere scholen in 2025-2026 overschakelden op een vierdaagse schoolweek om leerkrachten aan te trekken; het Franstalig onderwijs in de stad kampt met hetzelfde grootstedelijke tekort, onder meer aan leerkrachten Nederlands.

3. Plaatsgebrek: De Brusselse schoolbevolking groeide sterk na de geboortegolf van 2007-2012. Het aantal kleuters daalt sinds 2016-2017 en het aantal leerlingen in het lager onderwijs sinds 2020-2021, maar in het secundair onderwijs blijft het aantal leerlingen stijgen. Daar blijft een schoolplaats vinden het moeilijkst, en er is een structureel tekort aan schoolinfrastructuur.

4. Vervallen gebouwen: Van de meer dan 13.000 schoolgebouwen in de FWB heeft de helft nood aan renovatie en zouden 500 moeten worden afgebroken (RTBF-onderzoek, 2023). Dit is het resultaat van bijna 40 jaar onderinvestering. In Brussel, met veel oude schoolgebouwen en weinig vrije ruimte, is de toestand bijzonder precair.

5. Financiële wurging: De FWB draagt een begrotingstekort van ongeveer €1,5 miljard per jaar en een schuld van €14,2 miljard (eind 2025). Elke besparingsronde raakt het onderwijs. De begroting 2025 bevatte €110 miljoen besparingen, onder meer 2% minder voor schoolgebouwen (€3,4 miljoen per jaar). De begroting 2026 bespaart €86,7 miljoen op onderwijs, onder meer door leerkrachten in de hogere graad van het secundair 22 in plaats van 20 lesuren per week te laten geven: goed voor ongeveer 1.500 voltijdse posten minder via natuurlijke afvloeiing.

Prestatie-indicatoren (PISA 2025):

De FWB scoort op het niveau van het OESO-gemiddelde, maar lager dan Vlaanderen in wiskunde (22 punten) en wetenschappen (14 punten). In lezen is het verschil nagenoeg verdwenen, vooral door de sterke Vlaamse daling (in PISA 2022 bedroeg het nog 9 punten). De sociale ongelijkheid blijft groot: in lezen scoren de 25% meest bevoorrechte leerlingen 78 punten hoger dan de 25% minst bevoorrechte (PISA 2025). De FWB werd lang aangewezen als een van de meest ongelijke onderwijssystemen; sinds 2006 is de sociale kloof (gemeten in wetenschappen) wel met ongeveer een kwart gedaald.

Zittenblijven: 35% van de 15-jarigen in de FWB is minstens één keer blijven zitten (PISA 2025), na een piek van 46 à 48% in de PISA-cycli 2009 tot 2015. Dat blijft zeer hoog: de best presterende landen maken weinig gebruik van zittenblijven.

Vroegtijdig schoolverlaten: In het Brussels Gewest bedraagt het percentage vroegtijdige schoolverlaters 9,8% (2024), het hoogste van de drie gewesten (Wallonië 8,1%, België 7%).

1C. Internationale vergelijking

Het probleem: Hoe organiseer je kwalitatief onderwijs voor de meerderheids­taalgroep in een meertalige hoofdstad, zonder dat het afhangt van een financieel noodlijdende entiteit zonder eigen belastingen?

Nederland: model van schoolbesturen en gemeenten

• In Nederland ligt de primaire verantwoordelijkheid bij schoolbesturen (honderden in het basisonderwijs, in aantal dalend door fusies). Het ministerie bepaalt de kaders ("het wat"), de schoolbesturen bepalen "het hoe".
• Gemeenten zijn wettelijk verantwoordelijk voor de huisvesting van scholen in het basis-, voortgezet en speciaal onderwijs; de schoolbesturen staan in voor het onderhoud van de gebouwen.
• Er is geen tussenniveau à la de FWB. Het ministerie stuurt landelijk, de schoolbesturen voeren lokaal uit.
• Resultaat: een helder bestuursmodel. In PISA 2025 scoort Nederland ruim boven het OESO-gemiddelde in wiskunde (483 tegenover 463), maar eronder in lezen (441 tegenover 461): een helder bestuur is een voorwaarde, geen garantie.
• Relevantie voor Brussel: Bewijs dat onderwijs kan functioneren zonder een extra bestuursniveau tussen nationaal en lokaal. In het HART-model stelt het Franstalige concordaat de kaders, met autonome schoolbesturen als uitvoerders.

Denemarken: gemeentelijke autonomie

• De 98 Deense gemeenten (kommuner) zijn eigenaar en beheerder van het basisonderwijs (Folkeskolen). Zij beheren de scholen, stellen personeel aan, bepalen het lokale curriculum binnen nationale kaders, en financieren de infrastructuur.
• Het nationale ministerie stelt leerdoelen en minimum-urennormen, maar de gemeente beslist over organisatie en pedagogiek.
• Elke school heeft een schoolbestuur (skolebestyrelse) met ouders (in de meerderheid), leerlingen en personeel.
• Resultaat: duidelijke verantwoordelijkheid en sterke lokale democratische controle.
• Relevantie: In het HART-model zou de Brusselse deelstaat de rol van de Deense gemeente vervullen: dicht bij de burger, met eigen financiële verantwoordelijkheid.

Duitsland: Bildungsföderalismus

• Onderwijs is in Duitsland een bevoegdheid van de 16 Bundesländer. Elk Land heeft een eigen minister van Onderwijs, eigen leerplannen, eigen examenregels.
• Coördinatie verloopt via de Kultusministerkonferenz (KMK, sinds 2024 met een aparte conferentie van onderwijsministers): de Länder werken er vrijwillig samen, de afspraken moeten door elk Land zelf worden omgezet.
• Berlijn beheert als stadstaat zelf het volledige onderwijssysteem voor zijn 3,7 miljoen inwoners (eind 2025).
• Relevantie: Berlijn bewijst dat een grootstad als deelstaat zijn onderwijs kan besturen, inclusief een meertalige leerlingenpopulatie. In het HART-model doet Brussel dat samen met de Waalse deelstaten, in één Franstalig concordaat, zodat er één systeem per taal blijft.

Zwitserland: kantonale autonomie

• De 26 Zwitserse kantons zijn primair bevoegd voor onderwijs. Het federale niveau heeft een beperkte coördinerende rol.
• In meertalige kantons zoals Fribourg (68% Frans en 25% Duits als hoofdtaal, 2024) bestaan gescheiden schoolsystemen per taal, aangestuurd door één kantonaal bestuur.
• Brussel als tweetalige deelstaat volgt in het HART-model een vergelijkbaar model: twee onderwijssystemen (Frans en Nederlands), elk in het concordaat van zijn taalgroep, met één Brusselse regering die in beide zetelt.

1D. Knelpunten en kritiek

Structurele kritiek op het huidige systeem:

1. De FWB is een entiteit zonder geld en zonder toekomst: Met een schuld van €14,2 miljard (eind 2025) en geen eigen belastingen is de FWB structureel niet in staat om het Franstalig onderwijs naar behoren te financieren. De opeenvolgende besparingsrondes treffen het onderwijs het hardst, omdat dat bijna drie kwart (73%) van de FWB-uitgaven uitmaakt.

2. Brussel heeft geen stem in eigen onderwijs: Het Franstalig onderwijs in Brussel wordt aangestuurd vanuit een FWB-parlement dat niet rechtstreeks verkozen is. Het bestaat uit de leden van het Waals Parlement plus de Franstalige leden van het Brussels Parlement. Brussel is daarin een minderheid (~20% van de zetels). Brusselse noden worden systematisch ondergeschikt aan Waalse prioriteiten.

3. Geen Brussels maatwerk: De FWB ontwerpt onderwijsbeleid voor bijna 900.000 leerlingen (883.528 in 2023-2024) verspreid over twee radicaal verschillende regio's. Brussel, met zijn meertaligheid, internationale bevolking, hogere diversiteit en specifieke arbeidsmarkt, krijgt identieke regelgeving als landelijk Wallonië. Er is geen mechanisme voor Brussel-specifiek beleid.

4. Viervoudige netstructuur als historisch relict: De verdeling over vier netten (WBE, gemeentelijk, katholiek, vrij) is een erfenis van het Schoolpact van 1958. Elk net heeft zijn eigen koepel, administratie, begeleidingsdiensten en gebouwen. In Brussel betekent dit vier parallelle systemen die dezelfde stedelijke ruimte delen, met bijbehorende inefficiënties in capaciteitsplanning en infrastructuur.

5. Lerarentekort zonder Brusselse hefbomen: Het personeelsstatuut, de salarisschalen en diploma-eisen zijn FWB-breed vastgelegd. Brussel kan niet zelf een grootstedelijke premie invoeren, geen flexibeler diplomavereisten hanteren voor knelpuntvakken, en geen eigen wervingscampagnes voeren.

6. Schoolinfrastructuur als tijdbom: Het structurele onderhoudstekort aan schoolgebouwen in de FWB, na bijna 40 jaar onderinvestering, is in Brussel extra problematisch door hogere vastgoedprijzen, beperktere beschikbare grond en complexere vergunningsprocedures (Brussels Gewest).

7. Pacte pour un Enseignement d'excellence, ambitieus maar traag: De hervormingsagenda die in 2017 werd vastgelegd (tronc commun, hervorming kwalificerend onderwijs, pilotage des écoles) is inhoudelijk ambitieus, maar de implementatie verloopt traag: de gemeenschappelijke stam wordt pas vanaf 2026 in het secundair uitgerold, en de besparingen ondermijnen de uitvoering. In maart 2025, tien jaar na de start van het Pacte-proces, maakte het Institut d'Administration Scolaire (INAS, UMons) op een studiedag een kritische balans op van de hervorming van het schoolbestuur.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 6× ❌, 3× ⚠️, 0× ✅. Geen enkel principe wordt volledig vervuld. De grootste winst zit bij subsidiariteit (Brussel beslist mee in de gemeenschapsraad en zelf over zijn schoolgebouwen), verantwoordelijkheid = financiering (eigen fiscale bevoegdheid), en eenvoud (één regulerende overheid in plaats van zes).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🔵 Overgeheveld + 🟠 Hervormd: Het Franstalig onderwijs in Brussel wordt overgeheveld van de FWB (die wordt afgeschaft) naar het Franstalige concordaat, waarin de Brusselse deelstaat zit met een Franstalig regeringslid (art. 6 en 31 HART-grondwet), met fundamentele hervormingen in governance en financiering.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Het Franstalige concordaat, met Brussel als lid: Het Franstalig onderwijs in Brussel valt onder het Franstalige concordaat van de vijf Waalse deelstaten en Brussel (art. 31 HART-grondwet). Brussel treedt toe bij deelstaatwet en zetelt in de gemeenschapsraad met een Franstalig regeringslid (art. 6). De raad beslist met een meerderheid van de gewogen stemmen en van de leden en vergadert openbaar; het stemgewicht volgt het aantal leerlingen dat elke deelstaat financiert. De bevoegdheden die verspreid zijn over de FWB, WBE, AGE, COCOF en gemeenten komen samen bij het concordaat en de Brusselse deelstaat. De AGE wordt de ene administratie van het concordaat.

2. Taakverdeling tussen het concordaat en Brussel:

   • Leerplannen en eindtermen: Eén kader per taalgroep, met ruimte om het curriculum aan te passen aan de Brusselse context: versterkte meertaligheidsdidactiek (Nederlands, Engels), aangepaste programma's voor nieuwkomers en internationale leerlingen, en Brussel-specifieke competenties (interculturele vaardigheden, grootstedelijke burgerschap)
   • Lerarenbeleid: In het lerarenstatuut van het concordaat een Brusselse lerarenpremie (om het grootstedelijke nadeel te compenseren), versoepelde diploma-eisen voor knelpuntvakken en een aantrekkelijker starterspakket; Brussel kan eigen wervingscampagnes voeren
   • Scholenbouw en capaciteitsplanning: Bij de Brusselse deelstaat: één loket dat planning, vergunningen en bouw integreert, in samenwerking met de Brusselse deelstaatsdiensten voor ruimtelijke ordening
   • Inspectie en kwaliteitsbewaking: De inspectie van het concordaat, met Brusselse benchmarks, aangevuld met deelstaatbrede en interdeelstatelijke vergelijking
   • Werkingsmiddelen: Rechtstreekse financiering vanuit de Brusselse deelstaat, per leerling volgens één formule voor het hele concordaat

3. Eén publiek onderwijskader, met vrije schoolkeuze: De vier netten (officieel georganiseerd, gemeentelijk, katholiek, vrij) worden samengevoegd tot één publiek onderwijskader per taalgroep, in het Franstalige concordaat (art. 16 HART-grondwet), met één regelgeving, één inspectie, één inschrijvingssysteem en één salarisschaal. Alle scholen worden autonome instellingen binnen dat kader; de vrije schoolkeuze en het levensbeschouwelijk karakter van scholen blijven behouden. Schoolgebouwen van het katholiek net worden niet onteigend, maar via erfpacht of concessie in het kader opgenomen. Het concordaat wordt de enige regulerende overheid; elke deelstaat financiert zijn eigen leerlingen. WBE wordt niet gesplitst: de WBE-scholen in Brussel en in Wallonië gaan op in hetzelfde publieke kader.

4. Financiering:

   • Wie beslist, betaalt: de Brusselse deelstaat krijgt in het HART-model eigen fiscale bevoegdheid (art. 53 en 54 HART-grondwet) en betaalt voor zijn Franstalige leerlingen uit eigen middelen, volgens één uniforme formule per leerling en per onderwijsniveau; de lasten van de lerarenpensioenen gaan naar een gemeenschappelijk fonds van het concordaat
   • Solidariteit tussen de deelstaten loopt via een verevening op basis van belastbaar potentieel (Zwitsers NFA-model), met een publieke formule (art. 55)
   • Aanvullend: EU-fondsen, projectfinanciering, samenwerking met universiteiten en bedrijfsleven

5. Stapsgewijze samenvoeging van de netten: Het concordaat voert de overgang naar één kader stapsgewijs uit. Eerst gelden dezelfde eindtermen, inspectie en toetsen voor alle netten, met gedeelde schoolgebouwen, gezamenlijke capaciteitsplanning en één centraal inschrijvingspunt voor heel Brussel. Daarna volgt de volledige samenvoeging in één publiek kader.

6. Overname Pacte-hervormingen: De inhoudelijke hervormingen van het Pacte pour un Enseignement d'excellence (tronc commun, pilotage des écoles, hervorming kwalificerend onderwijs) worden overgenomen en versneld geïmplementeerd door het concordaat, met Brusselse aanpassingen.

7. Kwaliteitswaarborgen:

   • Diploma's blijven erkend in heel België en de EU, via een vrijwillig diploma-concordaat tussen de deelstaten naar Zwitsers HarmoS-model (art. 32 HART-grondwet)
   • Tweejaarlijkse externe kwaliteitsaudit door een onafhankelijke commissie
   • Verplichte publicatie van resultaten (KPI-dashboard): capaciteit, lerarentekort, leerlingenprestaties, schooluitval, sociale mobiliteit
   • Interdeelstatelijke benchmarking (vergelijking met de Waalse deelstaten, het Nederlandstalige onderwijs en Ostbelgien)

Internationaal model: Combinatie van het Nederlandse model (sterke schoolbesturen met lokale verantwoordelijkheid, geen tussenlaag) en het Zwitserse concordaatsmodel (de kantons harmoniseren de kern van hun onderwijs in het HarmoS-concordaat), met grondwettelijke taalgaranties naar Zuid-Tirools voorbeeld.

Geschatte efficiëntiewinst:

• Eén regulerende overheid i.p.v. zes → drastische vereenvoudiging
• Eigen fiscale bevoegdheid → einde aan de structurele fiscal gap en schuldenspiraal van de FWB
• Brussel-specifiek lerarenbeleid → gerichtere aanpak van het dramatische tekort
• Geïntegreerde capaciteitsplanning → snellere realisatie van nieuwe schoolplaatsen
• Aangepast curriculum → betere aansluiting op de Brusselse arbeidsmarkt en meertalige realiteit
• Budgettair: de besparing door het wegvallen van de FWB-laag (parlement, regering, administratie) wordt berekend in de audit van de FWB als bestuursniveau en telt hier niet opnieuw mee. Wat het Franstalig onderwijs in Brussel zelf efficiënter kan organiseren (minder parallelle netstructuren, één inschrijvingssysteem, gedeelde gebouwen), gaat terug naar het onderwijs: leerkrachten, remediëring en schoolgebouwen. Deze audit rekent dus geen eigen besparing aan

Implementatiepad:

• Grondslag in de HART-grondwet: Brussel in het Franstalige concordaat (art. 6 en 31) en het concordaat dat bepaalt welke scholen publiek gefinancierd worden (art. 16, voor de samenvoeging van de netten); Brussel treedt toe bij deelstaatwet en regelt zijn instellingen in zijn organiek statuut (art. 43)
• Vereist opheffing van de FWB als bestuursniveau (apart HART-voorstel, reeds geaudit)
• Overgangsfase van 5-7 jaar: geleidelijke overdracht van bevoegdheden, personeel en middelen
• Vrijwillig diploma-concordaat tussen de deelstaten voor diploma-erkenning (art. 32 HART-grondwet)
• Sociale bescherming voor de naar schatting 30.000 personeelsleden van het Franstalig onderwijs in Brussel (ongeveer 23% van de 130.331 personeelsleden van het Franstalig onderwijs, 2024-2025): overdracht met behoud van statuut, zonder ontslagen

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Franstalig onderwijs Brussel: overgeheveld van de FWB naar het Franstalige concordaat

Het Franstalig onderwijs in Brussel komt in het Franstalige concordaat, dat Brussel samen met de vijf Waalse deelstaten draagt. Eén kader en één administratie vervangen de lappendeken van zes overheden; Brussel betaalt per leerling uit eigen middelen, beslist mee in de gemeenschapsraad en plant zijn schoolgebouwen zelf, met onderwijs op maat van een meertalige hoofdstad.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

Het Franstalig onderwijs in Brussel telt zo'n 204.000 leerlingen, 78% van alle Brusselse scholieren. Het wordt aangestuurd door de Fédération Wallonie-Bruxelles (FWB), een instelling die ook het onderwijs in heel Wallonië bestuurt. De FWB bepaalt de leerplannen, betaalt de lerarenlonen en organiseert de inspectie. Daarnaast zijn er vier onderwijsnetten (officieel, gemeentelijk, katholiek en vrij), de COCOF voor aanvullende bevoegdheden, de 19 gemeenten als lokale schoolbesturen, en het Brussels Gewest voor vergunningen. In totaal minstens zes overheden betrokken bij het onderwijs van elk Franstalig kind in Brussel. Het jaarlijkse onderwijsbudget voor het Brusselse aandeel bedraagt naar schatting ongeveer €2,5 miljard.

Wat er mis gaat

De FWB is financieel failliet. Met een schuld van €14,2 miljard (eind 2025) en een jaarlijks tekort van ongeveer €1,5 miljard bespaart ze zich kapot, ook in het onderwijs: minder geld voor het onderhoud van schoolgebouwen, en leerkrachten in het hoger secundair die meer lesuren moeten geven, goed voor ongeveer 1.500 voltijdse posten minder. Ondertussen heeft de helft van alle FWB-schoolgebouwen renovatie nodig; 500 zouden moeten worden afgebroken. Het lerarentekort is dramatisch: 86% van de directies zegt dat het de kwaliteit schaadt, en 12,7% van de leerkrachten is niet volledig gekwalificeerd.

En het ergste: Brussel heeft geen enkele hefboom. De FWB maakt dezelfde regels voor een school in Molenbeek als voor een school in een Ardens dorp. Brussel kan geen meertalig curriculum ontwikkelen, geen grootstedelijke lerarenpremie invoeren, geen schoolgebouwen plannen zonder langs zes loketten te passeren. Het resultaat: de PISA-scores van de FWB liggen op het OESO-gemiddelde en in wiskunde 22 punten onder Vlaanderen (PISA 2025), de kloof tussen kansarme en kansrijke leerlingen blijft groot, en 35% van de 15-jarigen is al minstens één keer blijven zitten, veel meer dan in de landen die het best presteren.

Hoe het elders werkt

In Nederland ligt de verantwoordelijkheid bij schoolbesturen en gemeenten, niet bij een tussenlaag. Het ministerie stelt de kaders, de scholen voeren uit. Geen FWB, geen COCOF, geen zes overheden. Gewoon helder wie wat doet. In Denemarken zijn de 98 gemeenten verantwoordelijk voor het basisonderwijs: zij beheren de scholen, stellen het personeel aan en financieren de infrastructuur. Berlijn, een stadstaat van 3,7 miljoen mensen, beheert als Bundesland zijn eigen volledige onderwijssysteem, van kleuterschool tot universiteit. In alle drie weten ouders precies wie verantwoordelijk is voor de resultaten.

Wat HART voorstelt

HART brengt het Franstalig onderwijs in Brussel onder in het Franstalige concordaat, dat Brussel samen met de vijf Waalse deelstaten draagt (art. 31 HART-grondwet). Brussel zetelt in de gemeenschapsraad met een Franstalig regeringslid en weegt mee naar het aantal leerlingen dat het financiert; de raad beslist openbaar, met een meerderheid van de gewogen stemmen én van de leden. Eén administratie, de AGE, beheert het lerarenstatuut, de eindtermen en de inspectie. Binnen dat kader komt er ruimte voor meertaligheidsdidactiek en Brussels maatwerk, een grootstedelijke premie in het lerarenstatuut en een publiek KPI-dashboard. Brussel zelf plant en bouwt de schoolgebouwen via één loket.

De vrije schoolkeuze blijft gegarandeerd. De vier netten gaan stap voor stap op in één publiek onderwijskader per taalgroep (art. 16 HART-grondwet), met één inspectie, één inschrijvingssysteem en één salarisschaal; scholen behouden hun levensbeschouwelijk karakter, en katholieke schoolgebouwen worden niet onteigend maar via erfpacht of concessie ingebracht. De goede elementen van het Pacte pour un Enseignement d'excellence worden overgenomen en versneld uitgerold. Diploma's blijven erkend in heel België via een vrijwillig diploma-concordaat tussen de deelstaten (art. 32). Het recht op Franstalig onderwijs in Brussel is grondwettelijk verankerd: Brussel zit in het Franstalige concordaat (art. 6 en 31).

Cruciaal: de Brusselse deelstaat krijgt eigen fiscale bevoegdheid en betaalt per leerling voor zijn Franstalige leerlingen, volgens één formule voor het hele concordaat (art. 53 HART-grondwet). Wie beslist over het onderwijs, brengt ook de middelen op. Geen schuldenberg meer van een FWB die geen eigen inkomsten heeft. Geen tekort meer bij een gemeenschap zonder belastingbasis: elke deelstaat betaalt voor zijn eigen leerlingen. Eigen middelen, eigen verantwoordelijkheid, eigen resultaten.

Wat het oplevert

Eén regulerende overheid in plaats van zes: het concordaat, met Brussel als lid. Een onderwijssysteem met ruimte voor Brussel: meertalig, divers, internationaal, met Brussels maatwerk binnen één kader per taal. Een lerarenbeleid dat het dramatische tekort kan aanpakken, met een grootstedelijke premie. Schoolinfrastructuur die eindelijk gepland en gebouwd kan worden via één Brussels loket. Een einde aan de financiële wurggreep van de FWB-schuld. En bovenal: Brusselse democratische controle. Als ouders zich afvragen waarom hun kind geen leerkracht heeft, weten ze precies bij wie ze moeten aankloppen: bij het Brusselse lid van de gemeenschapsraad, gekozen door het rechtstreeks verkozen Brusselse parlement en publiek gehoord door de Franstalige controleraad. Niet bij een FWB-parlement waar ze nauwelijks vertegenwoordigd zijn.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Geschatte besparing: geen eigen bedrag. De besparing op de FWB-laag telt in de audit van de FWB als bestuursniveau; efficiëntiewinst binnen het onderwijs wordt geherinvesteerd in het onderwijs.
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)