Brusselse Regering: Audit

Item: Brusselse Regering. MP + 4 ministers + 3 staatssecretarissen Categorie: Brussels Gewest. Structuur Datum: 2026-03-31 Status: 🟠 Hervormd

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Brusselse Hoofdstedelijke Regering is de uitvoerende macht van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Volgens de Brusselwet bestaat ze uit vijf leden, een minister-president (in de regel Franstalig) en vier ministers (twee Franstaligen, twee Nederlandstaligen), aangevuld met drie gewestelijke staatssecretarissen, van wie minstens één Nederlandstalig: in totaal acht mandatarissen. De regering wordt verkozen met een volstrekte meerderheid in het parlement én in elke taalgroep (dubbele meerderheid).

Juridische basis:

• Grondwet, artikel 39 (gewesten)
• Bijzondere Wet tot Hervorming der Instellingen (BWHI), 8 augustus 1980
• Bijzondere Wet met betrekking tot de Brusselse Instellingen (BWBI of Brusselwet), 12 januari 1989: artikelen 34 (samenstelling), 35 (verkiezing met dubbele meerderheid), 36 (constructieve motie van wantrouwen) en 41 (staatssecretarissen)

Samenstelling bij de eedaflegging (regering-Dilliès, 14 februari 2026): Na een recordformatie van 615 dagen (regeerakkoord na 613 dagen), het langste formatieproces in de Belgische geschiedenis, werd een zevenpartijencoalitie gevormd:

Coalitiepartijen (7): MR (20 zetels), PS (16), Les Engagés (8), Groen (4), Anders (2), Vooruit (2), CD&V (1): samen 53 van de 89 zetels. CD&V levert geen regeringslid; de partij levert de voorzitter van de Raad van de VGC.

Begroting Brussels Gewest (initiële begroting 2026):

• Ontvangsten: ongeveer €6,6 miljard, waarvan €2,8 miljard belastingen en €1,6 miljard dotaties
• Uitgaven: ongeveer €7,6 miljard (zonder schuldaflossingen)
• Begrotingstekort: €957 miljoen (ESR-vorderingensaldo); in 2025 was het tekort €1,03 miljard
• Geconsolideerde schuld: €16,1 miljard eind 2025 (voorlopig), volgens het Rekenhof oplopend tot €17,7 miljard eind 2026
• Schuldtoename tijdens de formatie: gemiddeld €2,74 miljoen per dag (een tekort van ongeveer €1 miljard per jaar)

Kabinetten:

• 298 kabinetsmedewerkers (2026), tegenover 387 in de legislatuur 2019-2024: 23% minder
• Kabinetsbudget 20% lager dan in 2019-2024; de kredieten voor de kabinetten dalen in 2026 met €6,4 miljoen; tegen het einde van de legislatuur (2029) zou de besparing ongeveer €25 miljoen bedragen

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken: De Brusselse Regering oefent de gewestbevoegdheden uit: ruimtelijke ordening, huisvesting, openbare werken, vervoer, economisch beleid, buitenlandse handel, werkgelegenheid, milieu, energie, lokale besturen, wetenschappelijk onderzoek en internationale betrekkingen.

Overlap en complexiteit: Het probleem is niet de Brusselse Regering op zich, maar de institutionele lasagne waarin ze opereert. Boven, naast en doorheen de gewestregering functioneren:

• VGC (Vlaamse Gemeenschapscommissie): Nederlandstalige gemeenschapsbevoegdheden
• COCOF (Commission communautaire française): Franstalige gemeenschapsbevoegdheden
• GGC/COCOM (Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie): bicommunautaire persoonsgebonden materies (incl. Iriscare)
• 19 gemeenten elk met eigen college, gemeenteraad, OCMW, fiscaliteit
• 6 politiezones (de Kamer keurde in mei 2026 de fusie tot één zone goed, vanaf 1 januari 2028)
• Tientallen ION's (Instellingen van Openbaar Nut)

De Brussels Governance Monitor noemt Brussel daarom de institutioneel meest complexe stad van Europa, met zes overlappende bestuurslagen (Europese Unie, federale staat, gewest, gemeenschapscommissies, 19 gemeenten en pararegionale instellingen) voor ongeveer 1,26 miljoen inwoners (2026). Daarbovenop zijn ook de Vlaamse en de Franse Gemeenschap in Brussel bevoegd.

Prestatie-indicatoren:

• 615 dagen zonder volwaardige regering na de verkiezingen van 2024 (record)
• Begrotingstekort van ongeveer €1 miljard: €1,03 miljard in 2025, €957 miljoen in de initiële begroting 2026
• Het Rekenhof waarschuwt voor een sneeuwbaleffect van tekorten en schuld (verslag bij de begroting 2026)
• Belfius zegde zijn kredietlijn van €500 miljoen op vanaf 1 januari 2026; eind maart en begin april 2026 sloot het Gewest nieuwe kredietlijnen af bij Deutsche Bank (€250 miljoen) en ING (€500 miljoen)

Democratisch tekort: De dubbele meerderheid dwingt brede coalities af:

• Na de verkiezingen van 2024 waren zeven partijen nodig voor 53 van de 89 zetels
• Aan Nederlandstalige kant leveren vier partijen samen 9 van de 17 zetels (Groen 4, Anders 2, Vooruit 2, CD&V 1)
• Het regeerakkoord kwam er pas na 613 dagen, in een onderhandeling van drie dagen: de kleinste gemene deler wordt beleid

1C. Internationale vergelijking

Berlijn (Duitsland): Stadstaat

• Structuur: Regierender Bürgermeister + maximaal 10 senatoren (ministers)
• Bevolking: 3,7 miljoen (eind 2025)
• Eén bestuursniveau als stadstaat: Senat = deelstaatregering = stadsbestuur
• 12 Bezirke (districten) met beperkte gedelegeerde bevoegdheden. Geen eigen parlement of fiscaliteit
• Geen taalkundige verplichtingen in de samenstelling
• Richtlinienkompetenz: de burgemeester bepaalt de politieke richtlijnen

Hamburg (Duitsland): Stadstaat

• Structuur: Eerste Burgemeester + hoogstens 11 senatoren (maximaal 12 leden)
• Bevolking: ongeveer 1,9 miljoen (eind 2025)
• Eén bestuursniveau: Senat bestuurt alles
• 7 Bezirke met gedelegeerde uitvoerende taken
• Eerste Burgemeester kiest zelf senatoren, parlement keurt goed
• Sterk gecentraliseerd, efficiënt model

Wenen (Oostenrijk): Stadstaat

• Structuur: Burgemeester = Landeshauptmann, Stadtsenat = deelstaatregering
• Bevolking: 2,0 miljoen (1 januari 2026)
• Gemeinderat = Landtag (100 leden, dubbele pet)
• Eén administratief apparaat (Magistrat) voor alle taken
• Geen aparte gemeenten binnen de stad, wel 23 Bezirke (districten)

Kopenhagen (Denemarken): Grootstedelijk bestuur

• Structuur: Lord Mayor + 6 burgemeesters (vakcommissies), gekozen uit een gemeenteraad van 55 leden
• Bevolking: ongeveer 672.000 (gemeente, 1 januari 2026)
• Comitésysteem: 7 vaste commissies nemen finale beslissingen binnen hun domein
• Directe besluitvorming: elke vakcommissie, voorgezeten door een burgemeester, beslist zelf binnen haar domein
• Eén bestuursniveau voor de hele stad

Conclusie internationale vergelijking: Geen enkele vergelijkbare Europese hoofdstad heeft:

• 6 overlappende bestuurslagen voor ongeveer 1,26 miljoen inwoners
• Een verplichte meerderheid in elke taalgroep om een regering te vormen
• 19 afzonderlijke gemeenten met volledige autonomie
• 3 gemeenschapscommissies bovenop de gewestregering
• Een recordformatie van 615 dagen

Berlijn, Hamburg, Wenen en Kopenhagen tonen aan dat een hoofdstad/stadstaat met één slagkrachtige regering, één administratief apparaat en eventueel gedecentraliseerde districten het model is dat werkt.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Institutionele versnippering: De OESO (Territorial Review van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, de "Metropolitan Review", februari 2024) raadt aan het bestuur te stroomlijnen en daarbij te overwegen de bevoegdheden van de GGC, de VGC en de COCOF over te hevelen naar het Gewest, zodat het gewest en de drie commissies één geheel kunnen worden. Ze noemt ook de overheveling van stedenbouw, mobiliteit en parkeren naar het Gewest als optie (naar het districtenmodel van Antwerpen of Parijs) en raadt aan gemeentefusies te overwegen.

2. Formatieduur: 615 dagen zonder volwaardige regering. Structureel probleem, niet incidenteel. De dubbele meerderheid (een meerderheid in elke taalgroep) en het grote aantal partijen maken coalities extreem moeilijk.

3. Begrotingscrisis: €16,1 miljard geconsolideerde schuld (eind 2025), een tekort van ongeveer €1 miljard per jaar (2025-2026). Tijdens de formatie groeide de schuld met gemiddeld €2,74 miljoen per dag.

4. Democratische legitimiteit: Na de verkiezingen van 2024 moesten zeven partijen samenwerken, waarvan drie (Anders, Vooruit, CD&V) met slechts 1 of 2 zetels. Dit leidt tot consensuspolitiek op de kleinste gemene deler.

5. Overlap met gemeenten: 19 gemeenten met eigen colleges, raden en OCMW's creëren een wildgroei aan mandaten en duplicatie van diensten.

6. Kabinettencultuur: Ondanks besparingen blijven kabinetten (persoonlijke staf van ministers) een Belgisch fenomeen dat nergens in de vergelijkingslanden bestaat in deze vorm.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthesescore: 0 ✅ · 3 ⚠️ · 6 ❌

Top-3 principes met meeste winst:

1. Eenvoud: de hele structuur vereenvoudigen naar één bestuursniveau
2. Transparantie: duidelijk maken wie beslist en betaalt
3. Internationaal bewezen: het stadstaatmodel van Berlijn, Hamburg en Wenen overnemen

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd: de Brusselse Regering blijft bestaan maar wordt fundamenteel vereenvoudigd als onderdeel van een breder Brussels stadstaatmodel.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Eén Brusselse deelstaatregering vervangt het huidige gewest + 3 gemeenschapscommissies (VGC, COCOF, GGC worden afgeschaft)
2. Samenstelling: Een collegiale regering van hoogstens vijf leden: een voorzitter en evenveel Nederlandstalige als Franstalige leden (art. 6 en 43 HART-grondwet; was een minister-president, 4 ministers en 3 staatssecretarissen). Geen staatssecretarissen meer. Duidelijke, afgebakende portefeuilles.
3. Taalgaranties zonder verlamming: Grondwettelijk vastgelegde garanties voor de Nederlandstaligen: minstens één op vijf zetels in het parlement (7 van 33) en taalpariteit in de regering (art. 6 HART-grondwet), dienstverlening in het Nederlands of het Frans naar keuze, een gegarandeerd Nederlandstalig onderwijsaanbod via het Nederlandstalige concordaat (art. 31) en een federale Taalcommissaris met sanctiemacht. Wat verdwijnt, zijn de dubbele meerderheid bij de verkiezing van de regering en de alarmbel: een gewone meerderheid in het parlement volstaat. Dit voorkomt formatieblokkeringen.
4. 19 gemeenten worden één stad met 8 à 10 districten van 120.000 à 150.000 inwoners, met een rechtstreeks verkozen districtsraad en gedelegeerde bevoegdheden (lokaal groen, cultuur, sport, jeugd). Zware bevoegdheden zoals stedenbouw, mobiliteit en het OCMW gaan naar het centrale bestuur (naar het model van Wenen, Antwerpen en Berlijn). Geen eigen fiscaliteit, geen eigen parlement.
5. Kabinetten afbouwen: Overgang naar het model van een professionele administratie zoals in Nederland, met topambtenaren via de kamer bestuur van het Onafhankelijk Benoemingsorgaan (art. 38 HART-grondwet) en de Belgische Algemene Bestuursdienst (BABD). Eerst wordt de BABD opgebouwd, daarna worden de kabinetten afgebouwd tot hoogstens vijf politieke medewerkers per regeringslid (art. 40 en 43 §3). Ministers sturen topambtenaren aan, niet kabinetsmedewerkers.
6. Constructieve motie van wantrouwen blijft: De Brusselwet (art. 36) voorziet al dat de regering enkel kan vallen als het parlement tegelijk een opvolger voorstelt. Dat principe, dat ook in Duitsland geldt, blijft. Samen met de gewone meerderheid bij de regeringsvorming garandeert het bestuurscontinuïteit.

Internationaal model: Hybride van Berlijn (Bezirke-structuur) en Wenen (gecombineerd stad-/deelstaatbestuur met één Magistrat), met een collegiale regering naar het model van de Zwitserse kantonale Regierungsrat.

Geschatte efficiëntiewinst:

• Afschaffing VGC, COCOF en GGC: ontdubbeling van de drie commissie-administraties, samen naar schatting €15-25 miljoen per jaar (HART-raming, geteld in de audit VGC)
• 19 gemeenten naar één stad met districten: besparing op colleges, gemeenteraden en OCMW-structuren, geteld in de audit 19 Brusselse gemeenten
• Kabinetshervorming: geteld in de koepelaudit Ministeriële kabinetten (alle bestuursniveaus samen)
• Hoogstens vijf in plaats van acht regeringsleden: klein bedrag, niet apart becijferd
• Deze audit telt geen eigen bedrag bij het totaal van de staatshervorming, om dubbeltellingen te vermijden. Haar eigen winst is snellere en betere besluitvorming.

Implementatiepad:

• Grondslag: art. 2, 6 en 43 HART-grondwet (Brussel als deelstaat, een paritaire regering van hoogstens vijf leden, zonder staatssecretarissen) en art. 40 (hoogstens vijf politieke medewerkers per regeringslid)
• De werking van de regering regelt Brussel in zijn organiek statuut (art. 43)
• Tijdshorizon: 5-10 jaar (één volledige legislatuur voorbereiding + één voor implementatie)
• Tussenstap: eerst de bevoegdheden van de gemeenschapscommissies overdragen aan de deelstaat Brussel en, voor onderwijs, aan de concordaten, dan de 19 gemeenten samenvoegen tot één stad met districten

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Brusselse Regering: hervormd Brussel wordt een echte stadstaat: één slagkrachtige regering in plaats van het huidige kluwen van gewest, gemeenschapscommissies en 19 gemeenten. De taalrechten blijven gegarandeerd, maar de structuur wordt simpel genoeg zodat elke Brusselaar weet wie beslist.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Brusselse Hoofdstedelijke Regering bestaat uit een minister-president, vier ministers en drie staatssecretarissen, verdeeld volgens een verplichte taalpariteit (Franstalig/Nederlandstalig). Dat klinkt overzichtelijk, tot je beseft dat dit slechts één van de zes overlappende bestuurslagen is die Brussel besturen. Naast het gewest zijn er drie gemeenschapscommissies (VGC, COCOF, GGC/COCOM) voor persoonsgebonden materies, 19 gemeenten met elk een eigen burgemeester, college en gemeenteraad, en tientallen verzelfstandigde instellingen. Het Brussels Gewest geeft ongeveer €7,6 miljard per jaar uit (2026), heeft een geconsolideerde schuld van €16,1 miljard (eind 2025) en een begrotingstekort van ongeveer €1 miljard per jaar (2025-2026).

Wat er mis gaat

Na de verkiezingen van juni 2024 duurde het 615 dagen om een Brusselse regering te vormen: een Belgisch record. De oorzaak: de regering heeft een meerderheid nodig in elke taalgroep, en aan Nederlandstalige kant moesten vier partijen samen 9 van de 17 zetels halen. Intussen groeide de schuld met gemiddeld €2,74 miljoen per dag. Het resultaat is een coalitie van zeven partijen, waarvan drie met slechts 1 of 2 zetels: een compromis op de kleinste gemene deler. De OESO raadde in haar Metropolitan Review van 2024 aan om de institutionele structuur van Brussel te vereenvoudigen en daarbij te overwegen de bevoegdheden van VGC, COCOF en GGC over te hevelen naar het Gewest, zodat het gewest en de drie commissies één geheel kunnen worden. Het huidige systeem schendt zes van de negen principes die HART hanteert voor een werkende staat: geen transparantie, geen eenvoud, geen resultaatgerichtheid, geen duidelijke verantwoordelijkheid.

Hoe het elders werkt

Berlijn (3,7 miljoen inwoners, 2025) wordt bestuurd door één Senat: een Regierender Bürgermeister met maximaal tien senatoren (ministers). Daaronder functioneren twaalf Bezirke (districten) met beperkte gedelegeerde taken: geen eigen fiscaliteit, geen eigen parlement. Hamburg (ongeveer 1,9 miljoen, 2025) werkt op dezelfde manier: een Eerste Burgemeester met hoogstens elf senatoren, zeven districten. Wenen (2,0 miljoen, 2026) combineert stad en deelstaat in één bestuur: de burgemeester is tegelijk deelstaatgouverneur, de gemeenteraad is tegelijk deelstaatparlement, en één administratief apparaat (Magistrat) voert alles uit. Geen van deze steden kent gemeenschapscommissies, 19 autonome gemeenten, of formatieperiodes van 600+ dagen.

Wat HART voorstelt

Brussel wordt een echte stadstaat naar Duits-Oostenrijks model:

1. Eén Brusselse deelstaatregering van hoogstens vijf leden: een voorzitter en evenveel Nederlandstalige als Franstalige leden, zonder staatssecretarissen (art. 6 en 43 HART-grondwet). De drie gemeenschapscommissies (VGC, COCOF, GGC) worden afgeschaft en hun bevoegdheden geïntegreerd in de deelstaat; voor onderwijs zit Brussel in de twee concordaten (art. 31).

2. Taalgaranties zonder verlamming. Grondwettelijk vastgelegde garanties voor Nederlandstaligen: minstens één op vijf zetels (7 van 33) en taalpariteit in de regering (art. 6 HART-grondwet), dienstverlening in het Nederlands of het Frans naar keuze, een gegarandeerd Nederlandstalig onderwijsaanbod via het Nederlandstalige concordaat en een federale Taalcommissaris met sanctiemacht. Maar de dubbele meerderheid bij de regeringsvorming en de alarmbel verdwijnen: een gewone meerderheid in het parlement volstaat. Zo worden formaties niet meer gegijzeld door de zoektocht naar een aparte meerderheid in een versnipperde Nederlandstalige taalgroep van 17 zetels.

3. 19 gemeenten worden één stad met 8 à 10 districten van 120.000 à 150.000 inwoners, met een rechtstreeks verkozen districtsraad en beperkte, gedelegeerde bevoegdheden (lokaal groen, cultuur, sport, jeugd). Zware bevoegdheden zoals stedenbouw, mobiliteit en het OCMW liggen centraal, naar het model van Wenen, Antwerpen en de Berlijnse Bezirke. Geen eigen fiscaliteit, geen eigen parlement.

4. Kabinetten afbouwen ten voordele van een professionele administratie met topambtenaren (via het Onafhankelijk Benoemingsorgaan en de Belgische Algemene Bestuursdienst), tot hoogstens vijf politieke medewerkers per regeringslid. Ministers sturen beleid aan, ambtenaren voeren uit.

5. Constructieve motie van wantrouwen blijft (naar Duits model, en al zo in de Brusselwet): de regering kan alleen vallen als het parlement tegelijk een opvolger aanduidt. Samen met de gewone meerderheid bij de regeringsvorming: geen formatieperiodes van 600+ dagen meer.

Wat het oplevert

• Eenvoud: één Brussels bestuur met districten in plaats van een gewest, drie gemeenschapscommissies en 19 gemeenten. Elke Brusselaar weet wie beslist.
• Besparing: het schrappen van dubbele administraties, mandaten en overhead levert geld op, maar HART telt het in de onderdelen: naar schatting €15-25 miljoen per jaar voor de drie gemeenschapscommissies samen, de rest bij de fusie van de 19 gemeenten en de kabinetshervorming. Zo wordt niets dubbel geteld.
• Snelheid: geen formatieblokkeringen meer door de dubbele meerderheid. De constructieve motie van wantrouwen garandeert bestuurscontinuïteit.
• Betere dienstverlening: één digitale administratie achter één loket voor alle Brusselaars, in plaats van 19 gemeentelijke back-offices naast de gewestelijke diensten.
• Taalzekerheid: Nederlandstalige rechten niet afhankelijk van politieke goodwill of van een bijzondere wet, maar grondwettelijk verankerd en afdwingbaar via een Taalcommissaris.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Geschatte besparing: geen eigen bedrag (om dubbeltellingen te vermijden). De afschaffing van VGC, COCOF en GGC (naar schatting €15-25 miljoen per jaar voor de drie samen) telt in de audit VGC, de fusie van de 19 gemeenten in de audit 19 Brusselse gemeenten en de kabinetshervorming in de koepelaudit Ministeriële kabinetten.
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)