College van hoven en rechtbanken: Audit

Datum: 2026-03-29 Categorie: Rechterlijke Macht & Grondwettelijke Organen Status: 🟠 Hervormd: naar volwaardig autonoom beheersorgaan (Nederlands model)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Het College van de hoven en rechtbanken is het centrale beheersorgaan van de Belgische zetel (de rechtsprekende magistratuur). Het werd opgericht bij de wet van 18 februari 2014 betreffende de invoering van een verzelfstandigd beheer voor de rechterlijke organisatie. Die wet trad in werking op 1 april 2014, behalve de artikelen over de beheersovereenkomsten en het eigen financieel beheer (artikelen 21 tot 27), die pas in werking treden op een datum die de Koning bepaalt. Het eerste College werd op 17 november 2014 geïnstalleerd. De juridische basis is artikel 181 van het Gerechtelijk Wetboek.

Samenstelling: Het College is taalparitair samengesteld en telt twaalf leden: tien magistraten-korpschefs die alle directiecomités van de Belgische hoven en rechtbanken vertegenwoordigen, plus twee hoofdgriffiers (toegevoegd bij de wet van 26 december 2022). Het gaat om:

• 3 eerste voorzitters van hoven van beroep
• 1 eerste voorzitter van een arbeidshof
• 3 voorzitters van rechtbanken van eerste aanleg
• 1 voorzitter van een ondernemingsrechtbank
• 1 voorzitter van een arbeidsrechtbank
• 1 voorzitter van de vrederechters en rechters in de politierechtbank
• 2 hoofdgriffiers

De magistraten in het College worden door hun collega-korpschefs verkozen voor een mandaat van vijf jaar, dat ze zonder presentiegeld combineren met hun mandaat van korpschef. De derde mandaatperiode startte in november 2024.

Steundienst: Het College wordt ondersteund door een steundienst (artikel 183 Ger.W., KB van 30 maart 2017) onder leiding van een directeur. Die groeide van 25 VTE in 2019 naar 75 VTE in 2024, ongeveer 1,1% van het personeel van de zetel. De steundienst bundelt expertise op het vlak van communicatie, ICT, strategie, budget, HR, statistiek en procesmanagement. Volgens het College zelf ligt die beheercapaciteit nog onder de gangbare 5 à 10% in de publieke sector.

Bestuursniveau: Federaal. Het College valt onder de rechterlijke macht maar is afhankelijk van de FOD Justitie voor budget en ICT-infrastructuur.

Budget: Het College beheert geen eigen globaal budget. De rechterlijke orde als geheel (zetel + parket) beschikt over een budget dat deel uitmaakt van de begroting van de FOD Justitie. De begroting van de FOD Justitie bedraagt ongeveer €2,84 miljard (initiële begroting 2026, inclusief gevangenissen en Veiligheid van de Staat; €2,74 miljard uitgevoerd in 2024). Alle Belgische overheden samen gaven in 2024 €1,46 miljard uit aan rechtbanken, ongeveer €123 per inwoner of 0,2% van het bbp (Eurostat). Het ICT-budget voor de hele FOD Justitie steeg vanaf 2020 van ongeveer €40 naar €80 miljoen per jaar (de stafdienst ICT vereffende €80,5 miljoen in 2023), voor een geraamde behoefte van minstens €84 miljoen. Welk deel daarvan naar de hoven en rechtbanken gaat, is volgens het College niet te achterhalen.

Personeel onder het College: De hoven en rechtbanken tellen samen circa 5.745 effectieve personeelsleden (2024): 1.527 magistraten en 4.218 griffiers en leden van het gerechtspersoneel, verspreid over circa 225 gebouwen in België.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Algemene beleidslijnen voor de werking van alle hoven en rechtbanken vaststellen
• Bevoorrechte gesprekspartner van de overheid voor beheersaangelegenheden
• Werklastmeting en verdeling van middelen tussen gerechtelijke entiteiten
• Communicatie, kennisbeheer, kwaliteitsbewaking
• Ondersteuning van informatisering en digitalisering
• HR-beleid en statistieken

Wat het in werkelijkheid doet vs. wat het zou moeten doen: Het College werd opgericht met de ambitie van "autonoom beheer" van de rechterlijke macht. In de praktijk blijft het College grotendeels afhankelijk van de FOD Justitie:

• Het heeft geen eigen budget dat het zelfstandig kan beheren. De minister van Justitie en de FOD Justitie beslissen over de verdeling en het beheer van de middelen; het College treedt volgens zijn eigen activiteitenverslag (2019-2024) "in essentie adviserend op", in een situatie van "cobeheer". Een financiering via een parlementaire dotatie bleek voor de uitvoerende macht (ministers van Justitie en Begroting) onbespreekbaar.
• De ICT wordt beheerd door de FOD Justitie, niet door het College. Het mislukte Phenix-project (2001-2007; de Staat vorderde €28 miljoen schadevergoeding van leverancier Unisys en recupereerde daar niets van) en de moeizame digitalisering sindsdien illustreren hoe weinig grip het College heeft op zijn eigen digitalisering.
• Op 16 juni 2021 ondertekende het College met de minister van Justitie een "samenwerkingsprotocol voor beter gefinancierde en beter georganiseerde justitie in de richting van autonoom beheer". Dat protocol is juridisch niet afdwingbaar, in tegenstelling tot echte beheersovereenkomsten in de sociale zekerheid. Een voorontwerp van wet over het autonoom beheer (2023) werd door een gebrek aan politieke overeenstemming nooit bij het parlement ingediend.
• Het College vraagt al jaren dat de zetel "echt inspraak heeft wanneer keuzes worden gemaakt en zicht krijgt op de bedragen die daadwerkelijk beschikbaar zijn". Een teken dat die inspraak er niet is.

Overlap: Er is een parallel orgaan voor het Openbaar Ministerie: het College van het openbaar ministerie. Beide Colleges hebben elk een eigen steundienst, wat leidt tot dubbele structuren voor HR, ICT, statistiek, enzovoort. Alleen voor personeel en organisatie wordt een gemeenschappelijke steundienst voor zetel, parket en Hof van Cassatie uitgebouwd.

Prestatie-indicatoren: Het College mat de werklast van de rechters (resultaten februari 2024: 43% meer rechters nodig om alle binnenkomende zaken zo snel mogelijk af te handelen), maar een allocatiemodel dat de middelen op basis van die meting verdeelt, is niet operationeel. Uit het activiteitenverslag 2019-2024 blijkt dat het College voornamelijk inventariserend en coördinerend werkt, eerder dan sturend.

Rekenhof-audit (2024): In mei 2024 berichtte VRT NWS over een ontwerpverslag van het Rekenhof dat het directiecomité van de FOD Justitie "falend", "passief en onverantwoordelijk" noemde. Het definitieve verslag (december 2024) stelt dat één enkele en coherente strategie voor de digitalisering ontbreekt, dat de governance tekortschiet, dat het directiecomité zich "terughoudend" opstelde terwijl de beleidscel van de minister een sterke operationele rol speelde, en dat het risico op fraude "onvoldoende onder controle" is. Het College van hoven en rechtbanken is hier het slachtoffer: het is afhankelijk van een FOD die zelf geen sluitende ICT-governance voert.

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Raad voor de Rechtspraak (opgericht 2002): Het Nederlandse model is het meest relevante referentiepunt. De Raad voor de Rechtspraak staat als buffer tussen de rechterlijke macht en de regering. De Raad:

• Bereidt de begroting voor de rechtspraak voor, kent de budgetten toe aan de 11 rechtbanken, 4 gerechtshoven, de Centrale Raad van Beroep en het College van Beroep voor het bedrijfsleven, en houdt toezicht op hun bedrijfsvoering (Wet op de rechterlijke organisatie, art. 91).
• Draagt zorg voor automatisering, huisvesting, personeelsaangelegenheden en financieel beheer: allemaal taken die in België bij de FOD Justitie blijven.
• Telt drie tot vijf leden, benoemd voor zes jaar. Bij drie of vier leden zijn er twee rechter, bij vijf leden drie; de andere leden komen verplicht van buiten de rechtsprekende magistratuur, bijvoorbeeld met managementervaring (art. 84).
• Werd bewust ontworpen als buffer: de Raad treedt nooit in de behandeling of beslissing van zaken, en de minister kan alleen algemene aanwijzingen over de bedrijfsvoering geven, na de zienswijze van de Raad en met publicatie in de Staatscourant (art. 93 en 96).

Middelen: Nederland besteedt 0,3% van het bbp aan zijn rechtbanken (€3,24 miljard, ongeveer €180 per inwoner), België 0,2% (€1,46 miljard, ongeveer €123 per inwoner; Eurostat, 2024).

Denemarken. Domstolsstyrelsen (opgericht 1 juli 1999): De Deense Court Administration is een onafhankelijke instelling die het beheer van de middelen, het personeel, de gebouwen en de IT van de rechtbanken overnam van het ministerie van Justitie. Dit garandeerde een echte scheiding der machten op beheervlak.

• Bestuurd door een raad van 11 leden: 8 vertegenwoordigers van de rechtbanken (van wie 5 rechters), 1 advocaat en 2 leden met bijzondere expertise in management en maatschappij.
• Verantwoordelijk voor budget, personeel, gebouwen en IT van alle rechtbanken.
• De minister van Justitie heeft geen instructiebevoegdheid en kan beslissingen van de Domstolsstyrelsen niet wijzigen.

Zweden. Domstolsverket (sinds 1975): De Swedish National Courts Administration is een overheidsagentschap dat als dienstverlenende organisatie de Zweedse rechtbanken ondersteunt, onder meer op het vlak van personeelsontwikkeling, opleiding en informatie aan burgers. Het is een agentschap van de regering, geen onafhankelijke raad zoals in Nederland of Denemarken.

Duitsland: Duitsland heeft géén Raad voor de Rechtspraak. Het beheer van de rechterlijke macht valt onder de ministeries van Justitie (federaal en Länder); rechters hebben alleen beperkte organen van zelfbestuur. De Deutscher Richterbund pleit voor meer zelfbestuur. Dit is het model dat België feitelijk nog altijd hanteert, en het ligt ook in Duitsland zelf onder vuur.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Schijnautonomie: Het College werd opgericht als beheersorgaan, maar heeft geen budgetaire autonomie. De FOD Justitie houdt de touwtjes in handen. Het College is een adviesorgaan dat zich voordoet als beheersorgaan.

2. ICT-ramp: De digitalisering van justitie is een Belgisch drama. Het Phenix-project (2001-2007) mislukte; van de €28 miljoen die de Staat als schadevergoeding vorderde, werd niets gerecupereerd. Het Europese herstelplan voorzag tegen 2026 nagenoeg €115 miljoen voor de digitalisering van Justitie en het portaal Just-on-Web staat online, maar ruim twintig jaar na de eerste pogingen noemt het Rekenhof (2024) Justitie nog "globaal een papiergebaseerde organisatie", zonder coherente digitaliseringsstrategie en met een risico op fraude dat "onvoldoende onder controle" is. Het dossierbeheersysteem JustCase kampte na de invoering eind 2025 met ernstige opstartproblemen.

3. Dubbele structuren: Het College van hoven en rechtbanken (zetel) en het College van het openbaar ministerie (parket) hebben elk een eigen steundienst. Dat zijn twee parallelle bureaucratieën voor dezelfde ondersteunende functies.

4. Geen managementexpertise in het bestuur: Het College bestaat uitsluitend uit magistraten en griffiers. Er zit geen enkele externe manager, ICT-expert of financieel specialist in. In Nederland zijn in een Raad van vier leden twee leden rechter; de andere twee komen verplicht van buiten de rechtsprekende magistratuur.

5. Niet-afdwingbare afspraken: Het samenwerkingsprotocol van 2021 is juridisch niet bindend. De minister kan er zonder gevolgen van afwijken.

6. Onderfinanciering én slecht beheer: België besteedt 0,2% van het bbp aan zijn rechtbanken (€1,46 miljard, ongeveer €123 per inwoner), tegenover 0,3% gemiddeld in de EU en in Nederland (Eurostat, 2024). De werklastmeting van 2024 toont dat er 43% meer rechters nodig zijn om alle binnenkomende zaken zo snel mogelijk af te handelen. Maar volgens het College zelf ligt de onvolledige invulling van de kaders "niet alleen" aan een tekort aan budget, maar ook aan het feit dat "de budgetten niet altijd optimaal worden ingezet". Zolang de FOD Justitie de middelen verdeelt zonder objectief allocatiemodel, raakt extra geld niet waar het nodig is.

7. Verklaring rechterlijke macht (2025): Op 27 juni 2025 legden de hoogste magistraten van zetel en parket (de eerste voorzitters van het Hof van Cassatie, de hoven van beroep en de arbeidshoven, de procureurs-generaal en de federale procureur) een gezamenlijke verklaring af. Ze wezen erop dat de parketten kampen met "een acuut personeelstekort" (open brief van de vijftien procureurs des Konings, 5 juni 2025) en dat door de werkdruk "pijnlijke keuzes" moeten worden gemaakt "tussen dossiers die nog behandeld kunnen worden en diegene die men moet laten vallen". Ze herhaalden ook de vaststelling van het College van de hoven en rechtbanken (februari 2024) dat het aantal rechters "substantieel moet worden verhoogd".

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 6 van de 9 principes scoren ❌ (faalt), 3 scoren ⚠️ (gedeeltelijk). Geen enkel principe scoort ✅. De grootste winst is te boeken op:

1. Verantwoordelijkheid = Financiering: budgetautonomie naar een Raad voor de Rechtspraak
2. Digitaal-eerst: ICT-bevoegdheid weg van de FOD Justitie
3. Eenvoud: fusie van de twee Colleges en steundiensten

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd: het College wordt omgevormd tot een volwaardige Raad voor de Rechtspraak naar Nederlands-Deens model, met echte budgetautonomie en operationele bevoegdheid.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Fusie: Het College van de hoven en rechtbanken en het College van het openbaar ministerie worden samengevoegd tot één Raad voor de Rechtspraak (Conseil de la Justice / Rat für die Rechtsprechung). Eén steundienst, één ICT-afdeling, één HR-beleid. De Raad beheert alle federale hoven en rechtbanken (personeel, budget, gebouwen, ICT). Het Hof van Cassatie valt erbuiten en krijgt eigen beheerautonomie, naar Nederlands model (de Hoge Raad staat ook buiten de Raad).

2. Budgetautonomie: De Raad ontvangt een globaal enveloppebudget rechtstreeks van het parlement (niet via de FOD Justitie). De Raad verdeelt dit budget zelf over de gerechtelijke entiteiten op basis van objectieve werklastmeting.

3. Gemengde samenstelling: De Raad bestaat uit 7 leden:

   • 3 magistraten (verkozen door magistraten)
   • 1 griffier (verkozen door gerechtspersoneel)
   • 3 externe leden met expertise in management, ICT en financiën (na open selectie op score geselecteerd door het Onafhankelijk Benoemingsorgaan, art. 38 HART-grondwet)

   Taalpariteit blijft gegarandeerd. Mandaat van 6 jaar, eenmaal hernieuwbaar.

4. ICT-bevoegdheid: Alle ICT voor de rechterlijke orde wordt overgeheveld van de FOD Justitie naar de Raad. De Raad krijgt een eigen ICT-directie met voldoende budget en personeel.

5. Bindende beheersovereenkomst: De Raad sluit een juridisch bindende beheersovereenkomst met de minister van Justitie, met KPI's, doorlooptijden en digitaliseringsdoelen. Jaarlijkse verantwoording aan het parlement.

6. Permanente verantwoording: De Raad publiceert doorlopend een openbaar dashboard met doorlooptijden per rechtbank, klanttevredenheid, digitaliseringsgraad en budget per zaak; bij afwijkingen komt dit automatisch op de agenda van de bevoegde parlementscommissie.

Naar welk niveau: Federaal: alle hoven en rechtbanken blijven federaal (art. 27 en 47 HART-grondwet). De Raad is de eerste stap in de hervorming van Justitie; de rest van die hervorming staat in de audit FOD Justitie.

Internationaal model: Nederland (Raad voor de Rechtspraak) + Denemarken (Domstolsstyrelsen).

Geschatte efficiëntiewinst:

• Fusie van twee steundiensten: dubbele overhead verdwijnt, maar netto budgetneutraal. De steundienst van de zetel telde in 2024 75 VTE, amper 1,1% van het personeel en onder de gangbare 5 à 10% beheercapaciteit in de publieke sector. Wat de fusie vrijmaakt, gaat naar de beheercapaciteit die een Raad met eigen budget, ICT en HR nodig heeft. De kost van de Raad zelf en de herinvestering binnen Justitie zijn opgenomen in de audit FOD Justitie.
• Efficiëntere ICT-besteding door directe aansturing (geen omweg via de FOD): niet te kwantificeren, maar het ICT-budget van ongeveer €80 miljoen per jaar en de nagenoeg €115 miljoen uit het Europese herstelplan moeten renderen, niet opnieuw verdampen zoals bij Phenix
• Kortere doorlooptijden door werklastgestuurd middelenbeheer: de werklastmeting ligt er, wat ontbreekt is een Raad die de middelen ernaar verdeelt
• Betere besteding van het bestaande budget (ongeveer €123 per inwoner aan rechtbanken, 2024) door professioneel management in plaats van bureaucratische aansturing

Implementatiepad:

• Jaar 1: Wetswijziging Gerechtelijk Wetboek (artikelen 181-185), fusie voorbereiden
• Jaar 2: Raad operationeel, budget overgeheveld, ICT-migratie gestart
• Jaar 3-5: Volledig autonoom beheer, bindende beheersovereenkomst, eerste evaluatie

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

College van hoven en rechtbanken: hervormd tot Raad voor de Rechtspraak

België heeft een beheersorgaan voor zijn rechtbanken dat niet mag beheren. We maken er een échte Raad voor de Rechtspraak van, met eigen budget, eigen ICT en echte verantwoording.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

Het College van de hoven en rechtbanken werd in 2014 opgericht om de rechtbanken "autonoom" te beheren. Het bestaat uit tien magistraten-korpschefs en twee hoofdgriffiers, ondersteund door een steundienst van 75 VTE (2024). Het College coördineert de werking van 5.745 personeelsleden (1.527 magistraten en 4.218 griffiers en gerechtspersoneel) in 225 gebouwen over heel België. Daarnaast bestaat er een apart College van het openbaar ministerie met een eigen steundienst.

Wat er mis gaat

Het College heeft de titel van beheersorgaan maar niet de middelen. De artikelen over het eigen financieel beheer uit de wet van 2014 wachten op een datum van de Koning; tien jaar na de wet was er volgens het College zelf "nog geen sprake van een volwaardig autonoom beheer" (2024). De minister van Justitie en de FOD Justitie beslissen over het budget van de rechtbanken, het College adviseert. De ICT, cruciaal voor een moderne rechtspraak, wordt geregeld door diezelfde FOD. Het Rekenhof stelde in 2024 vast dat daar één coherente digitaliseringsstrategie ontbreekt, dat de governance tekortschiet en dat het risico op fraude "onvoldoende onder controle" is. Het beruchte Phenix-project (2001-2007) mislukte: van de €28 miljoen die de Staat als schadevergoeding vorderde, kwam niets terug. Europa voorzag nagenoeg €115 miljoen voor de digitalisering van Justitie, maar ruim twintig jaar na de eerste pogingen is Justitie volgens het Rekenhof nog "globaal een papiergebaseerde organisatie".

Het samenwerkingsprotocol dat het College in 2021 sloot met de minister is juridisch niet afdwingbaar. Het College vraagt al jaren dat de rechtbanken "echt inspraak" krijgen bij budgetkeuzes en zicht op de bedragen die daadwerkelijk beschikbaar zijn. Het feit dat het dit nog moet vragen, zegt alles. Ondertussen zijn er twee parallelle Colleges (zetel en parket) met elk een eigen steundienst die dezelfde ondersteunende functies uitvoeren. En in het bestuur zit geen enkele externe manager of ICT-expert: uitsluitend magistraten en griffiers.

België besteedt 0,2% van het bbp aan zijn rechtbanken, ongeveer €123 per inwoner, tegenover 0,3% gemiddeld in de EU (Eurostat, 2024). Volgens de eigen werklastmeting zijn er 43% meer rechters nodig. Maar meer geld alleen lost het niet op: het College stelt zelf vast dat de budgetten "niet altijd optimaal worden ingezet". Wie het geld verdeelt, moet weten waar de werklast zit.

Hoe het elders werkt

Nederland richtte in 2002 de Raad voor de Rechtspraak op. Die Raad bereidt de begroting van de rechtspraak voor en verdeelt de budgetten over de rechtbanken. De Raad zorgt voor ICT, huisvesting, personeel en financieel beheer. Cruciaal: in een Raad van vier leden zijn er twee rechter en komen de andere twee verplicht van buiten de rechtsprekende magistratuur, zodat er plaats is voor managementexpertise. De Raad treedt nooit in de behandeling van zaken, en de minister kan alleen algemene, openbare aanwijzingen over de bedrijfsvoering geven. Nederland besteedt ook meer aan zijn rechtbanken: 0,3% van het bbp.

Denemarken ging in 1999 nog verder: de Domstolsstyrelsen nam het beheer van middelen, personeel, gebouwen en IT van de rechtbanken over van het ministerie van Justitie. Onafhankelijk en professioneel bestuurd, met een raad van elf leden, onder wie twee met bijzondere expertise in management en maatschappij. De minister heeft geen instructiebevoegdheid en kan hun beslissingen niet overrulen.

Zweden heeft met het Domstolsverket al sinds 1975 een apart agentschap dat de rechtbanken ondersteunt.

Wat HART voorstelt

We fuseren het College van hoven en rechtbanken en het College van het openbaar ministerie tot één Raad voor de Rechtspraak. Die Raad beheert alle federale hoven en rechtbanken; het Hof van Cassatie krijgt eigen beheerautonomie. De Raad krijgt:

• Een eigen enveloppebudget, rechtstreeks toegekend door het parlement, niet meer via de FOD Justitie
• Volledige bevoegdheid over ICT, HR, huisvesting en financieel beheer van de rechterlijke orde
• Een gemengd bestuur: drie magistraten, één griffier en drie externe experts in management, ICT en financiën, taalparitair
• Een juridisch bindende beheersovereenkomst met de minister, met meetbare KPI's
• Permanente digitale verantwoording: doorlopend openbare cijfers over doorlooptijden, klanttevredenheid en budget per zaak, met automatische parlementaire behandeling bij afwijkingen

Wat het oplevert

Eén Raad in plaats van twee Colleges met twee steundiensten schrapt dubbele overhead. Die winst gaat naar de beheercapaciteit die een Raad met eigen budget, ICT en HR nodig heeft: de steundienst van de zetel is met 1,1% van het personeel (2024) al te klein. Netto is de hervorming dus budgetneutraal. De echte winst zit in effectievere besteding van het bestaande budget. Als de rechterlijke macht haar eigen ICT kan aansturen, vermijden we debacles als Phenix en renderen de miljoenen voor digitalisering eindelijk. Professioneel management in het bestuur, niet alleen magistraten, zorgt voor een budgetverdeling op basis van werklast in plaats van historische patronen. En bindende KPI's met parlementaire verantwoording dwingen resultaat af: kortere doorlooptijden, minder achterstand, snellere digitalisering. Nederland en Denemarken bewijzen al meer dan twintig jaar dat dit werkt.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Audit uitgevoerd: 2026-03-29
• Geschatte besparing: budgetneutraal (de winst uit de fusie van de twee steundiensten gaat naar de beheercapaciteit van de Raad voor de Rechtspraak; kost van de Raad en herinvestering binnen Justitie in de audit FOD Justitie)
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)