College van hoven en rechtbanken: Audit

Datum: 2026-03-29 Categorie: Rechterlijke Macht & Grondwettelijke Organen Status: 🟠 Hervormd: naar volwaardig autonoom beheersorgaan (Nederlands model)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Het College van de hoven en rechtbanken is het centrale beheersorgaan van de Belgische zetel (de rechtsprekende magistratuur). Het werd opgericht bij wet van 18 februari 2014 en trad in werking op 1 april 2014. De juridische basis is artikel 181 van het Gerechtelijk Wetboek.

Samenstelling: Het College is taalparitair samengesteld en bestaat uit tien magistraten-korpschefs die alle directiecomités van de Belgische hoven en rechtbanken vertegenwoordigen, plus twee hoofdgriffiers. Het gaat om:

• 3 eerste voorzitters van hoven van beroep
• 1 eerste voorzitter van een arbeidshof
• 3 voorzitters van rechtbanken van eerste aanleg
• 1 voorzitter van een ondernemingsrechtbank
• 1 voorzitter van een arbeidsrechtbank
• 1 voorzitter van de vrederechters en rechters in de politierechtbank
• 2 hoofdgriffiers

Het mandaat is vijf jaar. Het huidige mandaat loopt van 2024 tot 2029.

Steundienst: Het College wordt ondersteund door een gemeenschappelijke steundienst (artikel 183 Ger.W.) met circa 50 medewerkers, gevestigd in Brussel nabij het Justitiepaleis. De steundienst bundelt expertise op het vlak van communicatie, ICT, strategie, budget, HR, statistiek en procesmanagement.

Bestuursniveau: Federaal. Het College valt onder de rechterlijke macht maar is afhankelijk van de FOD Justitie voor budget en ICT-infrastructuur.

Budget: Het College beheert geen eigen globaal budget. De rechterlijke orde als geheel (zetel + parket) beschikt over een budget dat deel uitmaakt van de begroting van de FOD Justitie. In 2022 bedroeg het totale justitiebudget circa €1,7 miljard (inclusief gevangenissen, FOD-personeel, etc.). Het ICT-budget voor de hele FOD Justitie bedraagt circa €80 miljoen per jaar, terwijl de geschatte behoefte minstens €84 miljoen is.

Personeel onder het College: De hoven en rechtbanken tellen samen circa 5.745 effectieve personeelsleden: 1.527 magistraten en 4.218 griffiers en leden van het gerechtspersoneel, verspreid over circa 225 gebouwen in België.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Algemene beleidslijnen voor de werking van alle hoven en rechtbanken vaststellen
• Bevoorrechte gesprekspartner van de overheid voor beheersaangelegenheden
• Werklastmeting en verdeling van middelen tussen gerechtelijke entiteiten
• Communicatie, kennisbeheer, kwaliteitsbewaking
• Ondersteuning van informatisering en digitalisering
• HR-beleid en statistieken

Wat het in werkelijkheid doet vs. wat het zou moeten doen: Het College werd opgericht met de ambitie van "autonoom beheer" van de rechterlijke macht. In de praktijk blijft het College grotendeels afhankelijk van de FOD Justitie:

• Het heeft geen eigen budget dat het zelfstandig kan beheren. De minister van Justitie bepaalt nog steeds de toewijzing.
• De ICT wordt beheerd door de FOD Justitie, niet door het College. Het catastrofale Phenix-project (gestart 2001, stopgezet 2007, kostprijs €28 miljoen zonder resultaat) en de trage uitrol van Just-on-Web illustreren hoe weinig grip het College heeft op zijn eigen digitalisering.
• In juni 2022 sloot het College een "mini-beheersovereenkomst" (samenwerkingsprotocol) met de minister. Maar dit is juridisch niet afdwingbaar, in tegenstelling tot echte beheersovereenkomsten in de sociale zekerheid.
• Het College vraagt al jaren om "werkelijke inspraak bij budgetkeuzes en zichtbaarheid op de effectief beschikbare bedragen". Een teken dat die inspraak er nu niet is.

Overlap: Er is een parallel orgaan voor het Openbaar Ministerie: het College van het openbaar ministerie. Beide Colleges hebben elk een eigen steundienst, wat leidt tot dubbele structuren voor HR, ICT, statistiek, etc.

Prestatie-indicatoren: Het College werkt aan werklastmeting, maar een sluitend allocatiemodel is nog niet operationeel. Uit het activiteitenverslag 2019-2024 blijkt dat het College voornamelijk inventariserend en coördinerend werkt, eerder dan sturend.

Rekenhof-audit (2024): Het Rekenhof publiceerde in mei 2024 een vernietigende audit van de FOD Justitie. De conclusies: "falende directie", "gebrek aan strategie", "risico op fraude" bij de ICT-digitalisering. Het directiecomité werd "passief en onverantwoordelijk" genoemd. Het College van hoven en rechtbanken is hier het slachtoffer: het is afhankelijk van een FOD die zelf niet in staat is om basale ICT-governance te voeren.

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Raad voor de Rechtspraak (opgericht 2002): Het Nederlandse model is het meest relevante referentiepunt. De Raad voor de Rechtspraak is een onafhankelijke buffer tussen de rechterlijke macht en de regering. De Raad:

• Beheert zelfstandig het volledige budget van de rechtspraak en verdeelt dit over de 11 rechtbanken, 4 gerechtshoven, de Centrale Raad van Beroep en het College van Beroep voor het bedrijfsleven.
• Heeft bevoegdheid over ICT, huisvesting, personeelsbeleid en financieel beheer allemaal taken die in België bij de FOD Justitie blijven.
• Bestaat uit 4 bestuursleden en een secretaris, ondersteund door een bureau. Twee leden zijn voormalige rechters, twee komen van buiten de magistratuur (managementexpertise).
• Werd bewust ontworpen als buffer: de minister kan de beslissingen van de Raad niet wijzigen.

Resultaat: Nederland scoort consequent beter dan België op de EU Justice Scoreboard qua doorlooptijden, digitalisering en burgertevredenheid.

Denemarken. Domstolsstyrelsen (opgericht 1999): De Deense Court Administration is een onafhankelijke instelling die de verantwoordelijkheid voor het beheer van het rechtssysteem volledig overnam van het ministerie van Justitie. Dit garandeerde een echte scheiding der machten op beheervlak.

• Bestuurd door een raad van 11 leden (8 vertegenwoordigers van de rechtbanken, 1 advocaat, 2 externe leden met managementexpertise).
• Verantwoordelijk voor budget, ontwikkeling en administratie van alle rechtbanken.
• Het ministerie van Justitie kan beslissingen van de Domstolsstyrelsen niet wijzigen.

Zweden. Domstolsverket: De Swedish National Courts Administration is een overkoepelend orgaan dat het nationale justitiebudget verdeelt over de rechtbanken en ondersteuning biedt op het vlak van ICT, HR en management. Zweden presteert uitstekend qua doorlooptijden: gemiddeld 148 dagen voor een zaak in eerste aanleg (2021), met een dalende trend.

Duitsland: Duitsland heeft géén Raad voor de Rechtspraak. Het beheer van de rechterlijke macht valt onder de ministeries van Justitie (federaal en Länder). De Deutscher Richterbund pleit al jaren voor meer zelfbestuur. Dit is het model dat België feitelijk nog steeds hanteert. En dat internationaal als achterhaald wordt beschouwd.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Schijnautonomie: Het College werd opgericht als beheersorgaan, maar heeft geen budgetaire autonomie. De FOD Justitie houdt de touwtjes in handen. Het College is een adviesorgaan dat zich voordoet als beheersorgaan.

2. ICT-ramp: De digitalisering van justitie is een Belgisch drama. Het Phenix-project kostte €28 miljoen en leverde niets op. Just-on-Web wordt met €218 miljoen EU-geld gefinancierd maar wordt pas in 2026 operationeel. 25 jaar na de eerste digitaliseringspogingen. Het Rekenhof noemde de FOD Justitie-digitalisering "chaotisch" met "frauderisico".

3. Dubbele structuren: Het College van hoven en rechtbanken (zetel) en het College van het openbaar ministerie (parket) hebben elk een eigen steundienst. Dat zijn twee parallelle bureaucratieën voor dezelfde ondersteunende functies.

4. Geen managementexpertise in het bestuur: Het College bestaat uitsluitend uit magistraten en griffiers. Er zit geen enkele externe manager, ICT-expert of financieel specialist in. In Nederland heeft de Raad bewust 2 van de 4 leden van buiten de magistratuur.

5. Niet-afdwingbare beheersovereenkomst: De "mini-beheersovereenkomst" van 2022 is juridisch niet bindend. De minister kan er zonder gevolgen van afwijken.

6. Onderfinanciering: België geeft €146 per inwoner uit aan justitie (CEPEJ 2024, data 2022): boven het Europees gemiddelde van €85. Toch klagen magistraten over structurele onderbezetting. Het probleem is niet het totale budget, maar de inefficiënte besteding ervan door de FOD Justitie.

7. Verklaring rechterlijke macht (2025): In juni 2025 schreven de 15 procureurs-generaal een open brief over acute personeelstekorten en werkdruk die "keuzes tussen behandelbare en te laten vallen zaken" afdwingt.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 5 van de 9 principes scoren ❌ (faalt), 3 scoren ⚠️ (gedeeltelijk). Geen enkel principe scoort ✅. De grootste winst is te boeken op:

1. Verantwoordelijkheid = Financiering budgetautonomie naar het College
2. Digitaal-eerst ICT-bevoegdheid weg van FOD Justitie
3. Eenvoud fusie van de twee Colleges en steundiensten

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd Het College wordt omgevormd tot een volwaardige Raad voor de Rechtspraak naar Nederlands-Deens model, met echte budgetautonomie en operationele bevoegdheid.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Fusie: Het College van de hoven en rechtbanken en het College van het openbaar ministerie worden samengevoegd tot één Raad voor de Rechtspraak (Conseil de la Justice / Rat für die Rechtsprechung). Eén steundienst, één ICT-afdeling, één HR-beleid.

2. Budgetautonomie: De Raad ontvangt een globaal enveloppebudget rechtstreeks van het parlement (niet via de FOD Justitie). De Raad verdeelt dit budget zelf over de gerechtelijke entiteiten op basis van objectieve werklastmeting.

3. Gemengde samenstelling: De Raad bestaat uit 7 leden:

   • 3 magistraten (verkozen door magistraten)
   • 1 griffier (verkozen door gerechtspersoneel)
   • 3 externe leden met expertise in management, ICT en financiën (benoemd door het parlement na open selectie)

   Taalpariteit blijft gegarandeerd. Mandaat van 6 jaar, eenmaal hernieuwbaar.

4. ICT-bevoegdheid: Alle ICT voor de rechterlijke orde wordt overgeheveld van de FOD Justitie naar de Raad. De Raad krijgt een eigen ICT-directie met voldoende budget en personeel.

5. Bindende beheersovereenkomst: De Raad sluit een juridisch bindende beheersovereenkomst met de minister van Justitie, met KPI's, doorlooptijden en digitaliseringsdoelen. Jaarlijkse verantwoording aan het parlement.

6. Verantwoordingsdag: Jaarlijks presenteert de Raad een openbaar rapport aan het parlement met doorlooptijden per rechtbank, klanttevredenheid, digitaliseringsgraad en budget per zaak.

Naar welk niveau: Federaal (justitie blijft federaal).

Internationaal model: Nederland (Raad voor de Rechtspraak) + Denemarken (Domstolsstyrelsen).

Geschatte efficiëntiewinst:

• Besparing door fusie van twee steundiensten: ~€5-10 miljoen/jaar
• Efficiëntere ICT-besteding door directe aansturing (geen omweg via FOD): moeilijk te kwantificeren maar potentieel tientallen miljoenen, gezien de €28 miljoen Phenix-verspilling en de €218 miljoen EU-investering die beter benut kan worden
• Kortere doorlooptijden door werklastgestuurd middelenbeheer: Nederland realiseert structureel kortere doorlooptijden met een vergelijkbaar budget per inwoner
• Betere besteding van het bestaande budget (€146/inwoner) door professioneel management i.p.v. bureaucratische aansturing

Implementatiepad:

• Jaar 1: Wetswijziging Gerechtelijk Wetboek (artikelen 181-185), fusie voorbereiden
• Jaar 2: Raad operationeel, budget overgeheveld, ICT-migratie gestart
• Jaar 3-5: Volledig autonoom beheer, bindende beheersovereenkomst, eerste evaluatie

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

College van hoven en rechtbanken. Hervormd tot Raad voor de Rechtspraak

België heeft een beheersorgaan voor zijn rechtbanken dat niet mag beheren. We maken er een échte Raad voor de Rechtspraak van. Met eigen budget, eigen ICT en echte verantwoording.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

Het College van de hoven en rechtbanken werd in 2014 opgericht om de rechtbanken "autonoom" te beheren. Het bestaat uit tien magistraten-korpschefs en twee hoofdgriffiers, ondersteund door een steundienst van circa 50 medewerkers. Het College coördineert de werking van 5.745 personeelsleden (1.527 magistraten en 4.218 griffiers) in 225 gebouwen over heel België. Daarnaast bestaat er een apart College van het openbaar ministerie met een eigen steundienst.

Wat er mis gaat

Het College heeft de titel van beheersorgaan maar niet de middelen. Het budget van de rechtbanken wordt bepaald door de minister van Justitie en beheerd door de FOD Justitie. De ICT. Cruciaal voor een moderne rechtspraak. Wordt geregeld door diezelfde FOD, die in 2024 door het Rekenhof werd bestempeld als "falende directie" met "chaotische digitalisering" en "frauderisico". Het beruchte Phenix-project kostte €28 miljoen en leverde letterlijk niets op. Just-on-Web, de huidige digitaliseringspoging, wordt gefinancierd met €218 miljoen EU-geld maar komt na 25 jaar trial-and-error pas in 2026 online.

De "beheersovereenkomst" die het College in 2022 sloot met de minister is juridisch niet afdwingbaar. Het College vraagt al jaren om "werkelijke inspraak bij budgetkeuzes". Het feit dat het dit nog moet vragen zegt alles. Ondertussen zijn er twee parallelle Colleges (zetel en parket) met elk een eigen steundienst die dezelfde ondersteunende functies uitvoeren. En in het bestuur zit geen enkele externe manager of ICT-expert. Uitsluitend magistraten en griffiers.

België geeft €146 per inwoner uit aan justitie. Ruim boven het Europees gemiddelde van €85 (CEPEJ, 2022). Het probleem is niet het geld, maar hoe het besteed wordt.

Hoe het elders werkt

Nederland richtte in 2002 de Raad voor de Rechtspraak op. Die Raad beheert zelfstandig het volledige budget van de rechterlijke macht en verdeelt het over rechtbanken op basis van objectieve criteria. De Raad heeft bevoegdheid over ICT, huisvesting, HR en financieel beheer. Cruciaal: twee van de vier bestuursleden komen van buiten de magistratuur en brengen managementexpertise in. De minister kan de beslissingen van de Raad niet wijzigen. Resultaat: Nederland scoort consequent beter dan België op doorlooptijden, digitalisering en burgertevredenheid.

Denemarken ging in 1999 nog verder: de Domstolsstyrelsen nam het volledige beheer van de rechtbanken over van het ministerie van Justitie. Onafhankelijk, professioneel bestuurd, met een raad van elf leden waarvan twee externe managementexperts. Het ministerie kan hun beslissingen niet overrulen.

Zweden heeft met het Domstolsverket een vergelijkbaar model en realiseert gemiddelde doorlooptijden van 148 dagen per zaak in eerste aanleg. Met een dalende trend.

Wat HART voorstelt

We fuseren het College van hoven en rechtbanken en het College van het openbaar ministerie tot één Raad voor de Rechtspraak. Die Raad krijgt:

• Een eigen enveloppebudget, rechtstreeks toegekend door het parlement. Niet meer via de FOD Justitie
• Volledige bevoegdheid over ICT, HR, huisvesting en financieel beheer van de rechterlijke orde
• Een gemengd bestuur: drie magistraten, één griffier en drie externe experts in management, ICT en financiën. Taalparitair
• Een juridisch bindende beheersovereenkomst met de minister, met meetbare KPI's
• Een jaarlijkse verantwoordingsdag in het parlement met openbare cijfers over doorlooptijden, klanttevredenheid en budget per zaak

Wat het oplevert

Eén Raad in plaats van twee Colleges met twee steundiensten bespaart €5-10 miljoen per jaar aan dubbele overhead. Maar de echte winst zit in effectievere besteding van het bestaande budget. Als het College zijn eigen ICT kan aansturen, vermijden we debacles als Phenix (€28 miljoen verspild) en krijgt Just-on-Web een kans om te slagen. Professioneel management in het bestuur. Niet alleen magistraten. Zorgt voor betere budgetverdeling op basis van werklast in plaats van historische patronen. En bindende KPI's met parlementaire verantwoording dwingen resultaat af: kortere doorlooptijden, minder achterstand, snellere digitalisering. Nederland en Denemarken bewijzen al meer dan twintig jaar dat dit werkt.

Fase 5: Bronnenlijst