Toekomst Ostbelgien: een van de twaalf deelstaten. Audit

Datum: 2026-03-31 Categorie: Duitstalige Gemeenschap. Structuur Status-voorstel: 🟠 Hervormd: Volwaardige deelstaat in de grondwet, een van de twaalf, met gemeenschaps- én gewestbevoegdheden

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De kernvraag: Wat wordt de toekomstige status van de Duitstalige Gemeenschap (DG), ook wel Ostbelgien, binnen de Belgische staatsstructuur? Wordt het een volwaardige vierde deelstaat met eigen gewestbevoegdheden, of een autonome regio binnen Wallonië met een bijzonder statuut?

Huidige situatie: De DG is een van de drie gemeenschappen in België. Ze gaat terug op de grondwetsherziening van 1970, die de Duitse cultuurgemeenschap oprichtte; haar raad, de "Rat der deutschen Kulturgemeinschaft", werd in 1974 voor het eerst rechtstreeks verkozen. De DG beschikt over een rechtstreeks verkozen parlement (25 leden), een eigen regering (4 ministers), een eigen administratie (het Ministerium der DG, ongeveer 650 medewerkers) en een eigen begroting (ongeveer €620 miljoen uitgaven zonder schuldaflossingen, initiële begroting 2026).

Het unieke probleem: De DG is een volwaardige gemeenschap, maar géén gewest. De gewestbevoegdheden op haar grondgebied worden in principe uitgeoefend door het Waals Gewest. Via artikel 139 van de Grondwet kunnen het Waals Gewest en de DG in onderlinge overeenstemming beslissen dat de DG gewestbevoegdheden uitoefent. En dat is stapsgewijs ook gebeurd:

• 1994: Monumenten- en landschapsbescherming
• 2000: Tewerkstellingsbeleid (uitgevoerd door het Arbeitsamt, ADG)
• 2005: Toezicht op en financiering van de gemeenten
• 2014: Toerisme
• 2020: Ruimtelijke ordening, huisvesting en een deel van het energiebeleid (premies voor energiebesparing en hernieuwbare warmte)

Los daarvan kreeg de DG als gemeenschap met de zesde staatshervorming (2014) onder meer de kinderbijslag, het ouderenbeleid, delen van de gezondheidszorg en het jeugdsanctierecht.

Maar er blijven cruciale gewestbevoegdheden die de DG niet heeft: economisch beleid, het grootste deel van het energiebeleid, milieu, waterbeheer, landbouw, mobiliteit (wegen en openbaar vervoer) en buitenlandse handel. Voor al deze domeinen is het Waals Gewest bevoegd op het grondgebied van Ostbelgien.

Bevolking en grondgebied:

• ~79.500 inwoners (1 januari 2026): ~0,7% van de Belgische bevolking
• ongeveer 854 km², 9 gemeenten in de provincie Luik
• Twee kantons: Eupen (noorden) en Sankt Vith (zuiden)
• Grensgebied: Duitsland (oost), Luxemburg (zuid), Franstalig België (west)

Schuld en begroting: De DG heeft ongeveer €1,3 miljard schuld (eind 2025), wat hoog is voor een gemeenschap van 79.500 inwoners. De regering stelt daar meer dan €2 miljard aan blijvende activa tegenover (ziekenhuizen, scholen, zorginstellingen). De DG legt een sluitende gewone begroting voor (2025 en 2026), maar met de investeringen erbij heeft ze een ESR-tekort van ongeveer €121 miljoen (initiële begroting 2026). Het Rekenhof wijst erop dat de schuld daardoor verder stijgt (met €183 miljoen over 2025-2026) en dat hogere rentevoeten de financieringskosten opdrijven.

Politiek landschap (verkiezingen van 2024):

• ProDG (8/25 zetels): Regionale partij, pleit expliciet voor Ostbelgien als volwaardige vierde deelstaat
• CSP (5 zetels): Christensociaal, gematigder over autonomie
• PFF (3 zetels): Liberaal, afdeling van MR
• Vivant (4 zetels): Populistisch, grootste oppositiepartij
• SP (3 zetels): Sociaaldemocraat
• Ecolo (2 zetels): Groen

De coalitie ProDG-CSP-PFF (16/25, legislatuur 2024-2029) steunt het principe van verdere autonomie.

1B. Het debat: deelstaat vs. autonome regio

Optie 1. Volwaardige vierde deelstaat: De DG wordt een volwaardige deelstaat die zowel gemeenschaps- als gewestbevoegdheden uitoefent, naast Vlaanderen, Wallonië en Brussel. Dit model van vier deelstaten komt ook in het grondwettelijke debat terug (BelConLawBlog, 2015). ProDG is de belangrijkste politieke pleitbezorger.

Voordelen:

• Volledige coherentie: wie beslist over onderwijs en tewerkstelling, beslist ook over economie en mobiliteit
• Einde aan de asymmetrische situatie (gemeenschap zonder gewest)
• Gelijke behandeling met de andere deelstaten
• Sterkere internationale positionering (Euregio Maas-Rijn)

Nadelen:

• Schaalprobleem: 79.500 inwoners is extreem klein voor een volwaardige deelstaat
• Financiering: de DG is afhankelijk van federale dotaties en Waalse transfers
• Administratieve last: volledige gewestbevoegdheden vereisen een grotere administratie
• Grondwetsherziening nodig: zwaarste juridische procedure in België

Optie 2. Autonome regio binnen Wallonië: De DG blijft formeel deel van het Waals Gewest maar krijgt een versterkt bijzonder statuut, vergelijkbaar met Zuid-Tirol in Italië of de Åland-eilanden in Finland. Alle relevante gewestbevoegdheden worden overgedragen via artikel 139, maar zonder grondwetswijziging.

Voordelen:

• Pragmatisch: bouwt voort op het bestaande artikel 139-mechanisme
• Geen grondwetswijziging nodig voor de kern van de hervorming
• Schaalvoordelen behouden (bv. voor grote infrastructuurwerken)
• Minder politiek weerstand vanuit Wallonië

Nadelen:

• Blijvende afhankelijkheid van de goodwill van het Waals Gewest
• Geen gelijkwaardige stem aan de federale tafel
• Asymmetrie blijft bestaan
• Overgedragen bevoegdheden berusten op decreten van beide parlementen, niet op een grondwettelijke waarborg

Optie 3. Fusie met Luxemburg/aansluiting bij Duitsland: Dit zijn academische scenario's die geen politieke steun hebben in Ostbelgien zelf. De identiteit is Belgisch én Duitstalig; secessie is geen thema.

1C. Internationale vergelijking

Zuid-Tirol (Italië):

• Ruim een half miljoen inwoners, ongeveer 7.400 km²
• Verregaande autonomie via het Tweede Autonomiestatuut (1972)
• Eigen wetgevende bevoegdheid op bijna alle domeinen
• Krijgt van de meeste staatsbelastingen op eigen grondgebied negen tiende terug
• Proportionele vertegenwoordiging van taalgroepen in alle overheidsfuncties
• BRP per capita boven het Italiaans gemiddelde
• Relevantie: Bewijs dat een klein Duitstalig gebied binnen een groter land uitstekend kan functioneren met verregaande autonomie. Maar: Zuid-Tirol telt ruim zes keer zoveel inwoners.

Åland-eilanden (Finland):

• Ruim 30.000 inwoners, ongeveer 1.580 km²
• Zweedstalige autonome regio binnen Finland
• Eigen parlement (30 leden), eigen regering
• Bevoegd voor onderwijs, cultuur, gezondheidszorg, politie, post, radio/TV, gemeentelijke wetgeving, milieu
• Geen eigen belastingen van betekenis: de Finse staat int de belastingen en stort Åland een vast bedrag van 0,45% van de staatsontvangsten, dat het eigen parlement vrij besteedt
• Gedemilitariseerd en geneutraliseerd
• Finland behoudt soevereiniteit over buitenlandse zaken, strafrecht, douane en de staatsbelastingen
• Relevantie: Qua schaal het meest vergelijkbare model. Bewijs dat ~30.000 mensen een functionerend autonoom bestuur kunnen runnen.

Schotland (VK):

• Devolved parliament met uitgebreide bevoegdheden
• Heeft een onafhankelijkheidsreferendum gehad (2014: 55% nee)
• Relevantie: Toont dat een referendum over de toekomstige status een democratisch instrument kan zijn, maar ook polariserend werkt.

Graubünden/Appenzell (Zwitserland):

• Kleine kantons met volledige kantonale bevoegdheden
• Appenzell Innerrhoden: ~16.800 inwoners (2024), kleiner dan Ostbelgien
• Bewijs dat schaalgrootte geen belemmering hoeft te zijn in een federaal systeem
• Relevantie: In het Zwitserse model heeft elk kanton dezelfde bevoegdheden, ongeacht grootte. Dit is het sterkste argument voor de deelstaatoptie.

Faroe-eilanden (Denemarken):

• ~55.000 inwoners (2025)
• Verregaande zelfbesturing binnen het Deense Koninkrijk
• Eigen parlement, eigen belastingen, eigen buitenlandse betrekkingen (deels)
• Relevantie: Vergelijkbare schaal, succesvol model van asymmetrische autonomie.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Democratisch deficit: De inwoners van Ostbelgien stemmen voor het Waals Parlement (75 zetels), maar zijn amper 2% van de Waalse bevolking. Beslissingen over hun leefomgeving (wegen, openbaar vervoer, energie) worden genomen in Namen, waar hun stem verwaarloosbaar is.

2. Asymmetrie: Vlaanderen fuseerde gemeenschap en gewest in 1980. De Franse Gemeenschap en het Waals Gewest bleven apart en overlappen grotendeels (de Franse Gemeenschap is ook bevoegd in Brussel, het Waals Gewest ook in het Duitse taalgebied). Alleen de DG zit in een unieke positie: gemeenschap zonder gewest.

3. Financiële afhankelijkheid: De DG financiert zich via federale dotaties en overgedragen middelen van het Waals Gewest. De eigen fiscale autonomie is minimaal. Er is geen gewestbelasting, geen eigen onroerende voorheffing.

4. Schuldproblematiek: Ongeveer €1,3 miljard schuld voor 79.500 inwoners is ruim €16.000 per inwoner (eind 2025). Dat is fors. De regering zet er blijvende activa tegenover, maar de schuld blijft stijgen door de investeringen.

5. Wallonië als voogd: Elke verdere bevoegdheidsoverdracht vereist een overeenkomst met het Waals Gewest. Dit creëert een afhankelijkheidsrelatie die niet bestaat voor de andere gemeenschappen.

6. Grondwettelijke complexiteit: Een staatshervorming die de DG tot deelstaat maakt, vereist een grondwetsherziening (een herzieningsverklaring en daarna een tweederdemeerderheid) en bijzondere wetten (een tweederdemeerderheid plus een meerderheid in elke taalgroep). Dit is politiek extreem moeilijk.

7. Identiteitskwestie: Is de DG groot genoeg om een eigen staat te zijn? Critici wijzen op het risico van "Luxemburgisering": een te kleine entiteit die de kosten van een volledig overheidsapparaat niet kan dragen.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: De huidige constructie faalt op transparantie (2), financiële verantwoordelijkheid (3), eenvoud (4) en concurrerende bevoegdheden (6). De grootste winst zit in het creëren van één coherent bestuursniveau dat alle bevoegdheden bundelt, hetzij als volwaardige deelstaat, hetzij als autonome regio met volledig pakket.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De Duitstalige Gemeenschap wordt omgevormd tot een volwaardige deelstaat met zowel gemeenschaps- als gewestbevoegdheden: Ostbelgien, een van de twaalf deelstaten die de HART-grondwet zelf noemt (art. 2).

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. De DG wordt de deelstaat Ostbelgien, een van de twaalf naast de tien provincies en Brussel; de HART-grondwet zelf maakt haar deelstaat (art. 2)
2. Alle resterende gewestbevoegdheden gaan van het Waals Gewest naar Ostbelgien, samen met de residuaire bevoegdheid (art. 29)
3. De deelstaat Ostbelgien oefent zowel gemeenschaps- als gewestbevoegdheden uit (zoals Vlaanderen sinds 1980); onderwijs, taal, omroep en kinderbijslag regelt het zelf bij deelstaatwet, buiten de twee concordaten (art. 31)
4. Voor schaalgevoelige taken, zoals hoger onderwijs, gespecialiseerde zorg, arbeidsbemiddeling en eventueel het politiekorps, sluit Ostbelgien akkoorden met Luik of met de Franstalige deelstaten (art. 32)
5. De structuur blijft compact: 21-zetelig parlement (art. 43), 4 ministers (hoogstens vijf), een ministerie van ongeveer 740-790 medewerkers (uitbreiding van de huidige ongeveer 650)
6. De Bürgerrat wordt verankerd in het organiek statuut van Ostbelgien als derde democratische pijler (art. 37 en 43)
7. Eigen fiscale hefbomen: een eigen tarief in de personenbelasting binnen een band rond een referentietarief en eigen deelstaatbelastingen (art. 53 en 54), zodat de verticale fiscale kloof, zoals voor elke deelstaat, naar maximaal 30% zakt; de verevening trekt Ostbelgien op tot minstens 85% van de gemiddelde fiscale capaciteit (art. 55)
8. Federaal: een gewaarborgde Kamerzetel (art. 33) en 2 stemmen in de Raad van de Deelstaten (art. 35)

Naar welk niveau: De DG wordt een gelijkwaardige deelstaat in een federaal België van twaalf deelstaten. Dit past in het bredere HART-model van staatshervorming (afschaffing gemeenschappen/gewesten-dualiteit, twaalf gelijkwaardige deelstaten).

Welk internationaal model:

• Primair: Zwitsers kantonmodel (kleine kantons met dezelfde bevoegdheden als grote)
• Secundair: Åland-eilanden (bewezen autonomiemodel voor ruim 30.000 mensen) en Faroe-eilanden (~55.000 mensen, eigen belastingen)

Geschatte impact (HART-raming):

• Uitbreiding administratie: +90-140 medewerkers (van ongeveer 650 naar ongeveer 740-790)
• Geschatte kostprijs: €15-25 miljoen/jaar (personeel + werking voor de overgenomen gewestmateries)
• Financiering: zoals elke deelstaat uit eigen belastingen en de verevening (art. 53 tot 55); de middelen die het Waals Gewest aan die taken op het Duitstalige grondgebied besteedt, vallen daar weg
• Besparing: wegvallen tussenlaag DG-Wallonië (dubbele administratie, coördinatiekosten)
• Netto-effect voor de overheid als geheel: beperkt, maar de winst zit in coherentie, transparantie en betere dienstverlening

Implementatiepad:

1. Stap 1: De HART-grondwet maakt Ostbelgien een van de twaalf deelstaten (art. 2), met alle deelstaatbevoegdheden (art. 29): geen overdracht via artikel 139, geen bijzondere wetten en geen herzieningsverklaring
2. Stap 2: Ostbelgien regelt onderwijs, taal, omroep en kinderbijslag bij deelstaatwet (art. 31), en zijn instellingen en de Bürgerrat in zijn organiek statuut (art. 37 en 43)
3. Stap 3 (binnen vijf jaar): Eigen fiscaal kader: een eigen tarief in de personenbelasting binnen een band en deelstaatbelastingen (art. 53 en 54)
4. Stap 4 (binnen zes jaar): Volledige operationalisering

Randvoorwaarden:

• Het Duits als taal van de deelstaat wordt grondwettelijk verankerd: het Duitse taalgebied is Ostbelgien (art. 3), en de overheid gebruikt er het Duits (art. 5). De taalfaciliteiten voor Franstaligen in de negen gemeenten blijven, zoals in alle 27 faciliteitengemeenten: ze staan in de grondwet zelf, ook na een fusie (art. 4)
• Geen apart solidariteitsmechanisme: de verevening met een publieke formule (art. 55) en een eigen schuldenrem; de federatie staat niet garant voor de schulden van de deelstaat, en bij een oorlog, een ramp of een andere buitengewone noodsituatie kan het parlement met twee derden afwijken (art. 56)
• De Bürgerrat wordt mee opgenomen in het organiek statuut van Ostbelgien (art. 37 en 43)

Geen apart referendum: HART pleit niet voor een apart referendum in Ostbelgien over de status. De HART-grondwet maakt Ostbelgien zelf deelstaat (art. 2): het gaat om een keuze over de hele staatsstructuur (twaalf gelijkwaardige deelstaten), niet alleen over Ostbelgien. Daarover heeft de burger in heel België het laatste woord: elke herziening van de grondwet vraagt twee derden in de Kamer en daarna een verplichte burgerstemming, aangenomen met een meerderheid van de kiezers en van de deelstaten (art. 63). Een grens verandert bovendien alleen met de instemming van de betrokken deelstaten (art. 2). Over zijn eigen bevoegdheden kan Ostbelgien bij deelstaatwet burgerinitiatieven en burgerstemmingen regelen (art. 37), naast de Bürgerrat als deliberatief instrument.

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Toekomst Ostbelgien. Hervormd tot volwaardige deelstaat

De Duitstalige Gemeenschap wordt een volwaardige deelstaat met alle gemeenschaps- én gewestbevoegdheden. Niet via een apart referendum, maar als logisch onderdeel van een bredere staatshervorming naar twaalf gelijkwaardige deelstaten, vastgelegd in de grondwet zelf.

Deel B: De uitleg

Hoe het werkt

De Duitstalige Gemeenschap, met 79.500 inwoners (2026) in 9 gemeenten rond Eupen en Sankt Vith, is een volwaardige gemeenschap met een eigen parlement, regering en administratie. Maar ze is geen gewest. Voor wegen, openbaar vervoer, economie, energie en milieu op haar grondgebied beslist het Waals Gewest, vanuit Namen. De inwoners van Ostbelgien zijn amper 2% van de Waalse bevolking. Stukje bij beetje zijn er sinds 1994 gewestbevoegdheden overgedragen (monumenten, tewerkstelling, ruimtelijke ordening, huisvesting), maar het proces is traag, asymmetrisch en afhankelijk van Waalse goodwill.

Wat er mis gaat

Drie dingen. Ten eerste: niemand snapt het systeem. Onderwijs? DG. Wegen? Wallonië. Kinderbijslag? DG. Openbaar vervoer? Wallonië. De burger kan niet meer volgen wie waarvoor bevoegd is, en dus ook niet wie verantwoordelijk is als het misgaat. Dat schendt het transparantieprincipe fundamenteel.

Ten tweede: wie beslist, betaalt niet. De DG leeft van federale dotaties en Waalse overdrachten. Er zijn geen eigen gewestbelastingen, geen fiscale hefbomen. Dat is een recept voor onverantwoordelijk bestuur. Al moet gezegd dat de DG, paradoxaal genoeg, een sluitende gewone begroting voorlegt (2025 en 2026), ook al stijgt haar schuld door investeringen.

Ten derde: de DG kan niet innoveren op gewestmateries. Als het Waals Gewest andere keuzes maakt over energie of mobiliteit dan wat Ostbelgien nodig heeft, is er geen alternatief. De concurrerende bevoegdheden, het Duitse model dat HART bepleit, werken niet als één deelgebied beslist voor een ander.

Hoe het elders werkt

In Zwitserland is het kanton Appenzell Innerrhoden een volwaardig kanton met ~16.800 inwoners (2024). Het heeft dezelfde bevoegdheden als Zürich (ruim 1,6 miljoen). In Finland besturen de Åland-eilanden (ruim 30.000 inwoners) zichzelf met een eigen parlement, een eigen begroting en bevoegdheden over onderwijs, gezondheidszorg, milieu en politie. Op de Faroe-eilanden (~55.000 inwoners, Denemarken) is er zelfs een eigen belastingstelsel en deels eigen buitenlands beleid. Al deze voorbeelden tonen: schaalgrootte is geen obstakel. Bestuurskwaliteit wel.

En die bestuurskwaliteit is in Ostbelgien aanwezig. Het ministerie van de DG, met ongeveer 650 medewerkers, draait professioneel. Het PDG met 25 leden is efficiënt. De Bürgerrat, het permanente burgerpanel dat in 2019 werd opgericht, is een internationaal geroemd experiment in deliberatieve democratie. Ostbelgien is niet te klein om zichzelf te besturen. Het doet het al.

Wat HART voorstelt

HART wil dat Ostbelgien een van de twaalf gelijkwaardige deelstaten wordt in een hervormd België, naast de tien provincies en Brussel. Concreet:

1. Alle resterende gewestbevoegdheden (economie, energie, milieu, mobiliteit, buitenlandse handel) gaan naar Ostbelgien, samen met de residuaire bevoegdheid: alles wat de grondwet niet aan de federatie geeft (art. 29). De grondwet zelf maakt Ostbelgien deelstaat (art. 2), zonder omweg via artikel 139.

2. De deelstaat Ostbelgien oefent zowel gemeenschaps- als gewestbevoegdheden uit, net zoals Vlaanderen dat sinds 1980 doet. Eén parlement van 21 leden, één regering van hoogstens vijf, één administratie, alle bevoegdheden. Onderwijs, taal, omroep en kinderbijslag regelt Ostbelgien zelf (art. 31). Voor schaalgevoelige taken, zoals hoger onderwijs, gespecialiseerde zorg en arbeidsbemiddeling, sluit het akkoorden met Luik of met de Franstalige deelstaten (art. 32).

3. Er komen eigen fiscale hefbomen: een eigen tarief in de personenbelasting binnen een band en eigen deelstaatbelastingen (art. 53 en 54), zodat de deelstaat die uitgeeft ook zelf (mee) int. De verticale fiscale kloof zakt, zoals voor elke deelstaat, naar maximaal 30%, en een verevening met een publieke formule trekt Ostbelgien op tot minstens 85% van de gemiddelde fiscale capaciteit (art. 55).

4. De Bürgerrat wordt verankerd in het organiek statuut van Ostbelgien als derde democratische pijler naast parlement en regering (art. 37 en 43). HART wil dit model uitbreiden naar alle deelstaten.

5. De administratie groeit bescheiden: van ongeveer 650 naar ongeveer 740-790 medewerkers, voor de extra gewesttaken. De kostprijs (geschat €15-25 miljoen/jaar) betaalt Ostbelgien, zoals elke deelstaat, uit eigen belastingen en de verevening; de middelen die het Waals Gewest aan die taken op het Duitstalige grondgebied besteedt, vallen daar weg. Door het wegvallen van de dubbele DG/Wallonië-structuur blijft het netto-effect beperkt.

6. Geen apart referendum. De grondwet maakt Ostbelgien deelstaat, en over de grondwet heeft de burger in heel België het laatste woord: een herziening vraagt twee derden in de Kamer en een burgerstemming met een meerderheid van de kiezers en van de deelstaten (art. 63). Het gaat om een keuze over de hele staatsstructuur, niet alleen over Ostbelgien.

7. Taal: het Duits wordt grondwettelijk verankerd als taal van de deelstaat, want het Duitse taalgebied is Ostbelgien (art. 3). De taalfaciliteiten voor Franstaligen blijven, zoals in alle 27 faciliteitengemeenten: ze staan in de grondwet zelf (art. 4).

8. Federaal krijgt Ostbelgien een gewaarborgde Kamerzetel en 2 stemmen in de Raad van de Deelstaten (art. 33 en 35).

Wat het oplevert

• Transparantie: Eén bestuursniveau per beleidsterrein. De burger weet wie beslist en wie verantwoordelijk is.
• Coherentie: Wie beslist over onderwijs en tewerkstelling, beslist ook over economie en mobiliteit. Beleid kan geïntegreerd worden.
• Democratie: 79.500 mensen krijgen volwaardige zeggenschap over hun eigen leefomgeving, in plaats van een verwaarloosbare stem in het Waals Parlement.
• Innovatie: De concurrerende bevoegdheden laten Ostbelgien experimenteren en benchmarken met de andere deelstaten.
• Efficiëntie: De tussenlaag DG/Wallonië verdwijnt. Eén loket, één verantwoordelijke, één budget.
• Begrotingsdiscipline: De DG toont al dat ze een sluitende gewone begroting kan voorleggen (2025 en 2026). Dat verdient meer autonomie, niet minder.
• Internationaal bewezen: Åland, Faroe, Appenzell, Zuid-Tirol. Het werkt. België hoeft het wiel niet uit te vinden.

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)