DOSZ (Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid): Audit

Datum: 2026-03-29 Status: 🟠 Hervormd (geïntegreerd in RSZ, verdere stroomlijning nodig) Categorie: Parastatalen Sociale Zekerheid

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ) / Office de Sécurité Sociale d'Outre-Mer (OSSOM)

Huidige naam: Directie Overzeese Sociale Zekerheid (OSZ) binnen de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ)

Juridische basis: Wet van 17 juli 1963 betreffende de overzeese sociale zekerheid (Belgisch Staatsblad). De wet verving de koloniale socialezekerheidsinstellingen van Belgisch-Congo en Ruanda-Urundi, waarbij "niet-autochtone" werknemers sinds 1942 verplicht aangesloten waren, en wou Belgen die een overzeese loopbaan voortzetten of begonnen sociale dekking geven. De koloniale uitkeringen staan sinds de wet van 16 juni 1960 onder waarborg van de Belgische Staat.

Historiek:

• 1963: Oprichting DOSZ bij wet van 17 juli 1963, als opvolger van de koloniale socialezekerheidsinstellingen na de onafhankelijkheid van Congo (1960)
• 1963-2014: DOSZ functioneert als zelfstandige federale openbare instelling van sociale zekerheid; tot eind 2008 kon iedereen die buiten de EER werkte aansluiten, ongeacht nationaliteit en zonder band met België
• 2009 (1 januari): Wet van 22 december 2008: niet-Europeanen kunnen alleen nog aansluiten als ze werken voor de Belgische Staat, de gewesten of gemeenschappen, of voor een onderneming met vennootschapszetel in België
• 2015 (1 januari): DOSZ fuseert met RSZPPO (Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten) tot DIBISS (Dienst voor de Bijzondere Socialezekerheidsstelsels)
• 2017 (1 januari): DIBISS wordt opgenomen in de RSZ. 223 personeelsleden maken de overstap. De overzeese sociale zekerheid wordt een directie binnen de RSZ.

Bestuursniveau: Federaal (RSZ)

Budget en omvang (2025):

• Ontvangen bijdragen: €72,2 miljoen
• Totale uitkeringen: €314,3 miljoen (waarvan €231,2 miljoen in België, €83,1 miljoen in het buitenland)
• Rijkstegemoetkoming (federale Staat): €275 miljoen
• Aantal verzekerden: 4.922 (2.564 individueel, 2.358 collectief), eind 2025
• Aantal gerechtigden op een pensioen: 38.878 (nieuw toegekende pensioenen in 2025: 1.576)
• Medische terugbetalingen: €9,3 miljoen
• Beleggingsportefeuille: €39 miljoen, vooral Belgische staatsobligaties

Evolutie:

• Verzekerden: 9.826 actieve verzekerden (2008, Rekenhof) → 5.239 (2022) → 5.117 (2023) → 5.177 (2024) → 4.922 (2025)
• 2023: €73,3 miljoen bijdragen, €316,2 miljoen uitkeringen
• 2024: €68,2 miljoen bijdragen, €315,6 miljoen uitkeringen
• 2025: €72,2 miljoen bijdragen, €314,3 miljoen uitkeringen

Cruciale ratio: Het stelsel int ongeveer €72 miljoen aan bijdragen maar keert ongeveer €314 miljoen uit (2025). Het verschil (ongeveer €242 miljoen) komt niet uit opgebouwd kapitaal: de Staat stort elk jaar een subsidie die gelijk is aan het verschil tussen uitgaven en ontvangsten (Rekenhof, 2010). In 2025 was die rijkstegemoetkoming €275 miljoen, tegenover €39 miljoen in de beleggingsportefeuille. Tegenover 4.922 verzekerden staan ongeveer 38.900 pensioengerechtigden: ongeveer één verzekerde op acht gepensioneerden (2025). Het Rekenhof telde in 2010 nog één bijdragebetaler op vijf gepensioneerden.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

1. Pensioenverzekering: Opbouw van ouderdomspensioen, overlevingspensioen, wezenrenten en pensioen voor gescheiden echtgenoten voor wie buiten de EER/Zwitserland/VK werkt
2. Ziekte- en invaliditeitsverzekering: Inkomensverlies bij ziekte, invaliditeit en moederschap
3. Geneeskundige verzorging: Terugbetaling medische kosten wereldwijd (uitgestelde verzekering na 16+ jaar bijdragen + aanvullende verzekering)
4. Arbeidsongevallenverzekering
5. Ongevallenverzekering privéleven (optioneel)

Wie is de klant?

• Belgische en Europese expats die buiten de EER, Zwitserland of het VK werken
• Zowel werknemers als zelfstandigen
• Historisch: oud-kolonialen uit Belgisch-Congo/Ruanda-Urundi (uitdovende groep)

Overlap:

• Met de reguliere sociale zekerheid (RSZ/RIZIV) voor de pensioencomponent
• Met de FOD Buitenlandse Zaken voor bijstand aan Belgen in het buitenland
• Met de bilaterale socialezekerheidsakkoorden die België met landen buiten de EER sloot (onder meer de Verenigde Staten, Canada, Japan en India), die voor wie daar werkt al regelen welke wetgeving geldt

Prestatie-indicatoren: Het RSZ-jaarverslag rapporteert jaarlijks over aantallen verzekerden, bijdragen, uitkeringen en medische kosten. Er zijn geen publieke KPI's over klanttevredenheid, doorlooptijden of efficiëntie.

Rekenhof-audits:

• 2006 (februari): Audit over leefbaarheid en perspectieven van de overzeese sociale zekerheid: een kapitalisatiesysteem zonder activa om de wiskundige reserves te dekken, ten laste van de Staat; een toepassingsgebied dat voor iedereen openstond; een te hoge rentevoet; de "contracten 900.000" zonder wettelijke basis. De ministers kondigden een bijzondere regeringscommissaris aan.
• 2010 (april, opvolgingsaudit): Een deel van de aanbevelingen werd uitgevoerd: de rentevoet voor nieuwe premies daalde vanaf 2007 van 4,25% naar 3,75%, het toepassingsgebied werd in 2009 beperkt en er kwamen geen nieuwe "contracten 900.000" meer. Maar de verhouding bleef "één bijdragebetaler voor vijf gepensioneerden", de ongelijkheid tussen de contracten 900.000 en de voortgezette verzekering bleef bestaan, en de ministerraad keurde het ontwerp-KB voor de aanstelling van de bijzondere regeringscommissaris pas in maart 2010 goed.

1C. Internationale vergelijking

Nederland. SVB Vrijwillige Verzekering:

• Beheerd door de Sociale Verzekeringsbank (SVB)
• Dekt AOW (ouderdomspensioen) en Anw (nabestaandenuitkering)
• Kosten 2026: AOW-premie 17,9% van het inkomen (min. €569, max. €5.693/jaar)
• Aanvraag uiterlijk 1 jaar na vertrek uit Nederland
• Eenvoudig, transparant systeem geïntegreerd in de bestaande volksverzekeringen
• Geen apart agentschap: gewoon een module binnen de SVB
• Wie niet verzekerd is, krijgt later 2% minder AOW per onverzekerd jaar. Helder en voorspelbaar

Duitsland. Deutsche Rentenversicherung (freiwillige Versicherung):

• Vrijwillige bijdrage aan het reguliere pensioenstelsel
• Kosten 2026: €112,16 tot €1.571,70 per maand (vrij te kiezen)
• Open voor onder meer Duitsers met woonplaats in het buitenland
• Geen apart agentschap: gewoon een optie binnen de DRV
• Bijdragen tellen mee voor het reguliere pensioen, geen apart stelsel

Denemarken. ATP Livslang Pension:

• Arbejdsmarkedets Tillægspension (ATP), het aanvullende wettelijke pensioen
• Zelfstandigen kunnen vrijwillig blijven bijdragen, na minstens drie jaar lidmaatschap als werknemer of uitkeringsgerechtigde
• Pensioenuitkering pas bij bereiken van de Deense pensioenleeftijd
• Geen expatregeling, wel een voorbeeld van vrijwillige deelname binnen het gewone stelsel

Frankrijk. Caisse des Français de l'Étranger (CFE):

• Aparte kas voor expats sinds 1978, privaatrechtelijk met een opdracht van openbare dienst
• Toont dat een aparte uitvoerder voor expats ook elders bestaat; België is op dat punt geen alleenstaand geval

Kernverschil: In Nederland en Duitsland is de vrijwillige expatverzekering een module binnen het bestaande socialezekerheidsstelsel. Er is geen apart agentschap, geen aparte wet, geen apart kapitalisatiesysteem. België onderhield hiervoor decennialang een zelfstandige parastatale (DOSZ) met een eigen wet uit 1963 en een eigen pensioenberekening op basis van kapitalisatie.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Structureel onhoudbaar: Ongeveer één verzekerde op acht gepensioneerden (2025; één op vijf volgens het Rekenhof in 2010) maakt het stelsel financieel fragiel. De uitkeringen liggen ongeveer €242 miljoen per jaar boven de bijdragen (2025), en dat verschil betaalt de Staat.

2. Koloniaal erfgoed: De wet van 1963 is een direct product van de dekolonisatie en nam de rechten en plichten van de koloniale socialezekerheidsinstellingen over. Die koloniale groep dooft biologisch uit: wie vóór 1960 in Congo werkte, is ruim 80 jaar oud. Het stelsel zelf dooft niet uit: er zijn nog bijna 5.000 verzekerden en in 2025 werden 1.576 nieuwe pensioenen toegekend.

3. Ongelijkheid binnen het systeem: Het Rekenhof (2010) signaleerde dat houders van "contracten 900.000", individuele contracten voor geneeskundige verzorging die de DOSZ zonder wettelijke basis had ingevoerd, in het buitenland 75% van de werkelijke medische kosten terugbetaald krijgen, terwijl de voortgezette verzekering alleen RIZIV-tarieven hanteert. Sinds maart 2006 worden er geen nieuwe contracten meer gesloten (nog 66 in juli 2009).

4. Dalend bereik: Van 9.826 actieve verzekerden in 2008 naar 4.922 eind 2025. Het systeem bedient een steeds kleinere groep.

5. Onduidelijke positionering: Sinds de DOSZ in 2017 opging in de RSZ, rijst de vraag waarom dit een apart stelsel met een aparte wet blijft, in plaats van een gewone optie binnen het reguliere RSZ-systeem (zoals in Nederland en Duitsland).

6. Geen echte reserves: Ondanks het kapitalisatieprincipe zijn er geen activa die de wiskundige reserves dekken (Rekenhof). De beleggingsportefeuille bedroeg €39 miljoen in 2025. Het stelsel werkt de facto als een repartitiestelsel dat de Staat jaarlijks aanvult.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: De drie principes met de grootste winst zijn Verantwoordelijkheid = Financiering (❌), Schaalgrootte (❌) en Internationaal bewezen (❌). Het stelsel leunt structureel op een subsidie van de Staat, is te klein voor een apart wettelijk kader en wijkt af van het model van onze buurlanden.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De overzeese sociale zekerheid als dienstverlening behouden, maar het aparte wettelijke kader afschaffen en volledig integreren in het reguliere RSZ-stelsel.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Afschaffing wet van 17 juli 1963 als apart wettelijk kader. Vervanging door een module "vrijwillige verzekering buiten de EER" binnen de reguliere RSZ-wetgeving (naar Nederlands/Duits model).
2. Volledige integratie van de expatverzekering in het reguliere RSZ-systeem: zelfde bijdrageberekening, zelfde pensioenformule, zelfde digitale infrastructuur (mypension.be, My eBox).
3. Uitdoving historische regelingen: De koloniale rechten (sinds de wet van 16 juni 1960 gewaarborgd door de Staat) en de resterende "contracten 900.000" worden als gesloten regeling beheerd tot ze uitdoven. Geen nieuwe toetredingen. Opgebouwde rechten onder de wet van 1963 blijven gerespecteerd.
4. Transparante rapportage: Jaarlijkse publicatie van de verhouding bijdragen/uitkeringen, de rijkstegemoetkoming, de openstaande verplichtingen en de verwachte uitdoving van de historische regelingen.

Naar welk niveau: Federaal (RSZ): dit verandert niet.

Internationaal model: Nederland (SVB vrijwillige verzekering als module binnen volksverzekeringen) en Duitsland (freiwillige Versicherung als optie binnen DRV).

Geschatte besparing/efficiëntiewinst:

• Geen directe budgettaire besparing (de opgebouwde pensioenrechten en de rijkstegemoetkoming bestaan hoe dan ook)
• Wél: vereenvoudiging van de wetgeving (één wet minder), lagere administratieve overhead door integratie in bestaande RSZ-systemen, betere digitale dienstverlening via mypension.be
• Op lange termijn: de koloniale groep dooft uit (wie vóór 1960 in Congo werkte, is ruim 80 jaar oud), waardoor het stelsel krimpt naar alleen de expatmodule

Implementatiepad:

• Jaar 1: Wetswijziging voorbereiden. Expatverzekering als module in RSZ-wetgeving
• Jaar 2: Digitale integratie in mypension.be en de bestaande RSZ-infrastructuur
• Jaar 3: Afschaffing wet 1963, historische regelingen als gesloten regeling
• Doorlopend: jaarlijkse rapportage over de uitdoving van de historische regelingen

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

DOSZ / Overzeese Sociale Zekerheid. Hervormd De aparte wet uit 1963 voor de overzeese sociale zekerheid wordt afgeschaft. De expatverzekering wordt een gewone module binnen de RSZ, zoals in Nederland en Duitsland. De historische koloniale regelingen doven uit als gesloten regeling.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Overzeese Sociale Zekerheid (OSZ) is een stelsel voor Belgen en Europeanen die buiten de Europese Economische Ruimte, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk werken. Ze kunnen vrijwillig aansluiten om pensioen op te bouwen, ziekteverzekering te behouden en medische kosten vergoed te krijgen. Het stelsel is gebaseerd op de wet van 17 juli 1963 en komt voort uit de koloniale sociale zekerheid van Belgisch-Congo en Ruanda-Urundi. Eind 2025 telde het 4.922 verzekerden, tegenover ongeveer 38.900 pensioengerechtigden. Het stelsel int jaarlijks €72 miljoen aan bijdragen maar keert €314 miljoen uit aan pensioenen en uitkeringen (RSZ Jaarverslag 2025).

De DOSZ bestond tot 2015 als zelfstandige federale instelling, fuseerde toen met de RSZPPO tot DIBISS, en werd in 2017 opgenomen in de RSZ. Goed: de structuur is al vereenvoudigd. Maar de aparte wetgeving en het aparte berekeningssysteem bestaan nog steeds.

Wat er mis gaat

Het stelsel draagt zichzelf niet. Er is ongeveer één verzekerde voor elke acht gepensioneerden (2025); het Rekenhof telde in 2010 nog één bijdragebetaler op vijf. Het verschil van ongeveer €242 miljoen per jaar tussen bijdragen en uitkeringen betaalt de Staat: de rijkstegemoetkoming bedroeg €275 miljoen in 2025. Het stelsel heet een kapitalisatiesysteem, maar er zijn geen activa die de reserves dekken (Rekenhof, 2010).

Daarnaast is er ongelijkheid: houders van de oude "contracten 900.000", die de DOSZ zonder wettelijke basis afsloot, kregen in het buitenland 75% van hun werkelijke medische kosten vergoed, terwijl de voortgezette verzekering alleen RIZIV-tarieven terugbetaalt (Rekenhof opvolgingsaudit, 2010).

Het stelsel bedient een steeds kleinere groep (van 9.826 actieve verzekerden in 2008 naar 4.922 eind 2025) maar behoudt een volledig apart wettelijk kader met eigen regels, eigen bijdrageberekening en eigen uitkeringsformules. Dat is niet proportioneel.

Hoe het elders werkt

In Nederland is de expatverzekering gewoon een module binnen de bestaande volksverzekeringen, beheerd door de SVB. Wie vertrekt, kan tot een jaar later vrijwillig doorverzekeren voor AOW (pensioen) en Anw (nabestaanden). Kosten voor de AOW: 17,9% van het inkomen, max. €5.693 per jaar (2026); voor de Anw komt daar 0,1% bij. Geen aparte wet, geen apart agentschap, geen apart kapitalisatiesysteem.

In Duitsland werkt het net zo: de Deutsche Rentenversicherung biedt een "freiwillige Versicherung" als optie binnen het reguliere pensioenstelsel. Bijdragen van €112 tot €1.572 per maand (2026). Eén systeem, één wet, één berekening.

België onderhield decennialang een zelfstandige parastatale voor een groep van enkele duizenden verzekerden, met een eigen wet en een eigen pensioenberekening naast het gewone stelsel.

Wat HART voorstelt

1. De wet van 17 juli 1963 wordt afgeschaft. De expatverzekering wordt een module "vrijwillige verzekering buiten de EER" binnen de reguliere RSZ-wetgeving. Zoals Nederland en Duitsland het doen.

2. De bijdrageberekening en pensioenformule worden geharmoniseerd met het reguliere stelsel. Eén systeem, één berekening, transparant en begrijpelijk.

3. De digitale dienstverlening wordt volledig geïntegreerd: mypension.be voor het pensioen, My eBox voor de communicatie, de bestaande RSZ-infrastructuur voor de administratie.

4. De historische koloniale regelingen en de oude "contracten 900.000" worden als gesloten regeling beheerd tot natuurlijke uitdoving. Geen nieuwe toetredingen, wel correcte nakoming van bestaande verplichtingen.

5. Elk jaar publiceert de RSZ een transparant rapport: hoeveel gaat eruit, hoeveel legt de Staat bij, welke verplichtingen staan nog open en wanneer zijn de historische regelingen uitgedoofd.

Wat het oplevert

• Eén wet minder in het Belgisch Staatsblad
• Lagere administratieve overhead door integratie in bestaande RSZ-systemen
• Betere dienstverlening voor expats via mypension.be en My eBox
• Transparantie over wat de Staat elk jaar bijlegt en over de uitdoving van de historische regelingen
• Op termijn: de koloniale groep dooft biologisch uit (wie vóór 1960 in Congo werkte, is ruim 80 jaar oud)
• Geen apart berekeningssysteem meer voor enkele duizenden verzekerden. Proportionele vereenvoudiging

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)