FANC (Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle): Audit

Datum: 2026-03-29 Status: 🟢 Behouden Categorie: Federale Regulatoren & Toezichthouders

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC) / Agence Fédérale de Contrôle Nucléaire (AFCN)

Juridische basis: Wet van 15 april 1994 betreffende de bescherming van de bevolking en van het leefmilieu tegen de uit ioniserende stralingen voortspruitende gevaren en betreffende het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle. De operationele uitvoering wordt geregeld door het Koninklijk Besluit van 20 juli 2001 houdende algemeen reglement op de bescherming van de bevolking, van de werknemers en het leefmilieu tegen het gevaar van de ioniserende stralingen (ARBIS/GRR-2001).

Oprichting: De wet dateert van 1994 (naar aanleiding van het Transnuklear-schandaal in 1987, toen illegale transporten van radioactief afval via België aan het licht kwamen). Het agentschap werd pas volledig operationeel op 1 september 2001.

Bestuursniveau: Federaal. Het FANC is een autonome openbare instelling van openbaar nut (categorie C) met eigen rechtspersoonlijkheid. Het ressorteert onder de minister van Binnenlandse Zaken (FANC-wet, art. 48).

Budget en financiering (2025):

• Inkomsten: €35,5 miljoen, waarvan €30,8 miljoen jaarlijkse heffingen
• Uitgaven: €29,9 miljoen, waarvan €20,8 miljoen lonen
• Het FANC is quasi volledig gefinancierd via retributies (vergoedingen bij vergunningsaanvragen) en heffingen (jaarlijkse bijdragen van vergunninghouders). Het ontvangt dus geen dotatie uit de belastingen: een belangrijk verschil met de meeste federale overheidsdiensten. De jaarlijkse heffingen leverden in 2025 87% van de inkomsten (€30,8 van €35,5 miljoen); volgens de IAEA komen ze vooral van de kerncentrales.

Personeel: 154 medewerkers in 2025 (75 mannen, 79 vrouwen), met 13 aanwervingen en 5 vertrekken dat jaar. Eind 2022 waren het er 146, van wie 56 ouder dan 50 jaar; in 2022 vertrokken 19 medewerkers tegenover 14 aanwervingen.

Technisch filiaal Bel V: Het FANC delegeert technische inspecties en veiligheidsevaluaties van de grote nucleaire installaties (klasse I en IIA) aan Bel V, een dochter die op 7 september 2007 werd opgericht als privaatrechtelijke stichting. Het koninklijk besluit van 6 december 2018 gaf die delegatie een formele basis. Bel V bouwt voort op meer dan 50 jaar ervaring van zijn voorgangers en fungeert als Technical Safety Organisation (TSO). Het eerste beheerscontract tussen FANC en Bel V dateert van 23 september 2019; het werd sindsdien herzien, onder meer met een versie die op 16 december 2024 werd ondertekend. Bel V had in 2024 een omzet van €16,0 miljoen, voor 90% gereguleerde inspecties en evaluaties die het rechtstreeks aan de exploitanten factureert tegen een wettelijk tarief; personeelskosten zijn 81% van zijn kosten. Volgens zijn jaarrekening telt Bel V minder dan 100 werknemers.

Leiding:

• Directeur-generaal: aangewezen door de Koning bij een in Ministerraad overlegd besluit, voor een hernieuwbare termijn van zes jaar (FANC-wet, art. 41). Afzetting kan alleen op eensluidend advies van twee derden van de raad van bestuur.
• Raad van bestuur: een voorzitter en dertien leden, aangewezen door de Koning (FANC-wet, art. 35), met een auditcomité en een strategisch comité
• Regeringscommissaris: oefent het toezicht uit namens de minister van Binnenlandse Zaken en is ook gemachtigde van de minister van Financiën (FANC-wet, art. 48)

Organisatiestructuur: De directeur-generaal wordt bijgestaan door vier departementshoofden:

1. Inrichtingen & Afval
2. Beveiliging & Vervoer
3. Gezondheid & Leefmilieu
4. Support

Plus stafdiensten: Juridische Zaken & Vertalingen, Preventie & Bescherming op het Werk, Communicatie & Informatie, Administratieve Ondersteuning, Interne Audit.

Adviesorganen:

• Wetenschappelijke Raad voor Ioniserende Stralingen (26 leden in 2025)
• Medische Jury (drie disciplines: arbeidsartsen, stralingsfysici, practici)
• Commissie Radiofarmacie

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Vergunningverlening: in 2025 1.797 vergunningen voor inrichtingen, 299 invoer- en vervoervergunningen, 1.903 persoonlijke erkenningen en 6.749 veiligheidsadviezen.
• Inspecties: 467 inspecties in 2025, waarvan 92 reactief (naar aanleiding van een voorval of klacht) en 375 proactief.
• Handhaving: 84 handhavingsacties in 2025.
• Toezicht op nucleaire installaties: 7 kernreactoren in Doel en Tihange, waarvan er 5 tussen 2022 en 2025 definitief werden stilgelegd (Doel 1, 2 en 3, Tihange 1 en 2) en naar ontmanteling gaan; Doel 4 en Tihange 3 blijven na hun levensduurverlenging tot uiterlijk eind 2037 in uitbating. Daarnaast onderzoeksreactoren (SCK CEN BR2) en opslaginstallaties voor radioactief afval.
• Noodplanning: Nucleair en radiologisch noodplan, samenwerking met NCCN (Nationaal Crisiscentrum).
• Stralingsbescherming: Toezicht op medische, industriële en wetenschappelijke toepassingen van ioniserende straling.
• Transport: Toezicht op ongeveer 45.000 transporten van radioactieve stoffen per jaar in België (FANC, 2022).
• Regelgeving: in 2025 8 koninklijke besluiten ingestuurd en 2 wetsontwerpen ingediend; in 2022 verschenen 48 FANC-publicaties in het Belgisch Staatsblad (16 technische reglementen, 18 koninklijke besluiten, 1 ministerieel besluit, 9 oproepen of erkenningen en 4 wetten).
• Informatie & sensibilisering: 19 parlementaire vragen beantwoord en 5 persberichten uitgestuurd in 2025, actief op sociale media.

Overlap met andere instellingen:

• NIRAS (Nationale Instelling voor Radioactief Afval en Verrijkte Splijtstoffen): beheert het radioactief afval; FANC houdt toezicht op de veiligheid van opslag en berging.
• FOD Economie / Algemene Directie Energie: bevoegd voor energiebeleid, niet voor nucleaire veiligheid. Maar de beleidslijnen (verlenging centrales) raken het FANC direct.
• FOD Volksgezondheid: stralingsbescherming raakt ook volksgezondheid.
• FOD Werkgelegenheid (WASO): informatie-uitwisseling over dosislimieten en beroepsblootstelling via KB eind 2022.
• FAVV: samenwerkingsakkoord rond voedselveiligheid en radioactieve besmetting.
• RIZIV: samenwerking rond medische stralingsbescherming.

Wie is de "klant"? Exploitanten van nucleaire installaties (ENGIE Electrabel, SCK CEN), ziekenhuizen en medische instellingen, industriële bedrijven die ioniserende straling gebruiken, transportbedrijven, de bevolking (informatie en bescherming).

Evaluaties:

• IRRS-missie (19-30 juni 2023): IAEA peer review. FANC en Bel V vormen samen "een competent en onafhankelijk regelgevend orgaan". Positief over de interface veiligheid-beveiliging (aangemerkt als "good practice"). Hoofdzorg: competenties en voldoende financiële middelen door het wisselende nucleaire beleid.
• IRRS-opvolgingsmissie (23-27 maart 2026): 8 van de 17 aanbevelingen en 14 van de 15 suggesties afgehandeld; de beschikbaarheid van voldoende middelen voor de regulator bleef een aandachtspunt.
• Audit (april 2016): Wees op een zwakke organisatie, gevoelig voor externe druk, met twijfels over de onafhankelijkheid in kerncentraledossiers.
• Verhoogd toezicht Tihange (2022): Na meerdere voorvallen in 2021-2022 besloot FANC de kerncentrale van Tihange onder verhoogd toezicht te plaatsen.

1C. Internationale vergelijking

Belangrijkste lessen uit het buitenland:

1. Frankrijk (ASNR-model): Sinds 1 januari 2025 zijn de Franse veiligheidsautoriteit ASN en het technisch instituut IRSN gefuseerd tot de ASNR (wet van 21 mei 2024). Zo verdwijnt de scheiding tussen regulator en TSO, precies de structuur die België heeft met FANC en Bel V als aparte entiteiten. De fusie moet het geheel slagkrachtiger maken.

2. Finland (STUK): Combineert nucleaire veiligheid én stralingsbescherming in één organisatie, met 323 medewerkers (eind 2025) voor 5 reactoren: ruim het dubbele van het FANC.

3. Zwitserland (ENSI): Vergelijkbaar qua schaal met België (ongeveer 180 medewerkers, 4 reactoren). ENSI voert een eigen rekening, los van de federale begroting, en financiert zich met vergoedingen en toezichtsheffingen van de exploitanten plus een federale vergoeding voor taken van algemeen belang. Dat is een gemengd model. In België hangt het FANC bijna volledig af van heffingen en retributies: als centrales sluiten, dalen de inkomsten.

4. Nederland (ANVS): Vergelijkbaar qua omvang (156 VTE in 2023), maar slechts 1 reactor. Nederland staat voor een schaalvergroting door nieuwe nucleaire plannen, en kan lessen trekken uit het Belgische model.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Onafhankelijkheid onder druk

• Een audit uit april 2016 beschreef het agentschap als zwak en gevoelig voor externe druk, vooral in dossiers rond kernenergie.
• Een voormalig directeur van het FANC uitte in december 2016 publiek twijfels over de onafhankelijkheid van het FANC bij de verlenging van Doel 1 en 2.
• Knack rapporteerde over "steeds meer politieke beïnvloeding van het FANC in dossiers rond kerncentrales."
• In het najaar van 2016 lekte vertrouwelijke briefwisseling van het FANC aan ENGIE Electrabel over de veiligheidscultuur in Tihange uit, wat vragen opriep over de vertrouwelijkheid binnen het agentschap.

2. Financiële kwetsbaarheid

• Het FANC wordt gefinancierd via heffingen en retributies van vergunninghouders; de jaarlijkse heffingen, vooral op de kerncentrales, leverden in 2025 87% van de inkomsten. Tussen 2022 en 2025 werden vijf van de zeven reactoren definitief stilgelegd, waardoor die inkomsten structureel onder druk staan.
• De IRRS-missie van 2023 noemde dit de hoofduitdaging: "The Government should ensure that its decisions relating to the nuclear energy policy and the financial resources are made in a timely manner so that FANC fulfils its legal mandate under any circumstances." Bij de opvolgingsmissie van maart 2026 bleef de beschikbaarheid van voldoende middelen voor de regulator een aandachtspunt.
• Door het wisselvallige Belgische energiebeleid (eerst sluiten, dan toch Doel 4 en Tihange 3 verlengen, daarna de kernuitstap schrappen bij de wet van 17 mei 2025) kan het FANC moeilijk op lange termijn plannen.

3. Brain drain en competentieverlies

• De IRRS-missie van 2023 stelde vast dat de onzekerheid over het nucleaire beleid bijdraagt aan het steeds snellere verlies van interesse bij academici, afgestudeerden en studenten voor een loopbaan in de nucleaire sector.
• Met een vergrijzend personeelsbestand (eind 2022 waren 56 van de 146 medewerkers ouder dan 50) is kennisbehoud een reëel risico.
• In 2022 vertrokken 19 medewerkers en werden er slechts 14 aangeworven: netto krimp. In 2025 keerde dat om (13 aanwervingen, 5 vertrekken), maar de vergrijzing blijft een risico.

4. Veiligheidsincidenten en toezichtsvragen

• Scheurtjes in de reactorvaten van Doel 3 en Tihange 2 (2012): waterstofvlokken in het staal, leidde tot tijdelijke sluiting.
• Betondegradatie in de bunkergebouwen van Doel 3, Doel 4, Tihange 2 en Tihange 3 (vastgesteld in 2017-2018, door het FANC in oktober 2018 op INES-niveau 1 ingeschaald).
• Veiligheidspompen Tihange 2 (april 2018): na een ontkoppeling bleven ze meerdere uren ongetest, tot de fout de volgende ochtend werd vastgesteld en rechtgezet (INES-niveau 1).
• Lek in Doel 1 (april 2018): een scheur in een lasnaad van een noodkoelleiding op het primaire circuit (INES-niveau 0).
• Verhoogd toezicht Tihange (2022): na meerdere voorvallen concludeerde het FANC dat er problemen waren met de veiligheidscultuur op de site.
• Defect onderzoeksreactor BR2 bij SCK CEN (2022): veerhouder afgebroken in primair koelsysteem.

5. Structurele scheiding FANC-Bel V

• De scheiding tussen regulator (FANC) en technische ondersteuning (Bel V) leidt tot een complexe governance. Frankrijk heeft dit opgelost door fusie (ASN + IRSN → ASNR). In België bestaan beide entiteiten apart, met een beheerscontract als verbinding.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Het FANC scoort goed op subsidiariteit, resultaatgerichtheid en internationale standaarden. De grootste winst zit bij financiële duurzaamheid (principe 3), vereenvoudiging van de structuur (principes 4 en 5: fusie FANC-Bel V) en versterking van de onafhankelijkheid en transparantie (principe 2).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟢 Behouden met gerichte hervormingen

Nucleaire veiligheid is een kerntaak van de federale overheid en internationaalrechtelijk verplicht. Het FANC is technisch competent en internationaal erkend. Afschaffing of regionalisering is uitgesloten. Wel zijn structurele verbeteringen nodig.

3B. Concreet voorstel

1. Fusie FANC en Bel V → één geïntegreerde nucleaire veiligheidsautoriteit

• Volg het Franse ASNR-model (2025): voeg de regulator en de technische ondersteuning samen tot één organisatie.
• Voordelen: eenvoudiger governance, geen beheerscontract-constructie, betere kennisdeling, sterkere positie tegenover de sector.
• Tijdshorizon: 2-3 jaar voor wettelijke aanpassing en reorganisatie.

2. Financieringsmodel hervormen: gemengd model

• Behoud heffingen en retributies als basis (de sector betaalt voor toezicht), maar vul aan met een gegarandeerde federale dotatie als bodemfinanciering.
• Dit voorkomt dat het FANC financieel kwetsbaar wordt als centrales sluiten (stilgelegde en ontmantelde installaties brengen minder heffingen op dan actieve uitbating).
• Referentie: Zwitserland (ENSI) combineert vergoedingen en toezichtsheffingen van de exploitanten met een federale vergoeding voor taken van algemeen belang. De Europese nucleaire-veiligheidsrichtlijn (2009/71/Euratom, gewijzigd door 2014/87/Euratom, art. 5) eist dat de regulator eigen, afdoende begrotingsmiddelen krijgt.
• Tijdshorizon: begrotingswet aanpassen, 1-2 jaar.

3. Onafhankelijkheid wettelijk versterken

• Benoem de directeur-generaal via de kamer bestuur van het Onafhankelijk Benoemingsorgaan, voor een mandaat van vijf jaar dat één keer met drie jaar verlengd kan worden (art. 38 HART-grondwet; de FANC-wet voorziet zes jaar, hernieuwbaar).
• Schrap de functie van regeringscommissaris of beperk het mandaat tot financieel toezicht (niet inhoudelijk).
• Leg een wettelijk verbod op van ex parte communicatie tussen het FANC en exploitanten/politici in vergunningsdossiers.
• Referentie: de Euratom-richtlijn eist al dat de regulator functioneel gescheiden is van wie kernenergie bevordert of gebruikt en geen instructies vraagt of aanvaardt. HART verankert dat uitdrukkelijk in de wet, zoals de onafhankelijkheid van de GBA (Gegevensbeschermingsautoriteit) verankerd is in de Europese AVG (art. 52).

4. Competentie- en personeelsplan

• Stel een strategisch personeelsplan op voor 10 jaar, gekoppeld aan het ontmantelingstraject, de langere uitbating van Doel 4 en Tihange 3 én de nieuwbouw van kerncentrales die HART voorstelt.
• Creëer een FANC Nuclear Academy samen met SCK CEN en Belgische universiteiten om instroom te garanderen.
• Verhoog de capaciteit van het FANC naar ongeveer 180 VTE (154 medewerkers in 2025), bovenop de experts van Bel V die bij de fusie mee overkomen.

5. Transparantie vergroten

• Publiceer alle inspectieverslagen online.
• Voer een openbaar register in van alle nucleaire vergunningen en hun status.
• Laat het FANC doorlopend publiek verantwoording afleggen via de permanente digitale verantwoording, met opvolging door de bevoegde parlementscommissie.

Geschatte impact:

• Besparing: geen besparing voor de begroting. De fusie FANC-Bel V kan de overhead met naar schatting €1-2 miljoen per jaar verminderen (HART-raming: minder dubbele management- en supportfuncties, op samen ongeveer €45 miljoen werkingskosten). Dat voordeel gaat via lagere heffingen naar de sector, want het toezicht wordt niet uit de belastingen betaald; de federale bodemfinanciering is een mogelijke kost wanneer de heffingen dalen.
• Efficiëntiewinst: Snellere besluitvorming, geen contractuele vertragingen tussen FANC en Bel V.
• Betere dienstverlening: Eén loket voor de sector, één aanspreekpunt voor internationale partners.
• Grotere onafhankelijkheid: Wettelijk geborgde positie vermindert politieke druk.

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

FANC (Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle): Behouden

Eén nucleaire waakhond in plaats van twee: fusie FANC en Bel V tot een onafhankelijke, financieel robuuste veiligheidsautoriteit.

Hoe het werkt

Het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC) bewaakt de nucleaire veiligheid in België: van de kerncentrales in Doel en Tihange tot de röntgentoestellen in je ziekenhuis. Het agentschap telt 154 medewerkers (2025), levert jaarlijks duizenden vergunningen en erkenningen af en voert honderden inspecties uit. Daarnaast bestaat Bel V, een aparte dochterorganisatie die de technische inspecties en veiligheidsevaluaties in de grote nucleaire installaties uitvoert, met minder dan 100 werknemers en €16 miljoen omzet (2024).

Het FANC wordt bijna volledig gefinancierd door retributies en heffingen van de sector die het controleert. Het kost de belastingbetaler dus weinig tot niets. De inkomsten bedroegen €35,5 miljoen in 2025, de uitgaven €29,9 miljoen.

Wat er misgaat

Drie structurele problemen:

Ten eerste: de onafhankelijkheid staat onder druk. Een audit uit 2016 beschreef het agentschap als zwak en gevoelig voor externe druk, vooral in dossiers rond de kerncentrales. Een voormalig directeur twijfelde publiek aan de onafhankelijkheid bij de verlenging van Doel 1 en 2. Vertrouwelijke brieven aan ENGIE Electrabel lekten uit.

Ten tweede: het geld is kwetsbaar. Omdat het FANC leeft van heffingen en retributies van de nucleaire sector, dalen de inkomsten structureel als kerncentrales sluiten. Tussen 2022 en 2025 gingen vijf van de zeven reactoren definitief dicht. De IAEA noemde dit bij haar peer review in 2023 de hoofduitdaging en drong er bij de Belgische overheid op aan "tijdig te beslissen over het nucleaire energiebeleid en de financiële middelen, zodat het FANC zijn wettelijke opdracht in alle omstandigheden kan vervullen". Bij de opvolgingsmissie van 2026 bleef de beschikbaarheid van voldoende middelen een aandachtspunt.

Ten derde: de scheiding tussen FANC en Bel V maakt het geheel complexer dan nodig. De regulator en de technische expert zijn twee aparte juridische entiteiten, verbonden door een beheerscontract. Dat creëert overhead, vertraagt en maakt governance ingewikkelder.

Hoe het elders werkt

Frankrijk koos voor één organisatie. Sinds 1 januari 2025 zijn de veiligheidsautoriteit ASN en het technisch instituut IRSN gefuseerd tot de ASNR (Autorité de sûreté nucléaire et de radioprotection): één organisatie die zowel reguleert als technisch beoordeelt. Het doel: snellere besluitvorming, betere kennisdeling, een sterkere positie.

In Zwitserland voert de nucleaire toezichthouder ENSI een eigen rekening, los van de federale begroting. Het financiert zich met vergoedingen en toezichtsheffingen van de exploitanten, aangevuld met een federale vergoeding voor taken van algemeen belang: een gemengd model.

Finland combineert nucleaire veiligheid en stralingsbescherming in één agentschap (STUK), met 323 medewerkers (eind 2025) voor 5 reactoren: ruim het dubbele van het FANC.

Wat HART voorstelt

1. Fuseer FANC en Bel V tot één geïntegreerde nucleaire veiligheidsautoriteit, naar Frans model. Eén organisatie, één aanspreekpunt, geen beheerscontract-constructie meer.

2. Hervorm de financiering: behoud de heffingen en retributies als basis (de sector betaalt voor toezicht), maar voeg een gegarandeerde federale bodemfinanciering toe zodat het agentschap niet financieel kwetsbaar wordt als centrales sluiten. Europees recht eist al dat de regulator eigen, afdoende begrotingsmiddelen krijgt.

3. Versterk de onafhankelijkheid wettelijk: selectie van de directeur-generaal door het Onafhankelijk Benoemingsorgaan (mandaat van vijf jaar, één keer met drie jaar verlengbaar), beperking van de regeringscommissaris tot financieel toezicht, verbod op ex parte communicatie in vergunningsdossiers.

4. Investeer in mensen: strategisch personeelsplan voor 10 jaar, gekoppeld aan de ontmanteling, de langere uitbating van Doel 4 en Tihange 3 en de nieuwbouw van kerncentrales. Nuclear Academy samen met SCK CEN en universiteiten.

5. Maak het transparanter: publiceer alle inspectieverslagen online, voer een openbaar vergunningenregister in, en leg doorlopend publiek verantwoording af via de permanente digitale verantwoording.

Wat het oplevert

Een nucleaire waakhond die financieel niet langer volledig afhankelijk is van de sector die hij bewaakt. Een organisatie die sterk genoeg is om nee te zeggen tegen de politiek én tegen de exploitant. Een geïntegreerd agentschap dat sneller en beter werkt, zonder de overhead van twee gescheiden entiteiten.

België staat voor complexe nucleaire decennia: de langere uitbating van twee reactoren, de ontmanteling van vijf andere, de berging van radioactief afval op lange termijn en de bouw van nieuwe kerncentrales. Dat vraagt om een toezichthouder die daar klaar voor is. Niet twee organisaties met een contract ertussen, maar één autoriteit met de middelen, de mensen en de wettelijke ruggengraat om haar taak uit te voeren.

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)