FANC (Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle): Audit

Datum: 2026-03-29 Status: 🟢 Behouden Categorie: Federale Regulatoren & Toezichthouders

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC) / Agence Fédérale de Contrôle Nucléaire (AFCN)

Juridische basis: Wet van 15 april 1994 betreffende de bescherming van de bevolking en van het leefmilieu tegen de uit ioniserende stralingen voortspruitende gevaren en betreffende het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle. De operationele uitvoering wordt geregeld door het Koninklijk Besluit van 20 juli 2001 (Algemeen Reglement op de Bescherming van de Bevolking. ARBIS/GRR-2001).

Oprichting: De wet dateert van 1994 (naar aanleiding van het Transnuklear-schandaal in 1987, toen illegale transporten van radioactief afval via België aan het licht kwamen). Het agentschap werd pas volledig operationeel op 1 september 2001.

Bestuursniveau: Federaal. Het FANC is een autonome openbare instelling van openbaar nut (categorie C) met eigen rechtspersoonlijkheid. Het ressorteert onder de minister van Binnenlandse Zaken.

Budget en financiering (2022):

• Opbrengsten: €29.223.181,78
• Kosten: €25.758.693,52
• Het FANC is quasi volledig gefinancierd via retributies (vergoedingen bij vergunningsaanvragen) en heffingen (jaarlijkse bijdragen van vergunninghouders). Het ontvangt dus geen directe belastingfinanciering. Een belangrijk verschil met de meeste federale overheidsdiensten.

Personeel (31/12/2022): 146 medewerkers. Leeftijdspiramide: 15 werknemers (20-30 jaar), 36 (30-40), 39 (40-50), 41 (50-60), 15 (60-65). In 2022 traden 19 medewerkers uit en werden 14 aangeworven. Een netto krimp.

Technisch filiaal. Bel V: Het FANC delegeert technische inspecties en veiligheidsevaluaties van grote nucleaire installaties aan Bel V, een dochteronderneming die in 2007 werd opgericht als privaatrechtelijke stichting. Bel V heeft meer dan 50 jaar ervaring in nucleaire veiligheid en stralingsbescherming en fungeert als Technical Support Organization (TSO). Het beheerscontract tussen FANC en Bel V werd laatst ondertekend op 23 september 2019.

Leiding:

• Directeur-generaal: Frank Hardeman (kernfysicus, sinds mei 2018, benoemd voor zes jaar, benoeming door de Koning)
• Voorzitter Raad van Bestuur: Valérie Tanghe (nu) / Jihane Annane (2022)
• Regeringscommissaris: Ibrahim El Ouakili (nu) / Thomas Sterckx (2022)
• Raad van Bestuur: 12 bestuursleden, met een auditcomité en een strategisch comité

Organisatiestructuur: De directeur-generaal wordt bijgestaan door vier departementshoofden:

1. Inrichtingen & Afval
2. Beveiliging & Vervoer
3. Gezondheid & Leefmilieu
4. Support

Plus stafdiensten: Juridische Zaken & Vertalingen, Preventie & Bescherming op het Werk, Communicatie & Informatie, Administratieve Ondersteuning, Interne Audit.

Adviesorganen:

• Wetenschappelijke Raad voor Ioniserende Stralingen (26 leden, voorzitter: William D'Haeseleer)
• Medische Jury (drie disciplines: arbeidsartsen, stralingsfysici, practici)
• Commissie Radiofarmacie

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Vergunningverlening: 8.780 vergunningen afgeleverd in 2022, 73 geweigerd. Verspreid over nucleaire beveiliging (4.740), transport (402), medische toepassingen (1.922 + 1.353), industriële inrichtingen (323), nucleaire basisinrichtingen (40).
• Inspecties: 421 inspecties uitgevoerd in 2022, waarvan 53 reactief (naar aanleiding van een voorval of klacht). Verdeeld over nucleaire beveiliging (34), transport (131), medische toepassingen (23 + 90), nucleaire basisinrichtingen (28), industriële inrichtingen (91), afvalbeheer (11), toezicht grondgebied (13).
• Handhaving: 102 handhavingsacties in 2022 (waarvan 95 in stralingsbescherming bij medische toepassingen).
• Toezicht op nucleaire installaties: 7 kernreactoren (Doel 1-4, Tihange 1-3), onderzoeksreactoren (SCK CEN BR2), opslaginstallaties voor radioactief afval.
• Noodplanning: Nucleair en radiologisch noodplan, samenwerking met NCCN (Nationaal Crisiscentrum).
• Stralingsbescherming: Toezicht op medische, industriële en wetenschappelijke toepassingen van ioniserende straling.
• Transport: Toezicht op ~45.000 transporten van radioactieve stoffen per jaar in België.
• Regelgeving: 16 technische reglementen, 18 koninklijke besluiten, 1 ministerieel besluit, 4 oproepen/erkenningen, 9 wetten gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad in 2022 (totaal 48 publicaties).
• Informatie & sensibilisering: 56 parlementaire vragen beantwoord, 8 persberichten uitgestuurd, actief op sociale media.

Overlap met andere instellingen:

• NIRAS (Nationale Instelling voor Radioactief Afval en Verrijkte Splijtstoffen): beheert het radioactief afval; FANC houdt toezicht op de veiligheid van opslag en berging.
• FOD Economie / Algemene Directie Energie: bevoegd voor energiebeleid, niet voor nucleaire veiligheid. Maar de beleidslijnen (verlenging centrales) raken het FANC direct.
• FOD Volksgezondheid: stralingsbescherming raakt ook volksgezondheid.
• FOD Werkgelegenheid (WASO): informatie-uitwisseling over dosislimieten en beroepsblootstelling via KB eind 2022.
• FAVV: samenwerkingsakkoord rond voedselveiligheid en radioactieve besmetting.
• RIZIV: samenwerking rond medische stralingsbescherming.

Wie is de "klant"? Exploitanten van nucleaire installaties (ENGIE Electrabel, SCK CEN), ziekenhuizen en medische instellingen, industriële bedrijven die ioniserende straling gebruiken, transportbedrijven, de bevolking (informatie en bescherming).

Recente evaluaties:

• IRRS-missie (juni 2023): IAEA peer review. Positief over interface veiligheid-beveiliging (aangemerkt als "good practice"). Hoofdzorg: financiële middelen en competenties door wisselend nucleair beleid.
• Interne audit (2016): Wees op zwakke organisatie, gevoeligheid voor externe druk, twijfels over onafhankelijkheid bij kerncentrale-dossiers.
• Verhoogd toezicht Tihange (2022): Na meerdere voorvallen in 2021-2022 besloot FANC de kerncentrale van Tihange onder verhoogd toezicht te plaatsen.

1C. Internationale vergelijking

Belangrijkste lessen uit het buitenland:

1. Frankrijk (ASNR-model): Sinds 1 januari 2025 zijn de Franse veiligheidsautoriteit ASN en het technisch instituut IRSN gefuseerd tot de ASNR. Dit lost het probleem op van gescheiden regulator en TSO. Precies de structuur die België nu heeft met FANC en Bel V als aparte entiteiten. De fusie maakt het geheel slagkrachtiger.

2. Finland (STUK): Combineert nucleaire veiligheid én stralingsbescherming in één organisatie, met ~350 medewerkers voor 5 reactoren. Veel hoger personeel-per-reactor ratio dan België, en internationaal erkend als een van de best functionerende nucleaire toezichthouders ter wereld.

3. Zwitserland (ENSI): Vergelijkbaar qua schaal met België (~150 medewerkers, 4 reactoren). Verschil: ENSI krijgt een dedicated jaarlijks budget van de federale overheid, wat financiële zekerheid garandeert. In België is het FANC afhankelijk van retributies. Als centrales sluiten, dalen de inkomsten.

4. Nederland (ANVS): Vergelijkbaar qua omvang (~150 medewerkers), maar slechts 1 reactor. Nederland staat voor een schaalvergroting door nieuwe nucleaire plannen, en kan lessen trekken uit het Belgische model.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Onafhankelijkheid onder druk

• Een interne audit uit 2016 stelde vast dat "de indruk bestaat dat de onafhankelijkheid van het Agentschap tegenover de politieke en economische wereld geleidelijk afneemt."
• Ex-directeur Yvan Pouleur uitte in december 2016 twijfels over de onafhankelijkheid van het FANC bij de verlenging van Doel 1 en 2.
• Knack rapporteerde over "steeds meer politieke beïnvloeding van het FANC in dossiers rond kerncentrales."
• In het najaar van 2016 werd confidentiële briefwisseling naar ENGIE Electrabel gelekt, wat vragen opriep over de veiligheidscultuur.

2. Financiële kwetsbaarheid

• Het FANC wordt gefinancierd via retributies van vergunninghouders. Als kerncentrales sluiten (Doel 3 is al gestopt, anderen volgen), dalen de inkomsten structureel.
• De IRRS-missie van 2023 noemde dit de hoofduitdaging: "The Government should ensure that its decisions relating to the nuclear energy policy and the financial resources are made in a timely manner so that FANC fulfils its mandate."
• Door het wisselvallige Belgische energiebeleid (eerst sluiten, dan toch verlengen Doel 4 en Tihange 3) kan het FANC moeilijk op lange termijn plannen.

3. Brain drain en competentieverlies

• De IRRS-missie 2023 stelde vast dat de onzekerheid over het nucleaire beleid "bijdraagt aan het toenemende tempo waarmee academici, afgestudeerden en studenten het verlies van interesse ervaren om een carrière na te streven in het nucleaire veld."
• Met 146 medewerkers en een vergrijzend personeelsbestand (56 van de 146 boven de 50 jaar) is kennisbehoud een reëel risico.
• In 2022 vertrokken 19 medewerkers en werden er slechts 14 aangeworven: netto krimp.

4. Veiligheidsincidenten en toezichtsvragen

• Scheurtjes in reactorvaten Doel 3 en Tihange 2 (2012): waterstofvlokken in het staal, leidde tot tijdelijke sluiting.
• Betonrot in Tihange 2 (2012): erosie tot 30 cm diep in de betonschaal.
• Vergeten veiligheidspompen Tihange 2 (2018): een dag lang onduidelijk of ze werkten.
• Lek in Doel 1 (2018): water uit het primaire circuit.
• Verhoogd toezicht Tihange (2022): na meerdere voorvallen concludeerde het FANC dat er problemen waren met de veiligheidscultuur op de site.
• Defect onderzoeksreactor BR2 bij SCK CEN (2022): veerhouder afgebroken in primair koelsysteem.

5. Structurele scheiding FANC-Bel V

• De scheiding tussen regulator (FANC) en technische ondersteuning (Bel V) leidt tot een complexe governance. Frankrijk heeft dit opgelost door fusie (ASN + IRSN → ASNR). In België bestaan beide entiteiten apart, met een beheerscontract als verbinding.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Het FANC scoort goed op subsidiariteit, resultaatgerichtheid en internationale standaarden. De grootste winst zit bij financiële duurzaamheid (principe 3), vereenvoudiging van de structuur (principe 4/5. Fusie FANC-Bel V) en versterking van de onafhankelijkheid en transparantie (principe 2).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟢 Behouden met gerichte hervormingen

Nucleaire veiligheid is een kerntaak van de federale overheid en internationaalrechtelijk verplicht. Het FANC is technisch competent en internationaal erkend. Afschaffing of regionalisering is uitgesloten. Wel zijn structurele verbeteringen nodig.

3B. Concreet voorstel

1. Fusie FANC en Bel V → één geïntegreerde nucleaire veiligheidsautoriteit

• Volg het Franse ASNR-model (2025): voeg de regulator en de technische ondersteuning samen tot één organisatie.
• Voordelen: eenvoudiger governance, geen beheerscontract-constructie, betere kennisdeling, sterkere positie tegenover de sector.
• Tijdshorizon: 2-3 jaar voor wettelijke aanpassing en reorganisatie.

2. Financieringsmodel hervormen: gemengd model

• Behoud retributies als basis (de sector betaalt voor toezicht), maar vul aan met een gegarandeerde federale dotatie als bodemfinanciering.
• Dit voorkomt dat het FANC financieel kwetsbaar wordt als centrales sluiten (ontmanteling genereert minder retributies dan actieve uitbating).
• Referentie: Zwitserland (ENSI) krijgt een dedicated budget via de federale begroting.
• Tijdshorizon: begrotingswet aanpassen, 1-2 jaar.

3. Onafhankelijkheid wettelijk versterken

• Benoem de directeur-generaal voor een niet-hernieuwbaar mandaat van 7 jaar (nu: 6 jaar, hernieuwbaar).
• Schrap de functie van regeringscommissaris of beperk het mandaat tot financieel toezicht (niet inhoudelijk).
• Leg een wettelijk verbod op van ex parte communicatie tussen het FANC en exploitanten/politici in vergunningsdossiers.
• Referentie: het model van de GBA (Gegevensbeschermingsautoriteit), die grondwettelijk beschermde onafhankelijkheid geniet.

4. Competentie- en personeelsplan

• Stel een strategisch personeelsplan op voor 10 jaar, gekoppeld aan het ontmantelingstraject én de eventuele langetermijnuitbating van Doel 4 en Tihange 3.
• Creëer een FANC Nuclear Academy samen met SCK CEN en Belgische universiteiten om instroom te garanderen.
• Verhoog de capaciteit naar ~180 FTE (FANC na fusie met Bel V: ~300 zou voldoende zijn als geïntegreerd geheel).

5. Transparantie vergroten

• Publiceer alle inspectieverslagen online (nu alleen samenvatting in jaarverslag).
• Voer een openbaar register in van alle nucleaire vergunningen en hun status.
• Richt een jaarlijkse "Nuclear Safety Day" in naar Zweeds model, waar het FANC publiek verantwoording aflegt aan het parlement en het publiek.

Geschatte impact:

• Besparing: Niet het primaire doel, maar fusie FANC-Bel V kan overhead verminderen met €1-2 mln/jaar (minder dubbele management- en supportfuncties).
• Efficiëntiewinst: Snellere besluitvorming, geen contractuele vertragingen tussen FANC en Bel V.
• Betere dienstverlening: Één loket voor de sector, één aanspreekpunt voor internationale partners.
• Grotere onafhankelijkheid: Wettelijk geborgde positie vermindert politieke druk.

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

FANC (Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle): Behouden

Eén nucleaire waakhond in plaats van twee: fusie FANC en Bel V tot een onafhankelijke, financieel robuuste veiligheidsautoriteit.

Hoe het nu werkt

Het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC) bewaakt de nucleaire veiligheid in België: van de kerncentrales in Doel en Tihange tot de röntgentoestellen in je ziekenhuis. Het agentschap telt 146 medewerkers, levert jaarlijks duizenden vergunningen af en voert honderden inspecties uit. Daarnaast bestaat Bel V, een aparte dochterorganisatie die de technische inspecties en veiligheidsevaluaties uitvoert. Samen tellen ze zo'n 300 mensen.

Het FANC wordt bijna volledig gefinancierd door retributies en heffingen van de sector die het controleert. Het kost de belastingbetaler dus weinig tot niets. De opbrengsten bedroegen €29,2 miljoen in 2022, de kosten €25,8 miljoen.

Wat er misgaat

Drie structurele problemen:

Ten eerste: de onafhankelijkheid staat onder druk. Een interne audit uit 2016 stelde vast dat de indruk bestaat dat de politieke en economische invloed op het agentschap groeit, vooral in dossiers rond de kerncentrales. Een voormalig directeur twijfelde publiek aan de onafhankelijkheid bij de verlenging van Doel 1 en 2. Confidentiële brieven aan ENGIE Electrabel werden gelekt.

Ten tweede: het geld is kwetsbaar. Omdat het FANC leeft van retributies van de nucleaire sector, dalen de inkomsten structureel als kerncentrales sluiten. De IAEA noemde dit bij haar peer review in 2023 de hoofduitdaging en drong er bij de Belgische regering op aan "tijdig beslissingen te nemen over het energiebeleid en de financiële middelen, zodat het FANC zijn opdracht kan vervullen."

Ten derde: de scheiding tussen FANC en Bel V maakt het geheel complexer dan nodig. De regulator en de technische expert zijn twee aparte juridische entiteiten, verbonden door een beheerscontract. Dat creëert overhead, vertraagt en maakt governance ingewikkelder.

Hoe het elders werkt

Frankrijk heeft dit in 2025 opgelost. De veiligheidsautoriteit ASN en het technisch instituut IRSN zijn gefuseerd tot de ASNR (Autorité de sûreté nucléaire et de radioprotection): één organisatie die zowel reguleert als technisch beoordeelt. Resultaat: snellere besluitvorming, betere kennisdeling, sterkere positie.

In Zwitserland krijgt de nucleaire toezichthouder ENSI een gegarandeerd jaarlijks budget via de federale begroting, los van de retributies van de sector. Dat maakt de financiering onafhankelijk van beleidswijzigingen.

Finland combineert nucleaire veiligheid en stralingsbescherming in één agentschap (STUK), met 350 medewerkers voor 5 reactoren. Internationaal erkend als een van de best functionerende toezichthouders ter wereld.

Wat HART voorstelt

1. Fuseer FANC en Bel V tot één geïntegreerde nucleaire veiligheidsautoriteit, naar Frans model. Eén organisatie, één aanspreekpunt, geen beheerscontract-constructie meer.

2. Hervorm de financiering: behoud de retributies als basis (de sector betaalt voor toezicht), maar voeg een gegarandeerde federale bodemfinanciering toe zodat het agentschap niet financieel kwetsbaar wordt als centrales sluiten.

3. Versterk de onafhankelijkheid wettelijk: niet-hernieuwbaar mandaat van 7 jaar voor de directeur-generaal, beperking van de regeringscommissaris tot financieel toezicht, verbod op ex parte communicatie in vergunningsdossiers.

4. Investeer in mensen: strategisch personeelsplan voor 10 jaar, gekoppeld aan zowel ontmanteling als eventuele langetermijnuitbating. Nuclear Academy samen met SCK CEN en universiteiten.

5. Maak het transparanter: publiceer alle inspectieverslagen online, voer een openbaar vergunningenregister in, organiseer een jaarlijkse publieke verantwoordingsdag.

Wat het oplevert

Een nucleaire waakhond die financieel niet afhankelijk is van de sector die hij bewaakt. Een organisatie die sterk genoeg is om nee te zeggen tegen de politiek én tegen de exploitant. Een geïntegreerd agentschap dat sneller en beter werkt. Zonder overhead van twee gescheiden entiteiten.

België staat voor complexe nucleaire decennia: verlenging van twee reactoren, ontmanteling van vijf andere, langetermijnberging van radioactief afval, en mogelijk nieuwe nucleaire technologieën. Dat vraagt om een toezichthouder die daar klaar voor is. Niet twee organisaties met een contract ertussen, maar één autoriteit met de middelen, de mensen en de wettelijke ruggengraat om haar taak uit te voeren.

Fase 5: Bronnenlijst