FOD Binnenlandse Zaken: Staatshervorming Audit

Datum: 2026-03-28 Lijn: FOD Binnenlandse Zaken Categorie: FOD's (Federale Overheidsdiensten) Status: 🟠 Hervormd: opsplitsen en hertoewijzen

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Federale Overheidsdienst Binnenlandse Zaken (FOD IBZ, Frans: SPF Intérieur) is de federale overheidsdienst verantwoordelijk voor binnenlands beleid inzake veiligheid, migratie en burgerregistratie. Opgericht bij Koninklijk Besluit van 14 januari 2002, als opvolger van het vroegere Ministerie van Binnenlandse Zaken, in het kader van de Copernicushervorming.

Juridische basis: KB 14 januari 2002 (oprichting FOD's in het kader van de Copernicushervorming)

Bevoegd niveau: Federaal. Valt onder de federale minister van Binnenlandse Zaken

Personeel: ~6.385 medewerkers (5.883 VTE) per 31 december 2024. Dit omvat ook personeel dat ter beschikking wordt gesteld aan onafhankelijke instellingen zoals het CGVS, de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (RvV) en de federale diensten van de gouverneurs.

Budget: Het exacte totaalbudget is niet publiek beschikbaar als één getal; de FOD beheert echter meerdere miljarden euro's aan uitgavenprogramma's, waaronder de financiering van politiezones (€3,5 mld federale dotaties), civiele veiligheid (€400 mln), het Rijksregister en de Dienst Vreemdelingenzaken.

Organisatiestructuur. 6 Algemene Directies:

1. AD Identiteit en Burgerzaken Rijksregister, eID, verkiezingen, bevolkingsregisters, drie commissies voor de toegang tot bestuursdocumenten
2. AD Civiele Veiligheid Civiele bescherming, 34 hulpverleningszones (brandweer), noodplanning
3. AD Nationaal Crisiscentrum (NCCN) Crisisbeheer, dreigingsniveaus, OCAD-coördinatie
4. AD Veiligheid en Preventie Veiligheids- en preventiebeleid, camerawetgeving, private veiligheid
5. AD Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) Toegang, verblijf, vestiging en verwijdering van vreemdelingen, asielregistratie, strijd tegen mensenhandel. De grootste directie (~2.000+ medewerkers)
6. AD Innovatie en Digitale Oplossingen ICT-ondersteuning, digitalisering

Daarnaast: stafdiensten (P&O, Budget & Beheerscontrole, ICT).

1B. Wat doet het in de praktijk?

De FOD IBZ is een verzameldienst die zeer uiteenlopende taken bundelt:

Identiteit & Burgerzaken:

• Beheer van het Rijksregister (database met gegevens van alle 11,5 miljoen inwoners)
• Productie en beheer van eID-kaarten (sinds 2003; nieuwe versie met vingerafdrukken sinds 2020)
• Organisatie van verkiezingen (federaal, regionaal, lokaal, Europees)
• DABS. Database Akten Burgerlijke Stand (sinds 2019 volledig gedigitaliseerd)

Civiele Veiligheid:

• Aansturing van 34 hulpverleningszones + Brusselse brandweer
• Civiele bescherming (2 eenheden: Crisnée en Brasschaat)
• Noodplanning en rampenbestrijding

Migratie & Asiel:

• De DVZ verwerkt jaarlijks ~189.000 visumaanvragen (2023), ~27.000 gecombineerde vergunningen
• Registratie van asielaanvragen (doorgave aan CGVS)
• Beheer van terugkeerbeleid en verwijderingen
• In 2023: slechts 44% van asielbeslissingen binnen een jaar genomen

Veiligheidsbeleid:

• Wetgeving rond bewakingscamera's, private bewaking
• Preventiebeleid in samenwerking met gemeenten
• Financiering van strategische veiligheids- en preventieplannen

Overlap en versnippering:

• Veiligheidsbeleid overlapt met gewestelijke bevoegdheden (Vlaanderen heeft eigen veiligheidsbeleid)
• Integratiebeleid is gewestelijk, maar migratiebeleid federaal. Dit creëert coördinatieproblemen
• Civiele veiligheid is federaal georganiseerd, maar brandweer wordt deels lokaal gefinancierd
• Het Rijksregister is federaal, maar wordt onderhouden door 581 gemeenten. Inconsistente kwaliteit

Prestatie-indicatoren:

• DVZ-wachttijden: maanden vertraging bij verblijfsaanvragen, asielopvang bijna verzadigd (33.210 asielzoekers in opvangnetwerk, 4 maanden wachttijd voor Fedasil-centrum, Q4 2025)
• België ~11.000 keer veroordeeld voor niet-opvang van asielzoekers
• Rekenhof: het prognosemodel van de DVZ voor de asielketen wordt niet gebruikt door de regering bij beleidsbeslissingen

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK):

• Slanker dan de Belgische pendant: BZK focust op bestuur, democratie, woningmarkt en digitalisering
• Migratie zit bij een apart ministerie (Asiel & Migratie)
• Bevolkingsregister (BRP. Basisregistratie Personen) is volledig gedigitaliseerd en centraal beheerd sinds 2014
• Nederland heeft 25 veiligheidsregio's (was 64 politieregio's): gestroomlijnd naar 10 regionale politie-eenheden onder één Nationale Politie (sinds 2013)
• Civiele bescherming geïntegreerd in de 25 veiligheidsregio's. Geen apart federaal agentschap

Duitsland. Bundesministerium des Innern (BMI):

• ~2.800 medewerkers op het ministerie zelf (excl. onderliggende diensten)
• Beheert ~€15 mld aan veiligheidsuitgaven
• Bundespolizei (federale politie) en BKA (federale recherche) vallen eronder
• Bevolkingsregisters decentraal bij gemeenten, maar met federale standaarden
• Vreemdelingenbeleid: BAMF (Bundesamt für Migration und Flüchtlinge) is apart agentschap. Veel efficiënter afgescheiden dan in België
• Concurrerende bevoegdheden: Länder mogen wetgeven zolang de Bund dat niet doet

Denemarken. Ministeriet for samfundssikkerhed og beredskab (nieuw sinds 2024):

• Denemarken heeft in augustus 2024 een nieuw Ministerie van Weerbaarheid en Paraatheid opgericht
• DEMA (Danish Emergency Management Agency) met ~600 medewerkers. 6 centra + 2 scholen
• CPR-systeem (Central Person Register): ~7,3 mln personen, met uniek 10-cijferig nummer. De heilige drie-eenheid (CPR + BBR + CVR) maakt once-only mogelijk
• Denemarken is nr. 1 in e-government (VN-ranglijst)
• Veel kleiner apparaat voor vergelijkbare taken: ~600 vs. ~6.385 in België

Zweden. MSB/MCF (Civil Contingencies Agency):

• Civiele bescherming, openbare veiligheid en crisisbeheer onder één agentschap
• Valt onder het Ministerie van Defensie. Geïntegreerd met totale defensie
• Efficiënt model: één agentschap vervangt wat in België verspreid zit over NCCN, Civiele Veiligheid en delen van de FOD

1D. Knelpunten en kritiek

1. Asielopvangcrisis: België is ~11.000 keer veroordeeld door rechtbanken voor het niet bieden van opvang. De DVZ werkt met verouderde processen en onvoldoende capaciteit. Het Rekenhof merkte op dat het prognosemodel van DVZ niet wordt gebruikt bij beleidsbeslissingen.

2. Besparingen bedreigen werking: De Arizona-regering plant €538 mln besparing op asielopvang + €724 mln op sociale voordelen voor nieuwkomers. Vluchtelingenwerk Vlaanderen noemt dit "catastrofaal."

3. Coördinatieprobleem migratie-integratie: Migratie is federaal, integratie is gewestelijk. Er is nauwelijks coördinatie tussen federaal niveau en gewesten, of tussen Vlaamse beleidsdomeinen (huisvesting, onderwijs, integratie).

4. Verouderd financieringsmodel politiezones: De KUL-norm (federale financiering per politiezone) is verouderd en houdt geen rekening met bevolkingsgroei, met name in Brussel.

5. Versnippering civiele veiligheid: 34 hulpverleningszones + Brusselse brandweer, deels federaal gefinancierd, deels lokaal. Schaalgrootte is problematisch. Sommige zones zijn te klein om professioneel te functioneren.

6. Rijksregister-kwaliteit: Data-invoer door 581 gemeenten leidt tot inconsistente kwaliteit. Geen effectief centraal toezicht op datakwaliteit.

7. Te breed mandaat: De FOD bundelt taken die in andere landen verspreid zijn over meerdere ministeries of agentschappen (migratie, civiele veiligheid, bevolkingsregister, crisisbeheer, verkiezingen, veiligheidsbeleid). Dit maakt coherent management moeilijk.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0× ✅, 4× ⚠️, 5× ❌. De FOD IBZ faalt op de meerderheid van de principes. De grootste winst is te boeken op eenvoud (opsplitsing in logische eenheden), verantwoordelijkheid = financiering (heldere financieringsstromen voor politie en brandweer), en resultaatgericht werken (KPI's en evaluatie, met name bij DVZ).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De FOD Binnenlandse Zaken wordt fundamenteel hervormd door opsplitsing in logische entiteiten, naar Nederlands en Duits model.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

De huidige FOD Binnenlandse Zaken wordt opgesplitst in vier heldere entiteiten:

1. Federaal Agentschap Migratie en Asiel (nieuw)

   • Bundelt DVZ + CGVS + RvV + Fedasil in één keten
   • Naar Duits model (BAMF): intake, behandeling, opvang en terugkeer onder één bestuur
   • Eén minister, één budget, één verantwoordingslijn
   • Verplichte doorlooptijden met sanctiemechanisme

2. FOD Binnenlandse Zaken (slank)

   • Behoud: Rijksregister, eID, verkiezingen, bevolkingsregisters
   • Digitaal-eerstbeleid: once-only naar Deens CPR-model
   • Verkiezingsorganisatie moderniseren (e-voting piloten)

3. Agentschap Civiele Veiligheid en Crisisbeheer (fusie)

   • Fusie van huidige AD Civiele Veiligheid + NCCN
   • Naar Deens DEMA-model: geïntegreerd crisisbeheer
   • Herstructurering hulpverleningszones: van 34 naar ~15-20 zones (minimaal 200.000 inwoners)
   • Eenduidige federale financiering (afschaffen gemengd model)

4. Veiligheids- en Preventiebeleid → naar deelstaten

   • Preventiebeleid overgeheveld naar deelstaten (past bij subsidiariteit)
   • Camerawetgeving en private bewaking: federaal kader, regionale uitvoering

Internationaal referentiemodel:

• Migratie: Duitsland (BAMF als geïntegreerd agentschap)
• Bevolkingsregister: Denemarken (CPR-systeem, once-only)
• Civiele veiligheid: Denemarken (DEMA), Nederland (veiligheidsregio's)
• Politiefinanciering: Nederland (Nationale Politie-model met heldere financiering)

Geschatte efficiëntiewinst:

• Snellere asielbehandeling: doorlooptijd van >12 maanden naar <6 maanden (BAMF-benchmark)
• Reductie hulpverleningszones: ~€30-60 mln/jaar besparingen door schaalvergroting en minder overhead (geen baseline kosten 34 hulpverleningszones; transitiekosten niet meegerekend)
• Eén migratieketen: minder overdrachtsverliezen, minder rechtszaken door betere procedures
• Once-only digitalisering: structurele besparing voor gemeenten en burgers

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Wetgeving voorbereiden, migratieagentschap oprichten als proefproject
• Jaar 2-3: Fusie hulpverleningszones starten, preventiebeleid overdragen
• Jaar 3-5: Volledige opsplitsing geïmplementeerd, digitalisering Rijksregister naar CPR-model

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FOD Binnenlandse Zaken. Hervormd België propt migratie, brandweer, identiteitskaarten, crisisbeheer en verkiezingen in één FOD. Wij splitsen dat op in logische eenheden die elk verantwoordelijk zijn voor hun eigen resultaten. Zoals elk vergelijkbaar land al doet.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De FOD Binnenlandse Zaken is met ~6.385 medewerkers een van de grotere federale overheidsdiensten. Onder één dak zitten zes directies-generaal met taken die in de meeste landen verdeeld zijn over drie tot vier aparte organisaties: de Dienst Vreemdelingenzaken (migratie en asiel), Civiele Veiligheid (34 hulpverleningszones, civiele bescherming), het Nationaal Crisiscentrum, het Rijksregister en eID-beheer, verkiezingsorganisatie, en veiligheids- en preventiebeleid.

Wat er mis gaat

Het fundamentele probleem is dat niemand verantwoordelijk is voor alles, en iedereen voor een stukje. Drie concrete voorbeelden:

Ten eerste de asielketen. De Dienst Vreemdelingenzaken registreert asielaanvragen en geeft ze door aan het CGVS (een apart orgaan). Opvang loopt via Fedasil (onder een andere FOD). Integratie is gewestelijk. Het resultaat: België is meer dan 11.000 keer veroordeeld door rechtbanken voor het niet bieden van opvang aan asielzoekers. Slechts 44% van de asielbeslissingen wordt binnen een jaar genomen. Het Rekenhof stelde vast dat het prognosemodel van de DVZ niet eens wordt gebruikt bij beleidsbeslissingen.

Ten tweede de brandweer. De 34 hulpverleningszones worden federaal aangestuurd maar deels lokaal gefinancierd. De KUL-norm die de federale financiering per politiezone bepaalt, is verouderd en houdt geen rekening met bevolkingsgroei. Sommige zones zijn te klein om professioneel te functioneren.

Ten derde het Rijksregister. De data worden onderhouden door 581 gemeenten met wisselende kwaliteit. Het systeem is gedigitaliseerd. België was daar zelfs vroeg mee (eID sinds 2003, DABS sinds 2019): maar het once-only-principe is niet volledig geïmplementeerd. Gemeenten vragen burgers nog steeds om informatie die de overheid al heeft.

Hoe het elders werkt

In Duitsland is migratie en asiel ondergebracht bij één agentschap: het BAMF (Bundesamt für Migration und Flüchtlinge). Intake, behandeling en terugkeer zitten onder één dak met één budget. Het ministerie van Binnenlandse Zaken (BMI) focust op veiligheid en bestuur.

In Denemarken heeft het CPR-systeem (Central Person Register) een uniek tiencijferig nummer voor elke inwoner, gekoppeld aan het gebouwenregister (BBR) en het bedrijvenregister (CVR). Dit maakt echt once-only mogelijk. Denemarken is nummer 1 in de VN e-government-ranking. Voor civiele veiligheid heeft Denemarken DEMA: één agentschap met ~600 medewerkers dat doet wat in België verspreid zit over het Nationaal Crisiscentrum, de Civiele Veiligheid en delen van de FOD.

In Nederland is migratie een apart ministerie. De Nationale Politie (sinds 2013) vervangt het oude model van tientallen onafhankelijke politiekorpsen. Civiele veiligheid is geïntegreerd in 25 veiligheidsregio's. Veel minder overhead, veel helderder verantwoordingslijnen.

Wat HART voorstelt

We splitsen de FOD Binnenlandse Zaken op in vier logische eenheden:

Een Federaal Agentschap Migratie en Asiel dat de hele keten bundelt: DVZ, CGVS, RvV en Fedasil onder één bestuur, naar Duits BAMF-model. Eén minister, één budget, verplichte doorlooptijden.

Een slanke FOD Binnenlandse Zaken die zich focust op wat echt federaal moet zijn: het Rijksregister, eID, en verkiezingen. Met een digitaal-eerstbeleid naar Deens CPR-model.

Een Agentschap Civiele Veiligheid en Crisisbeheer dat het NCCN en Civiele Veiligheid samenvoegt, naar Deens DEMA-model. De 34 hulpverleningszones worden teruggebracht tot 15-20 zones met elk minimaal 200.000 inwoners, met eenduidige federale financiering.

Veiligheids- en preventiebeleid gaat naar de deelstaten, waar het thuishoort. Preventie is lokaal en regionaal. Niet federaal.

Wat het oplevert

Snellere asielbehandeling: van meer dan 12 maanden naar minder dan 6 maanden doorlooptijd, zoals het BAMF laat zien dat het kan. Minder rechtszaken tegen de staat, minder menselijk leed.

Efficiëntere brandweer: schaalvergroting van hulpverleningszones bespaart ~€30-60 miljoen per jaar aan overhead en maakt professionelere organisatie mogelijk.

Helderder verantwoording: elke eenheid heeft één missie, één budget, en één verantwoordingslijn. De burger weet wie beslist en wie betaalt.

Betere digitalisering: een Rijksregister naar Deens CPR-model maakt once-only echt mogelijk. De burger geeft zijn gegevens maar één keer.

Fase 5: Bronnenlijst