FOD Binnenlandse Zaken: Staatshervorming Audit

Datum: 2026-03-28 Lijn: FOD Binnenlandse Zaken Categorie: FOD's (Federale Overheidsdiensten) Status: 🟠 Hervormd: opsplitsen en hertoewijzen

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Federale Overheidsdienst Binnenlandse Zaken (FOD IBZ, Frans: SPF Intérieur) is de federale overheidsdienst verantwoordelijk voor binnenlands beleid inzake veiligheid, migratie en burgerregistratie. Opgericht bij Koninklijk Besluit van 14 januari 2002, als opvolger van het vroegere Ministerie van Binnenlandse Zaken, in het kader van de Copernicushervorming.

Juridische basis: KB van 14 januari 2002 houdende de oprichting van de FOD Binnenlandse Zaken (opdrachten laatst gewijzigd bij KB van 26 april 2022)

Bevoegd niveau: Federaal. De FOD werkt voor de minister van Binnenlandse Zaken en, voor de Dienst Vreemdelingenzaken, voor de minister bevoegd voor asiel en migratie

Personeel: 6.385 medewerkers (5.883 VTE) op 31 december 2024. Dit omvat ook personeel dat ter beschikking wordt gesteld aan onafhankelijke instellingen zoals het CGVS, de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (RvV) en de federale diensten van de gouverneurs. Ruim de helft daarvan (3.503 medewerkers) werkt in de asiel- en migratiediensten: DVZ (2.461), CGVS (711) en RvV (331).

Budget: De begroting van de FOD (sectie 13 van de federale begroting) bedroeg in 2025 ongeveer €2,5 miljard aan vastleggingskredieten. Slechts 39% daarvan (€990 miljoen) dient voor de eigen opdrachten van de FOD, onder meer €211 miljoen toelagen aan de hulpverleningszones en brandweerscholen en €76,5 miljoen voor ASTRID. De overige 61% zijn "gehuisveste" kredieten: de dotatie aan Fedasil (€826 miljoen), overdrachten aan gemeenten en gewesten in het kader van de staatshervorming (€528 miljoen) en de werking van onafhankelijke organen zoals de Raad van State, OCAD, het CGVS en de RvV. De federale dotaties aan de politiezones (ongeveer €1,23 miljard in 2026) lopen niet via deze FOD maar via de begroting van de federale politie (sectie 17).

Organisatiestructuur. 6 Algemene Directies:

1. AD Identiteit en Burgerzaken Rijksregister, eID, Kids-ID en elektronische verblijfskaarten, bevolkingsregisters, organisatie van de Europese, federale en regionale verkiezingen
2. AD Civiele Veiligheid Civiele bescherming, noodoproepcentrales 112, kader en federale toelagen voor de 34 hulpverleningszones (brandweer)
3. AD Nationaal Crisiscentrum (NCCN) Crisisbeheer, noodplanning, nationaal alarmeringspunt, beveiliging van evenementen, personen en kritieke infrastructuur
4. AD Veiligheid en Preventie Veiligheids- en preventiebeleid, camerawetgeving, private veiligheid, gemeentelijke administratieve sancties
5. AD Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) Toegang, verblijf, vestiging en verwijdering van vreemdelingen, registratie van asielaanvragen. De grootste directie (2.461 medewerkers eind 2024)
6. AD Digitale Innovatie en Oplossingen ICT-ondersteuning, digitalisering

Daarnaast: stafdiensten (P&O/Facility, Begroting en Beheerscontrole, Diensten van de Voorzitter).

1B. Wat doet het in de praktijk?

De FOD IBZ is een verzameldienst die zeer uiteenlopende taken bundelt:

Identiteit & Burgerzaken:

• Beheer van het Rijksregister (database met gegevens van alle inwoners, 11.867.634 op 1 januari 2026)
• Productie en beheer van eID-kaarten (eerste kaarten in 2003, algemeen ingevoerd vanaf 2004; versie met vingerafdrukken sinds januari 2020, verplicht voor aanvragen vanaf 10 december 2020)
• Organisatie van de Europese, federale en regionale verkiezingen; de gemeente- en provincieraadsverkiezingen organiseren de deelstaten zelf
• DABS. Databank Akten Burgerlijke Stand (sinds 31 maart 2019 worden alle nieuwe akten digitaal opgemaakt en centraal bewaard)

Civiele Veiligheid:

• Wettelijk kader, toezicht en federale toelagen voor 34 hulpverleningszones + Brandweer Brussel
• Civiele bescherming (sinds 2019 twee operationele eenheden: Crisnée en Brasschaat)
• Noodoproepcentrales 112; noodplanning en crisisbeheer via het NCCN

Migratie & Asiel:

• In 2023 werden 189.000 visumaanvragen voor kort verblijf ingediend en 27.411 aanvragen voor een gecombineerde vergunning (of de verlenging ervan) behandeld
• Registratie van asielaanvragen (doorgave aan CGVS): 39.615 verzoeken in 2024, 34.439 in 2025
• Beheer van terugkeerbeleid en verwijderingen
• In 2025 viel slechts in ruim 44% van de dossiers binnen het jaar na het verzoek een beslissing van het CGVS; de gemiddelde behandelingsduur bij het CGVS bedroeg 372 dagen

Veiligheidsbeleid:

• Wetgeving rond bewakingscamera's, private bewaking, gemeentelijke administratieve sancties en voetbalveiligheid
• Preventiebeleid in samenwerking met gemeenten
• Financiering van strategische veiligheids- en preventieplannen en gemeenschapswachten (€67,5 miljoen in 2025)

Overlap en versnippering:

• Preventie raakt aan bevoegdheden van gemeenschappen en gewesten (welzijn, jeugdhulp, radicaliseringspreventie), terwijl het federale veiligheids- en preventiebeleid via de gemeenten loopt
• Integratiebeleid is een bevoegdheid van de gemeenschappen, maar migratiebeleid federaal. Dit creëert coördinatieproblemen
• Het kader van de brandweer is federaal (wet van 15 mei 2007), maar de gemeenten betalen het grootste deel: de federale dotaties bedragen ongeveer €190 miljoen (begroting 2026), tegenover €1,24 miljard overheidsuitgaven voor brandweerdiensten (2024)
• Het Rijksregister is federaal, maar de gegevens worden ingevoerd door de 565 gemeenten: de kwaliteit hangt af van de uitvoering in elke gemeente

Prestatie-indicatoren:

• Asielopvang bijna verzadigd: 34.764 opvangplaatsen op 1 januari 2026, bezetting 93%, wachtlijst van 1.693 personen
• Rechtbanken bevalen de staat en Fedasil meer dan 12.000 keer opvang te bieden (stand begin 2025); Fedasil weigerde in 2024 10.191 keer opvang aan rechthebbenden
• Rekenhof (2025): een besparing op de opvang werd berekend zonder het prognosemodel en de data van de cel Ketenmonitoring van de FOD te gebruiken; asielprocedures lopen door achterstanden in sommige gevallen op tot 18 maanden

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK):

• Slanker dan de Belgische pendant: BZK focust op democratie en rechtsstaat, openbaar bestuur, de rijksdienst en de koninkrijksrelaties; wonen en ruimtelijke ordening gingen in juli 2024 naar een apart ministerie
• Migratie valt niet onder BZK maar onder een eigen minister van Asiel en Migratie, met aparte uitvoeringsdiensten
• Bevolkingsregister (BRP. Basisregistratie Personen): één centrale databank sinds 6 januari 2014, gevoed door de gemeenten en beheerd door de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens
• Politie: de 25 regiokorpsen en het Korps landelijke politiediensten werden op 1 januari 2013 één Nationale Politie met 10 regionale eenheden
• Civiele bescherming geïntegreerd in de 25 veiligheidsregio's. Geen apart nationaal agentschap

Duitsland. Bundesministerium des Innern (BMI):

• Het ministerie zelf is een beleidsdepartement; de uitvoering zit in aparte federale diensten
• Begroting (Einzelplan 06) €15,76 miljard in 2026, waarvan ongeveer €5,1 miljard voor de Bundespolizei, €1,24 miljard voor het BKA, ongeveer €1 miljard voor het BAMF en €606 miljoen voor het BBK (civiele bescherming)
• Bundespolizei (federale politie) en BKA (federale recherche) vallen eronder
• Bevolkingsregisters decentraal bij gemeenten, maar met federale standaarden
• Vreemdelingenbeleid: het BAMF (Bundesamt für Migration und Flüchtlinge) is een apart federaal agentschap dat de asielprocedure voert; de opvang ligt bij de Länder, de uitwijzing bij de vreemdelingendiensten van de Länder
• Concurrerende bevoegdheden: Länder mogen wetgeven zolang de Bund dat niet doet

Denemarken. Ministeriet for Samfundssikkerhed og Beredskab (sinds 2024):

• Denemarken heeft in augustus 2024 een nieuw Ministerie van Weerbaarheid en Paraatheid opgericht; DEMA ging er in januari 2025 onder vallen
• DEMA (Danish Emergency Management Agency) met ongeveer 600 medewerkers, aangevuld met dienstplichtigen en vrijwilligers. 6 centra + 2 scholen
• CPR-systeem (Central Person Register, sinds 1968): elke inwoner heeft een uniek tiencijferig persoonsnummer. De koppeling van CPR, gebouwenregister (BBR) en bedrijvenregister (CVR) maakt once-only mogelijk
• Denemarken staat op 1 in de VN E-Government Development Index (2022 en 2024)
• Eén agentschap voor civiele bescherming en paraatheid; in België werken bij de AD Civiele Veiligheid en het NCCN samen 1.567 mensen (eind 2024), in twee aparte directies

Zweden. MCF (Myndigheten för civilt försvar, tot eind 2025 MSB):

• Civiele bescherming, openbare veiligheid en crisisbeheer onder één agentschap
• Valt onder het Ministerie van Defensie. Geïntegreerd met totale defensie; sinds 1 januari 2026 draagt het de naam Myndigheten för civilt försvar
• Eén agentschap bundelt wat in België verspreid zit over NCCN, Civiele Veiligheid en delen van de FOD

1D. Knelpunten en kritiek

1. Asielopvangcrisis: Rechtbanken bevalen de staat en Fedasil meer dan 12.000 keer om opvang te bieden (stand begin 2025). Door achterstanden bij de asielinstanties lopen procedures soms op tot 18 maanden. Het Rekenhof merkte op dat een besparing op de opvang berekend werd zonder het prognosemodel van de asielketen te gebruiken.

2. Stijgende kosten zonder betere resultaten: De federale dotatie aan Fedasil steeg van €410,7 miljoen (2019) naar €929,4 miljoen (2024), terwijl de wachtlijsten en veroordelingen bleven. Meer geld in een versnipperde keten lost het doorstroomprobleem niet op.

3. Coördinatieprobleem migratie-integratie: Migratie is federaal, integratie en inburgering zijn bevoegdheden van de gemeenschappen. Opvangbeleid en inburgeringsbeleid staan in België ver uit elkaar; ook binnen de deelstaten moeten huisvesting, onderwijs en integratie op elkaar afgestemd worden.

4. Verouderd financieringsmodel politiezones: De KUL-norm, in 1999 opgesteld om de theoretische politiecapaciteit per gemeente te bepalen, verdeelt nog steeds ongeveer 70% van de federale dotaties aan de politiezones. Ze houdt geen rekening met de bevolkingsgroei sindsdien, met name in Brussel.

5. Versnippering civiele veiligheid: 34 hulpverleningszones + Brandweer Brussel, grotendeels door de gemeenten betaald (federale dotaties ongeveer €190 miljoen in 2026 tegenover €1,24 miljard totale uitgaven in 2024). Schaalgrootte is problematisch. Sommige zones zijn te klein om professioneel te functioneren.

6. Rijksregister-kwaliteit: De gegevens worden ingevoerd door 565 gemeenten, elk met een eigen dienst bevolking. De kwaliteit hangt af van de uitvoering in elke gemeente.

7. Te breed mandaat: De FOD bundelt taken die in andere landen verspreid zijn over meerdere ministeries of agentschappen (migratie, civiele veiligheid, bevolkingsregister, crisisbeheer, verkiezingen, veiligheidsbeleid). Dit maakt coherent management moeilijk.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0× ✅, 3× ⚠️, 6× ❌. De FOD IBZ faalt op de meerderheid van de principes. De grootste winst is te boeken op eenvoud (opsplitsing in logische eenheden), verantwoordelijkheid = financiering (heldere financieringsstromen voor politie en brandweer), en resultaatgericht werken (KPI's en evaluatie, met name bij DVZ).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De FOD Binnenlandse Zaken wordt fundamenteel hervormd door opsplitsing in logische entiteiten, naar Nederlands en Duits model.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

De huidige FOD Binnenlandse Zaken wordt opgesplitst in vier heldere entiteiten:

1. FOD Migratie (nieuw)

   • Bundelt DVZ + CGVS + Fedasil in één keten; de RvV blijft een onafhankelijk rechtscollege (art. 12 en 47 HART-grondwet)
   • Naar het voorbeeld van het Duitse BAMF, maar vollediger: waar het BAMF de asielprocedure voert en de Länder opvang en uitwijzing doen, brengt HART intake, behandeling, opvang en terugkeer onder één bestuur
   • Eén minister, één budget, één verantwoordingslijn
   • Verplichte doorlooptijden met sanctiemechanisme

2. FOD Binnenlandse Zaken (slank)

   • Behoud: Rijksregister, eID, verkiezingen, bevolkingsregisters
   • Digitaal-eerstbeleid: once-only naar Deens CPR-model
   • Verkiezingsorganisatie moderniseren

3. Agentschap Civiele Veiligheid en Crisisbeheer (fusie)

   • Fusie van huidige AD Civiele Veiligheid + NCCN
   • Naar Deens DEMA-model: geïntegreerd crisisbeheer
   • Herstructurering hulpverleningszones: de brandweer gaat naar de deelstaten. De 34 zones en Brandweer Brussel worden twaalf brandweren, één per deelstaat, en de deelstaatregering coördineert de crisisbeheersing, zonder gouverneur
   • Financiering: wie beslist, betaalt. De deelstaat regelt en betaalt zijn brandweer, uit eigen belastingen (art. 30 en 53 HART-grondwet)

4. Veiligheids- en Preventiebeleid → naar deelstaten

   • Preventiebeleid overgeheveld naar deelstaten (past bij subsidiariteit)
   • Camerawetgeving en private bewaking: federaal kader, regionale uitvoering

Internationaal referentiemodel:

• Migratie: Duitsland (BAMF als apart federaal agentschap voor de asielprocedure)
• Bevolkingsregister: Denemarken (CPR-systeem, once-only)
• Civiele veiligheid: Denemarken (DEMA)
• Politiefinanciering: Zwitserland (kantonale politie: wie beslist, betaalt)

Geschatte efficiëntiewinst:

• Snellere asielbehandeling: van gemiddeld 372 dagen bij het CGVS (2025) naar de Europese standaardtermijn van zes maanden (Asielprocedureverordening, van toepassing sinds 12 juni 2026)
• Reductie hulpverleningszones: naar schatting €30-50 mln/jaar op kruissnelheid door minder overhead (2,4 à 4% van de €1,24 miljard uitgaven voor brandweerdiensten in 2024; HART-raming; transitiekosten niet meegerekend). Dit bedrag telt één keer, in de audit van de 34 hulpverleningszones
• Eén migratieketen: minder overdrachtsverliezen, minder rechtszaken door betere procedures
• Once-only digitalisering: structurele besparing voor gemeenten en burgers

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Wetgeving voorbereiden, FOD Migratie oprichten
• Jaar 2-3: Fusie hulpverleningszones starten, preventiebeleid overdragen
• Jaar 3-5: Volledige opsplitsing geïmplementeerd, digitalisering Rijksregister naar CPR-model

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FOD Binnenlandse Zaken. Hervormd België propt migratie, brandweer, identiteitskaarten, crisisbeheer en verkiezingen in één FOD. Wij splitsen dat op in logische eenheden die elk verantwoordelijk zijn voor hun eigen resultaten. Zoals Nederland, Duitsland en Denemarken al doen.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De FOD Binnenlandse Zaken is met 6.385 medewerkers (eind 2024) een van de grotere federale overheidsdiensten. Onder één dak zitten zes algemene directies met taken die in de meeste landen verdeeld zijn over drie tot vier aparte organisaties: de Dienst Vreemdelingenzaken (migratie en asiel), Civiele Veiligheid (34 hulpverleningszones, civiele bescherming), het Nationaal Crisiscentrum, het Rijksregister en eID-beheer, verkiezingsorganisatie, en veiligheids- en preventiebeleid. Van de begroting van ongeveer €2,5 miljard (2025) gaat maar 39% naar de eigen opdrachten; de rest gaat naar andere instellingen en overheden, onder meer Fedasil.

Wat er mis gaat

Het fundamentele probleem is dat niemand verantwoordelijk is voor alles, en iedereen voor een stukje. Drie concrete voorbeelden:

Ten eerste de asielketen. De Dienst Vreemdelingenzaken registreert asielaanvragen en geeft ze door aan het CGVS (een apart orgaan). Opvang loopt via Fedasil (een aparte federale instelling). Integratie is een bevoegdheid van de gemeenschappen. Het resultaat: rechtbanken bevalen de staat en Fedasil meer dan 12.000 keer om asielzoekers opvang te bieden (stand begin 2025). In 2025 nam het CGVS maar in ruim 44% van de dossiers binnen het jaar na het verzoek een beslissing. Het Rekenhof stelde vast dat een besparing op de opvang berekend werd zonder het prognosemodel van de asielketen te gebruiken.

Ten tweede de brandweer. Het kader van de 34 hulpverleningszones is federaal, maar de gemeenten betalen het grootste deel: de federale dotaties bedragen ongeveer €190 miljoen per jaar (2026), op €1,24 miljard uitgaven voor brandweerdiensten (2024). Sommige zones zijn te klein om professioneel te functioneren. Bij de politie speelt hetzelfde: de KUL-norm uit 1999 verdeelt nog altijd het grootste deel van de federale dotaties aan de politiezones en houdt geen rekening met de bevolkingsgroei sindsdien.

Ten derde het Rijksregister. De gegevens worden ingevoerd door 565 gemeenten, dus de kwaliteit hangt af van elke gemeente. Het systeem is gedigitaliseerd. België was daar zelfs vroeg mee (eID sinds 2003, DABS sinds 2019): maar het once-only-principe is niet volledig geïmplementeerd. Gemeenten vragen burgers nog steeds om informatie die de overheid al heeft.

Hoe het elders werkt

In Duitsland voert één federaal agentschap de asielprocedure: het BAMF (Bundesamt für Migration und Flüchtlinge), met een eigen budget van ongeveer €1 miljard (2026). Het ministerie van Binnenlandse Zaken (BMI) stuurt aparte diensten aan voor politie, asiel en civiele bescherming. Opvang en uitwijzing liggen wel bij de Länder: daar gaat HART verder door de hele keten onder één bestuur te brengen.

In Denemarken heeft het CPR-systeem (Central Person Register) een uniek tiencijferig nummer voor elke inwoner, gekoppeld aan het gebouwenregister (BBR) en het bedrijvenregister (CVR). Dit maakt echt once-only mogelijk. Denemarken staat op 1 in de VN E-Government Development Index (2024). Voor civiele veiligheid heeft Denemarken DEMA: één agentschap met ongeveer 600 medewerkers dat doet wat in België verspreid zit over het Nationaal Crisiscentrum, de Civiele Veiligheid en delen van de FOD.

In Nederland valt migratie niet onder Binnenlandse Zaken maar onder een eigen minister van Asiel en Migratie. De Nationale Politie (sinds 2013) verving de 25 regiokorpsen en het landelijke korps. Civiele veiligheid is geïntegreerd in 25 veiligheidsregio's. Veel minder overhead, veel helderder verantwoordingslijnen.

Wat HART voorstelt

We splitsen de FOD Binnenlandse Zaken op in vier logische eenheden:

Een FOD Migratie die de hele keten bundelt: DVZ, CGVS en Fedasil onder één bestuur, naar het voorbeeld van het Duitse BAMF maar vollediger. De Raad voor Vreemdelingenbetwistingen blijft een onafhankelijk rechtscollege. Eén minister, één budget, verplichte doorlooptijden.

Een slanke FOD Binnenlandse Zaken die zich focust op wat echt federaal moet zijn: het Rijksregister, eID, en verkiezingen. Met een digitaal-eerstbeleid naar Deens CPR-model.

Een Agentschap Civiele Veiligheid en Crisisbeheer dat het NCCN en Civiele Veiligheid samenvoegt, naar Deens DEMA-model. De brandweer gaat naar de deelstaten: de 34 hulpverleningszones en Brandweer Brussel worden twaalf brandweren, één per deelstaat, en wie beslist, betaalt.

Veiligheids- en preventiebeleid gaat naar de deelstaten, waar het thuishoort. Preventie is lokaal en regionaal. Niet federaal.

Wat het oplevert

Snellere asielbehandeling: van gemiddeld 372 dagen bij het CGVS (2025) naar de Europese standaardtermijn van zes maanden. Minder rechtszaken tegen de staat, minder menselijk leed.

Efficiëntere brandweer: schaalvergroting van hulpverleningszones bespaart naar schatting €30-50 miljoen per jaar aan overhead en maakt professionelere organisatie mogelijk.

Helderder verantwoording: elke eenheid heeft één missie, één budget, en één verantwoordingslijn. De burger weet wie beslist en wie betaalt.

Betere digitalisering: een Rijksregister naar Deens CPR-model maakt once-only echt mogelijk. De burger geeft zijn gegevens maar één keer.

Fase 5: Bronnenlijst

• Geschatte besparing: geen eigen besparing; de overheadbesparing van de brandweerfusie (naar schatting €30-50 miljoen per jaar, HART-raming) telt één keer, in de audit van de 34 hulpverleningszones
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)