FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie: Staatshervorming Audit

Datum: 2026-03-28 Status: 🟠 Nieuw/hervormd. Fundamenteel anders inrichten Categorie: FOD's (Federale Overheidsdiensten)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie (FOD Economie) Franse naam: Service public fédéral Économie, PME, Classes moyennes et Énergie (SPF Économie)

Juridische basis: Opgericht bij Koninklijk Besluit van 25 februari 2002 in het kader van het Copernicusplan, als opvolger van het Ministerie van Economische Zaken (opgericht in 1934). De FOD opereert binnen het federale staatsbestel; economische bevoegdheden zijn sinds de tweede staatshervorming van 1980 gedeeld tussen het federale niveau en de drie gewesten.

Oprichting: 1934 als Ministerie van Economische Zaken; 2002 omgevormd tot FOD onder Copernicus.

Bestuursniveau: Federaal. Valt onder de bevoegdheid van de federale minister van Economie (David Clarinval) en de staatssecretaris voor KMO's/Zelfstandigen (Eléonore Simonet).

Personeel: ~1.779 medewerkers (jaarverslag 2024). Dit maakt het een middelgrote FOD. Kleiner dan FOD Financiën (~20.000) maar vergelijkbaar met FOD Mobiliteit.

Budget: Het exacte begrotingscijfer is sectie 32 van de federale begroting. Op basis van vergelijkbare FOD's en de omvang van het personeelsbestand wordt het totale budget (personeel + werking + beleidsmiddelen) geschat op ~€300-400 miljoen per jaar, waarvan het leeuwendeel naar personeelskosten en de energiegerelateerde beleidsmiddelen gaat.

Zetel: City Atrium, Vooruitgangstraat 50, 1210 Brussel.

Voorzitter Directiecomité: Séverine Waterbley

Structuur: 7 Algemene Directies + 3 Stafdiensten

Stafdiensten: Personeel & Organisatie (Els Moors, a.i.), Budget & Beheerscontrole (Frank De Greve, a.i.), ICT (Sven Forster).

1B. Wat doet het in de praktijk?

De FOD Economie heeft als opdracht "de voorwaarden te scheppen voor een competitieve, duurzame en evenwichtige werking van de goederen- en dienstenmarkt in België." In de praktijk:

Kerntaken:

• Energiebeleid: Federaal energiebeleid, kernenergiebeleid, offshore wind, bevoorradingszekerheid, energieprijzen. Coördinatie met 3 regionale energieregulatoren en 1 federale (CREG)
• Consumentenbescherming: Via de Economische Inspectie: ~52.000 meldingen/jaar (2022), controles op webshops (7 op 10 niet in orde met promotieregels in 2025), bestrijding van massfraude
• ConsumerConnect: Nieuw centraal meldpunt sinds maart 2024 voor alle consumentenklachten
• Statistieken: Statbel produceert alle officiële Belgische statistieken (bevolking, economie, prijsindex, etc.)
• KMO-beleid: Kruispuntbank van Ondernemingen (KBO), vestigingswetgeving, zelfstandigenstatuut
• Marktregulering: Mededingingsbeleid (via BMA als autonome autoriteit), telecombeleid, prijzenbeleid
• Kwaliteit & Veiligheid: Productcontroles, metrologie, accreditatie

Kwantitatieve resultaten (jaarverslag 2024):

• 11,3 miljoen websitebezoeken
• 156.715 behandelde contacten
• 481 parlementaire vragen verwerkt
• 1.160 contacten over dienstverlening (241 klachten, 4 gegrond)
• 33 events tijdens Belgisch EU-voorzitterschap (H1 2024)

Kwantitatieve resultaten (jaarverslag 2023):

• 15,1 miljoen websitebezoeken
• 310.976 behandelde contacten (waarvan 153.907 over energiepremies)
• 904 parlementaire vragen
• 2.473 klachten over dienstverlening (57 gegrond)

Overlap met andere instellingen

Dit is het kernprobleem. De FOD Economie opereert op een terrein dat zwaar versnipperd is:

Vaststelling: Op vlak van economisch beleid, KMO-ondersteuning, energie en innovatie is er structurele overlap tussen het federale niveau en de drie gewesten. De OESO waarschuwde in haar Economic Survey Belgium 2024 expliciet dat "de proliferatie van sectorspecifieke plannen leidt tot versnippering van inspanningen."

1C. Internationale vergelijking

Nederland: Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)

• Structuur: 4 directoraten-generaal (Buitenlandse Economische Betrekkingen, Economisch Beleid, Energie & Telecom, Bedrijfsleven & Innovatie)
• Cruciale verschillen:
  • CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek): Sinds 2004 een autonoom bestuursorgaan, niet hiërarchisch ondergeschikt aan het ministerie. Eigen budget, eigen werkprogramma, onafhankelijke kwaliteitscontrole via de Centrale Commissie voor de Statistiek. In België is Statbel een DG bínnen de FOD. Zonder onafhankelijk toezicht.
  • ACM (Autoriteit Consument & Markt): Eén geïntegreerde toezichthouder voor mededinging, consumentenbescherming én sectorregulering (telecom, post, energie, vervoer). ~600 medewerkers, budget ~€69,5 miljoen. In België zijn deze functies verdeeld over BMA (mededinging), BIPT (telecom), CREG (energie), FOD Economie (consumentenbescherming): minstens 4 verschillende instanties.
  • RVO (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland): Eén uitvoeringsorganisatie voor alle subsidies, vergunningen en ondersteuning aan ondernemers. In België verdeeld over VLAIO/SOWALFIN/hub.brussels + FOD Economie.

Duitsland: Bundesministerium für Wirtschaft und Klimaschutz (BMWK)

• Structuur: 10 departementen + 1 centraal departement, 6 agentschappen
• Cruciale verschillen:
  • Bundeskartellamt: Onafhankelijke, krachtige mededingingsautoriteit (~400 medewerkers). De Belgische BMA is veel kleiner en minder slagkrachtig.
  • Bundesnetzagentur: Eén nationale reguleerder voor alle netwerksectoren (energie, telecom, post, spoor). In België verdeeld over CREG + 3 regionale regulatoren (energie) + BIPT (telecom): 5 instanties voor wat Duitsland met 1 doet.
  • Statistisches Bundesamt (Destatis): Onafhankelijk statistiekbureau, geen onderdeel van een ministerie.
  • Concurrerende bevoegdheden: De Länder mogen wetgeven zolang de Bund dat niet doet (Art. 72 GG). België kent exclusieve bevoegdheden. Als het gewest bevoegd is, mag de federale overheid niets, en omgekeerd.

Denemarken: Erhvervsministeriet (Ministerie van Economische Zaken)

• Structuur: 7 agentschappen, compact ministerie
• Cruciale verschillen:
  • Géén regionale laag voor economisch beleid. Denemarken is een eenheidsstaat
  • Sterk gedigitaliseerde dienstverlening (NemID/MitID voor alle overheidstransacties)
  • Eén mededingings- en consumentenautoriteit (Konkurrence- og Forbrugerstyrelsen)
  • Budget en personeel per capita aanzienlijk lager dan België door schaalvoordelen

Zweden: Klimat- och näringsdepartementet

• Structuur: Compact ministerie (sinds 2023 fusie met Milieuministerie), beleid via onafhankelijke agentschappen
• Cruciale verschillen:
  • Zweedse traditie van kleine ministeries die beleid maken + grote onafhankelijke agentschappen die uitvoeren
  • Geen regionale duplicatie van economisch beleid
  • SCB (Statistics Sweden) is volledig onafhankelijk

1D. Knelpunten en kritiek

1. Structurele overlap economisch beleid: De OESO (2024) stelt vast dat de versnippering van bevoegdheden tussen federaal en regionaal niveau leidt tot "fragmentation of efforts" en gebrek aan coördinatie. Bedrijven die in meerdere gewesten actief zijn, moeten met verschillende instanties en regelgevingen omgaan.

2. Energiebeleidsversnippering: België heeft 4 energieregulatoren (CREG + VREG + CWaPE + BRUGEL) en 4 energiebeleidsmakers (FOD Economie + 3 gewestelijke administraties). Ter vergelijking: Nederland heeft er 1 (ACM), Duitsland heeft er 1 (Bundesnetzagentur).

3. Statbel zonder onafhankelijkheid: Statbel is een DG binnen de FOD Economie, zonder wettelijke onafhankelijkheid. CBS (Nederland), Destatis (Duitsland) en SCB (Zweden) zijn allen autonoom. Dit creëert een risico op politieke beïnvloeding en beperkt de professionele slagkracht. In 2026 wordt Statbel al gedwongen bepaalde statistieken minder frequent te publiceren wegens middelentekort.

4. Consumentenbescherming versnipperd: De Economische Inspectie (FOD Economie) doet consumentenbescherming federaal, maar regionaal zijn er eigen regels en handhaving. ConsumerConnect (2024) is een stap vooruit, maar de achterliggende structuur blijft complex.

5. BMA te klein en te zwak: De Belgische Mededingingsautoriteit heeft veel minder middelen dan de Nederlandse ACM (~600 fte, €69,5 mln). België heeft geen geïntegreerde markttoezichthouder die mededinging, consumentenbescherming en sectorregulering combineert.

6. KBO (Kruispuntbank van Ondernemingen): Een succesverhaal. Uniek register dat door alle overheidsniveaus gebruikt wordt. Maar de FOD Economie beheert het, terwijl de meeste ondernemingsgerichte diensten bij de gewesten zitten.

7. Digitalisering achterloopt: E-facturatie pas verplicht sinds 2023-2024. Once-only-principe nog niet systematisch doorgevoerd. Denemarken en Estland lopen hier ver voor.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0× ✅ · 5× ⚠️ · 4× ❌

Grootste winstpunten:

1. Eenvoud + Subsidiariteit: Maak duidelijke keuzes. Wat federaal blijft, wat naar deelstaten gaat
2. Internationaal bewezen: Neem het Nederlandse/Duitse model als referentie voor geïntegreerd markttoezicht en onafhankelijke statistieken
3. Concurrerende bevoegdheden: Vervang exclusieve bevoegdheden door concurrerende (Duits model)

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Nieuw/hervormd De FOD Economie wordt fundamenteel hervormd: opgesplitst in duidelijke federale kerntaken en een geïntegreerde markttoezichthouder, terwijl economisch beleid en KMO-ondersteuning naar de deelstaten gaan.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

De FOD Economie in zijn huidige vorm wordt ontbonden en vervangen door drie duidelijke structuren:

1. Federale Markt- en Consumentenautoriteit (nieuw: naar Nederlands ACM-model)

• Samensmelting van: BMA (mededinging) + Economische Inspectie (consumentenbescherming) + BIPT (telecom) + delen van CREG (federale energieregulering)
• Bevoegdheid: Mededinging, consumentenbescherming, sectorregulering (telecom, post, energie-transmissie, digitale markten)
• Status: Onafhankelijk bestuursorgaan met eigen rechtspersoonlijkheid, eigen budget, rapporteert aan het parlement
• Referentie: ACM (Nederland, ~600 fte, €69,5 mln): maar aangepast aan Belgische schaal
• Geschat: ~400-500 fte, ~€50-60 miljoen budget
• Winst: Eén loket voor markttoezicht i.p.v. 4+ instanties. Meer slagkracht door schaalvergroting.

2. Statbel → Onafhankelijk Belgisch Statistiekbureau (naar CBS/Destatis-model)

• Status: Autonoom bestuursorgaan, niet langer een DG binnen een FOD
• Toezicht: Onafhankelijke Raad voor de Statistiek (naar Nederlands model: Centrale Commissie voor de Statistiek)
• Bevoegdheid: Alle officiële Belgische statistieken, Eurostat-contactpunt, once-only dataverzameling
• Referentie: CBS Nederland (autonoom sinds 2004), Destatis (Duitsland), SCB (Zweden)
• Personeel: ~300-400 fte (huidige Statbel-omvang), eigen budget
• Winst: Gegarandeerde onafhankelijkheid, professionelere werking, geen risico op politieke beïnvloeding

3. Economisch beleid en KMO-ondersteuning → naar deelstaten

• Overgeheveld naar deelstaten: AD Economische Analyses (deels), AD KMO-beleid, energiebeleid (distributie, hernieuwbaar, premies)
• Integratie in deelstaten: Vlaanderen integreert dit in VLAIO/VEKA; Wallonië in SPW/Forem; Brussel in bestaande structuren
• Winst: Einde van de overlap. Ondernemers hebben één aanspreekpunt per deelstaat.

4. Wat federaal blijft

• KBO (Kruispuntbank van Ondernemingen): Blijft federaal. Het is een gedeeld register, logisch op nationaal niveau
• Energiebeleid (nucleair, offshore, transmissie, bevoorradingszekerheid): Blijft federaal, geïntegreerd in de nieuwe Marktautoriteit of een compact federaal energiedepartement
• Internationale economie en handelsverdragen: Blijft federaal (maar in coördinatie met deelstaten)
• Productveiligheid en metrologie (AD Kwaliteit & Veiligheid): Blijft federaal. EU-geharmoniseerd domein

Geschatte besparing:

• Afschaffing FOD Economie als aparte entiteit: besparing overhead (management, staf, huisvesting) ~€20-30 miljoen/jaar
• Integratie regulatoren in één autoriteit: besparing dubbele structuren ~€10-15 miljoen/jaar
• Einde overlap economisch beleid federaal/regionaal: besparing ~€15-25 miljoen/jaar
• Totaal: ~€45-70 miljoen/jaar structurele besparing, plus aanzienlijke efficiëntiewinst door eenvoudiger bestuur

Implementatiepad:

1. Jaar 1-2: Wettelijk kader voor Onafhankelijk Statistiekbureau en Federale Marktautoriteit. Bijzondere wet nodig voor bevoegdheidsoverdracht economisch beleid.
2. Jaar 2-3: Operationele opstart Marktautoriteit (fusie BMA + Eco. Inspectie + BIPT). Statbel wordt autonoom.
3. Jaar 3-5: Overdracht KMO-beleid en regionaal energiebeleid naar deelstaten. Afbouw FOD Economie.
4. Jaar 5: FOD Economie als entiteit opgeheven. KBO, productveiligheid en internationale economie ondergebracht bij compact federaal departement of de Marktautoriteit.

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie. Hervormd

Eén federale marktautoriteit voor consumentenbescherming en eerlijke concurrentie. Een onafhankelijk statistiekbureau. Economisch beleid naar de deelstaten. Geen overlap meer, geen versnippering meer.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De FOD Economie is een federale overheidsdienst met ~1.779 medewerkers en 7 afdelingen die zich bezighouden met energiebeleid, consumentenbescherming, KMO-ondersteuning, markttoezicht, statistieken en productveiligheid. Daarnaast bestaan er aparte federale regulatoren voor mededinging (BMA), telecom (BIPT) en energie (CREG): en elk gewest heeft zijn eigen economische agentschappen (VLAIO, SPW, hub.brussels) en energieregulatoren (VREG, CWaPE, BRUGEL).

In totaal zijn er meer dan 15 verschillende instanties betrokken bij economisch beleid en markttoezicht in België. Een ondernemer in Vlaanderen die een klacht heeft over oneerlijke concurrentie moet weten of die bij de BMA, de Economische Inspectie, VLAIO of de FSMA hoort. Een consument met een energieprobleem moet kiezen tussen CREG en VREG. Niemand snapt het systeem. En dat is geen toeval.

Wat er mis gaat

Vier regulatoren voor één energiemarkt. België heeft CREG (federaal), VREG (Vlaanderen), CWaPE (Wallonië) en BRUGEL (Brussel) voor energieregulering. Nederland doet hetzelfde werk met één autoriteit (ACM). Duitsland met één (Bundesnetzagentur). Dat zijn vier keer managementkosten, vier keer IT-systemen, vier keer juridische diensten. Voor een land van 11,5 miljoen inwoners.

Economisch beleid dat niemand toebehoort. Sinds de staatshervormingen van 1980 en daarna zijn economische bevoegdheden verdeeld over federaal en regionaal niveau, maar zonder duidelijke lijn. De FOD Economie doet nog steeds KMO-beleid, terwijl VLAIO, Forem en hub.brussels dat ook doen. De OESO (2024) noemt dit expliciet een probleem: "alignment and coordination between regional and federal strategies could be improved to reduce fragmentation."

Een statistiekbureau zonder onafhankelijkheid. Statbel, het Belgische statistiekbureau, is een afdeling binnen de FOD Economie. Het heeft geen eigen rechtspersoonlijkheid, geen onafhankelijk toezichtsorgaan, geen bescherming tegen politieke druk. In Nederland is CBS sinds 2004 autonoom. In Duitsland is Destatis onafhankelijk. In Zweden SCB. België is de uitzondering. In 2026 moet Statbel al bepaalde statistieken schrappen wegens middelentekort. Een direct gevolg van zijn afhankelijke positie.

Een mededingingsautoriteit zonder tanden. De BMA (Belgische Mededingingsautoriteit) is formeel onafhankelijk, maar veel kleiner en minder slagkrachtig dan de Nederlandse ACM (~600 fte, €69,5 mln budget). De ACM combineert mededinging, consumentenbescherming én sectorregulering in één organisatie. In België zijn dat minstens vier aparte instanties.

Hoe het elders werkt

Nederland biedt het meest relevante model. Daar heeft men drie dingen gedaan die België niet doet:

1. ACM (Autoriteit Consument & Markt): In 2013 fuseerden de Nederlandse mededingingsautoriteit (NMa), de consumentenautoriteit en de telecomregulator (OPTA) tot één geïntegreerde markttoezichthouder. Resultaat: ~600 medewerkers, ~€69,5 miljoen budget, één loket voor bedrijven en consumenten. Geen verwarring meer over wie bevoegd is.

2. CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek): Sinds 2004 een autonoom bestuursorgaan. Eigen budget, eigen werkprogramma, toezicht door een onafhankelijke Centrale Commissie voor de Statistiek. De minister van Economische Zaken is verantwoordelijk voor het wettelijk kader, maar mag zich niet bemoeien met de inhoud van statistieken.

3. RVO (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland): Eén uitvoeringsorganisatie voor alle overheidssubsidies en -diensten aan ondernemers. Geen versnippering over tientallen agentschappen.

Duitsland toont aan dat een federaal land dit ook kan. Het Bundeskartellamt (mededinging, ~400 fte) en de Bundesnetzagentur (netwerksectoren: energie, telecom, post, spoor) zijn krachtige, onafhankelijke autoriteiten op federaal niveau. De Länder hebben concurrerende bevoegdheden. Ze mogen aanvullend wetgeven zolang de Bund dat niet doet. Maar er is geen duplicatie van regulatoren.

Wat HART voorstelt

Stap 1: Eén Federale Markt- en Consumentenautoriteit naar ACM-model. Fusie van de BMA, de Economische Inspectie van de FOD Economie, het BIPT en de federale taken van CREG. Eén krachtige, onafhankelijke toezichthouder voor mededinging, consumentenbescherming en sectorregulering. Rapporteert aan het parlement, niet aan een minister.

Stap 2: Statbel wordt een onafhankelijk statistiekbureau naar CBS/Destatis-model. Eigen rechtspersoonlijkheid, eigen budget, toezicht door een onafhankelijke Raad voor de Statistiek. Professioneler, betrouwbaarder, beter gefinancierd.

Stap 3: Economisch beleid en KMO-ondersteuning naar de deelstaten. Geen federale duplicatie meer van wat VLAIO, SPW en hub.brussels al doen. De deelstaten worden volledig bevoegd en verantwoordelijk. Inclusief de bijbehorende middelen.

Stap 4: Wat federaal blijft, wordt compact. De Kruispuntbank van Ondernemingen (KBO), nucleair en offshore energiebeleid, internationale handelsverdragen en productveiligheid blijven federaal. Maar in een slank departement of geïntegreerd in de nieuwe Marktautoriteit.

Wat het oplevert

• ~€45-70 miljoen per jaar structurele besparing door minder overhead, geen dubbele structuren, geen overlap
• Eén loket voor bedrijven en consumenten bij marktproblemen. In plaats van 4+ instanties
• Onafhankelijke statistieken beschermd tegen politieke druk, beter gefinancierd, internationaal geloofwaardiger
• Duidelijkheid de burger weet wie bevoegd is. De ondernemer heeft één aanspreekpunt. De belastingbetaler betaalt niet dubbel.
• Een mededingingsautoriteit met tanden die daadwerkelijk kan optreden tegen kartelvorming en marktmisbruik, in plaats van een kleine BMA die structureel te weinig middelen heeft

Fase 5: Bronnenlijst

Samenvatting

De FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie is een schoolvoorbeeld van hoe de Belgische staatsstructuur leidt tot versnippering en overlap. Met 7 afdelingen, ~1.779 medewerkers en een breed takenpakket opereert de FOD op een terrein waar de gewesten al grotendeels bevoegd zijn. Het resultaat: dubbel werk, onduidelijkheid voor burgers en bedrijven, en een reeks regulatoren die in elk vergelijkbaar land onder één dak zitten.

HART stelt voor om de FOD te ontbinden en te vervangen door drie duidelijke structuren: een krachtige, onafhankelijke Marktautoriteit (naar Nederlands ACM-model), een onafhankelijk statistiekbureau (naar CBS/Destatis-model), en overdracht van economisch beleid naar de deelstaten. Wat federaal moet blijven (KBO, nucleair beleid, internationale handel, productveiligheid) wordt compact georganiseerd.

Geschatte besparing: €45-70 miljoen per jaar. Echte winst: een overheid die begrijpbaar is.