FOD Financiën: Staatshervorming Audit

Datum: 2026-03-28 Lijn: FOD Financiën. ~20.000 pers. Categorie: FOD's (Federale Overheidsdiensten) Status-voorstel: 🟠 Hervormd: fundamenteel anders inrichten

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Federale Overheidsdienst Financiën (FOD Financiën) is de grootste federale overheidsdienst van België. Opgericht in 1830 als Ministerie van Financiën. Één van de vijf oorspronkelijke ministeries bij de oprichting van België. In 2002 omgevormd tot FOD in het kader van de Copernicushervorming.

Juridische basis: Koninklijk Besluit van 17 februari 2002 (Copernicushervorming); diverse organieke wetten (Wetboek Inkomstenbelastingen 1992, BTW-wetboek, Douanewetboek, etc.)

Bestuursniveau: Federaal

Personeel: 18.334 personeelsleden (31 december 2020). Historisch dalend van ~30.000 begin jaren 2000 naar ~20.000 nu door pensioneringen en onvoldoende aanwervingen.

Werkingsbudget 2023:

• Totaal: €2,134 miljard (vastleggingskredieten) / €2,062 miljard (vereffeningskredieten)
• Personeelsuitgaven: €1,507 miljard (70,6% van totaal)
• ICT: €143,7 miljoen
• Algemene werking & investeringen: €169,7 miljoen
• Specifieke werkingsuitgaven: €90,3 miljoen

Structuur. 6 Algemene Administraties:

1. AAFisc (Fiscaliteit): ~7.287 pers.. Kern: vaststelling en controle van inkomstenbelastingen en BTW
2. AAD&A (Douane & Accijnzen): ~3.227 pers.. Kern: douanecontrole, accijnzen, grenscontrole
3. AAII (Inning & Invordering): kern: effectieve inning van belastingen, invordering achterstallen
4. AABBI (Bijzondere Belastinginspectie): kern: bestrijding zware fiscale fraude
5. AAPD (Patrimoniumdocumentatie): kern: kadaster, registratie, hypotheken, domeinen
6. AAThes (Thesaurie): kern: kasbeheer, staatsschuld, deposito's

Plus stafdiensten (HR, ICT, Budget & Beheerscontrole, Logistiek) en autonome diensten (Ruling, Fiscale Bemiddeling, Interne Audit).

Aansturing: Minister van Financiën + Voorzitter van het directiecomité (topambtenaar)

Hoofdkwartier: North Galaxy Towers, Brussel

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Vaststelling, controle en inning van alle federale belastingen (personenbelasting, vennootschapsbelasting, BTW, accijnzen, registratierechten, etc.)
• Douanecontrole en -administratie
• Kadaster en patrimoniumdocumentatie
• Beheer staatskas en staatsschuld
• Bestrijding fiscale fraude

Fiscale ontvangsten: FOD Financiën int de totale fiscale ontvangsten op kasbasis voor de Belgische staat, inclusief ontvangsten die nadien worden overgedragen aan andere overheden. In 2024 werd €136,2 miljard doorgestort aan andere overheden. 85,4% van alle geïnde belastingen. De FOD is dus in feite de belastinginner voor álle bestuursniveaus.

Overlap en versnippering:

• De FOD int belastingen voor federaal, gewesten, gemeenschappen én gemeenten (opcentiemen), maar heeft geen zeggenschap over het beleid van die andere niveaus
• Gewestelijke belastingdiensten (bv. Vlaamse Belastingdienst/VLABEL) innen eigen gewestbelastingen apart. Dubbele structuren
• Kadaster (AAPD) overlapping met gewestelijke ruimtelijke ordening en stedenbouw

Prestatie-indicatoren en audits:

• Rekenhof (2024): Opvolgingsaudit bedrijfsvoorheffing-vrijstellingen toonde aan dat het Rekenhof aanbevelingen slechts gedeeltelijk zijn uitgevoerd. Recordbedrag van €193 miljoen teruggevorderd aan onterecht toegepaste BV-vrijstellingen in 2023, €193 miljoen in 2024. Bijna het dubbele van 2023 en zes keer meer dan in 2019.
• Personeelstekort: Vakbond ACOD documenteert al jaren schrijnend personeelstekort. Scancentrales Gent en Namen kampen met grote achterstanden. Burgers ontvangen onterechte aanmaningen omdat aangiften niet tijdig verwerkt worden.
• Digitalisering Tax-on-web: Stijgend gebruik, maar terugkerende technische problemen. In april 2025 waren MyMinfin en Tax-on-web dagenlang onbeschikbaar. Kritiek op het ontbreken van een centraal digitaal punt en het opereren in een "juridisch en operationeel vacuüm" (Ichiban Consult).

1C. Internationale vergelijking

Nederland: Belastingdienst

• Personeel: 28.500 FTE (formatie), bezettingsgraad ~100% in 2024 na recordaanwerving van 3.634 FTE
• Inkomsten geïnd: €375 miljard in 2024 (stijgend van €298 miljard in 2020)
• Bevolking: 17,9 miljoen (vs. België 11,7 miljoen)
• Ratio personeel/bevolking: 1 FTE per 628 inwoners
• Digitaal: Volledig geïntegreerd systeem, vooraf ingevulde aangiften
• Structuur: Eén dienst voor het hele land, geen gewestelijke opdeling

Vergelijking met België:

• België: ~20.000 pers. voor 11,7 miljoen inwoners = 1 FTE per 585 inwoners
• Nederland: 28.500 FTE voor 17,9 miljoen = 1 FTE per 628 inwoners
• België heeft relatief méér personeel, maar presteert slechter qua dienstverlening en controle. Dit wijst op structurele inefficiëntie door versnippering

Zweden: Skatteverket

• Personeel: ~10.800 medewerkers (2011)
• Bevolking: 10,5 miljoen
• Ratio: 1 medewerker per ~972 inwoners. Significant efficiënter
• Digitalisering: Wereldleider. TINA-programma (2014): 90% van 8,4 miljoen aangiften wordt volledig automatisch verwerkt. Vooraf ingevulde aangiften. Burger hoeft alleen te bevestigen via sms
• Opgericht: 2004 door fusie van Rijksbelastingdienst + 10 regionale diensten → één nationale dienst
• Resultaat: Drastisch lagere kosten, hogere compliance, hogere burgertevredenheid

Duitsland: Bundeszentralamt für Steuern (BZSt) + Finanzämter

• Structuur: Federaal model. BZSt (2.200 pers.) voor coördinatie en internationale zaken, Finanzämter op deelstaatniveau voor uitvoering
• Digitalisering: ELSTER-systeem voor online aangiften, toenemende automatisering
• Relevantie: Duits model toont hoe belastingadministratie kan functioneren in een federaal systeem met deelstaten die uitvoeren maar federale normen respecteren

Denemarken: Skattestyrelsen

• Structuur: Ministerie van Belastingen met 9 gespecialiseerde agentschappen, 26 locaties
• Focus: Verregaande digitalisering en automatisering
• Vergelijking: Kleiner land (5,9 miljoen) maar model voor efficiënte centralisatie

1D. Knelpunten en kritiek

1. Chronisch personeelstekort: Al meer dan een decennium worden te weinig mensen aangeworven om de pensioengolf op te vangen. Van ~30.000 naar ~18.000-20.000 zonder evenredige digitalisering. Gevolg: achterstanden, fouten, onterechte aanmaningen.

2. Tax gap. IMF-analyse (2021):

   • BTW-compliance gap geschat op 10,4% van de totale BTW-verplichting (2018): hoger dan Frankrijk, Duitsland, Luxemburg, Nederland en de EU-mediaan
   • Compliance gap stabiel rond ~2% van het BBP over 2011-2021
   • Informele economie significant groter dan in buurlanden
   • Lage "tax morale" door complexiteit van het belastingsysteem en hoge compliance-kosten

3. Versnippering belastinginning: De FOD int voor iedereen maar heeft geen greep op belastingbeleid van gewesten en gemeenten. Gewestelijke belastingdiensten (VLABEL, SPW Fiscalité) creëren parallelle structuren. De burger ziet door de bomen het bos niet meer.

4. Verouderde IT: Ondanks investeringen in Tax-on-web en MyMinfin blijven er structurele IT-problemen. Het systeem is niet "once-only". Burgers moeten dezelfde informatie bij verschillende overheden aanleveren. Kritiek op het ontbreken van een juridisch kader voor digitale dienstverlening.

5. Complexiteit fiscale wetgeving: Het Rekenhof stelt herhaaldelijk vast dat de wetgeving ingewikkeld is, regelmatig evolueert en onduidelijkheden bevat. Dit maakt controle en handhaving duurder en moeilijker.

6. Kadaster verouderd: De patrimoniumdocumentatie (kadaster, registratie) werkt nog deels met verouderde systemen. CadGIS-viewer kampt met terugkerende technische problemen.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0 ✅, 3 ⚠️, 6 ❌. De FOD Financiën faalt op 6 van 9 principes. De grootste winst zit bij:

1. Eenvoud + Transparantie één geïntegreerde belastingdienst i.p.v. federaal + gewestelijk naast elkaar
2. Digitaal-eerst volledige automatisering naar Zweeds model
3. Resultaatgericht de tax gap van >€10 miljard/jaar aanpakken met meer controle en eenvoudigere wetgeving

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De FOD Financiën wordt fundamenteel hervormd tot een moderne, geïntegreerde Belgische Belastingdienst.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Eén Belgische Belastingdienst Fusie van FOD Financiën, VLABEL (Vlaamse Belastingdienst), SPW Fiscalité (Waals), en Brussel Fiscaliteit tot één nationale belastingdienst. Gewestbelastingen worden geïnd door dezelfde dienst als federale belastingen. Één loket, één systeem, één factuur.

2. Volledige digitalisering naar Zweeds model Investeer in een TINA-achtig systeem: vooraf ingevulde aangiften op basis van gekende gegevens (werkgever, bank, kadaster). Doel: 90% van de aangiften wordt automatisch verwerkt. Burger bevestigt via app of sms. Tax-on-web wordt vervangen door een next-generation platform.

3. Once-only principe De burger geeft informatie maar één keer aan de overheid. De Belgische Belastingdienst haalt gegevens op uit de Kruispuntbank, eHealth, kadaster, en andere overheidsdatabanken. Geen dubbele aangiftes meer.

4. Tax gap halving plan Concreet plan om de compliance gap te halveren van ~2% BBP naar ~1% BBP binnen 10 jaar. Dit betekent €2-4 miljard extra ontvangsten per jaar (range reflecteert onzekerheid in IMF-schatting en het feit dat geen enkel land zijn tax gap in een decennium heeft gehalveerd). Investeringen in AI-gestuurde risicoprofielen, gerichte controles, en vereenvoudiging van de wetgeving.

5. Personeelsheroriëntatie Niet meer personeel, maar ánder personeel. Minder administratieve functies (geautomatiseerd), meer data-analisten, IT-specialisten, en fraudebestrijders. Doelratio: 1 FTE per 800 inwoners (nu ~585) door efficiëntiewinst.

6. Deelstaten bepalen tarieven, federaal int In het HART-model met 4 deelstaten bepaalt elke deelstaat eigen tarieven en aftrekposten (binnen federale bandbreedtes, naar Duits model). De Belgische Belastingdienst int alles centraal. Zo blijft schaalvoordeel behouden en verdwijnt de duplicatie.

Internationaal model: Combinatie van Zweeds model (digitalisering, automatisering) en Duits model (deelstaten bepalen beleid, federaal coördineert en int).

Geschatte besparing:

• Afschaffing dubbele structuren (VLABEL, SPW Fiscalité, Brussel Fiscaliteit): €100-200 miljoen/jaar aan operationele kosten
• Tax gap halvering: €2-4 miljard/jaar aan extra ontvangsten (IMF-schatting heeft foutmarge van 20-30%; geen land heeft gap gehalveerd in 10 jaar)
• Personeelsreductie door automatisering op termijn: €200-400 miljoen/jaar
• Totaal potentieel: €2,5-5,2 miljard/jaar (waarvan het leeuwendeel uit betere compliance)

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Wettelijk kader + fusieplan + IT-architectuur
• Jaar 3-5: Gefaseerde fusie van gewestelijke diensten + lancering nieuw digitaal platform
• Jaar 5-8: Volledige integratie + 90% automatisering
• Vereist: bijzondere meerderheidswet (aanpassing bevoegdheidsverdeling)

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FOD Financiën. Hervormd → Belgische Belastingdienst Eén geïntegreerde, gedigitaliseerde belastingdienst voor het hele land. De burger geeft zijn gegevens maar één keer, en 90% van de aangiften wordt automatisch verwerkt. Gewestelijke belastingdiensten worden geïntegreerd. Resultaat: betere service, minder fouten, en miljarden euro's extra ontvangsten door het dichten van de tax gap.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

België heeft de FOD Financiën als grootste federale overheidsdienst, met zo'n 20.000 medewerkers en een werkingsbudget van ruim €2 miljard per jaar. De FOD is verdeeld in zes algemene administraties: Fiscaliteit, Douane & Accijnzen, Inning & Invordering, Bijzondere Belastinginspectie, Patrimoniumdocumentatie, en Thesaurie. Daarnaast hebben de gewesten elk hun eigen belastingdienst opgericht: VLABEL in Vlaanderen, SPW Fiscalité in Wallonië, en Brussel Fiscaliteit in het Brussels Gewest. Het resultaat is een lappendeken van diensten die naast en door elkaar werken.

Van alle belastingen die de FOD int, wordt 85,4% doorgestort naar andere overheden. De FOD is dus de facto de kassier van het hele land, maar heeft geen zeggenschap over het belastingbeleid van gewesten en gemeenten.

Wat er mis gaat

Het systeem faalt op meerdere fronten tegelijk. Ten eerste: het personeelstekort is chronisch. De FOD is van ~30.000 naar ~18.000-20.000 medewerkers gezakt zonder dat de digitalisering dit heeft opgevangen. Gevolg: achterstanden bij de scancentrales, onterechte aanmaningen aan burgers, en steeds minder belastingcontroles.

Ten tweede: de tax gap het verschil tussen wat burgers en bedrijven moeten betalen en wat de staat daadwerkelijk ontvangt. Is enorm. Het IMF schat de BTW-compliance gap op 10,4% van de totale BTW-verplichting, hoger dan in Frankrijk, Duitsland, Luxemburg en Nederland. De totale compliance gap ligt stabiel rond 2% van het BBP, ofwel meer dan €10 miljard per jaar aan gemiste inkomsten. De informele economie in België is significant groter dan in de buurlanden.

Ten derde: de versnippering. Naast de FOD Financiën bestaan er gewestelijke belastingdiensten die elk hun eigen IT-systemen, personeel en procedures hebben. Een burger die in Vlaanderen woont, betaalt federale belastingen via Tax-on-web en gewestbelastingen via VLABEL. Twee verschillende systemen, twee verschillende communicatiekanalen, twee keer dezelfde gegevens doorgeven.

Ten vierde: de digitalisering hapert. Tax-on-web en MyMinfin zijn beschikbaar, maar vallen regelmatig uit. In april 2025 waren ze dagenlang onbereikbaar. Het systeem is niet "once-only": de burger moet dezelfde informatie bij verschillende overheden aanleveren. Vergelijk dat met Zweden, waar 90% van de aangiften automatisch wordt verwerkt.

Hoe het elders werkt

Zweden is het referentiemodel. De Skatteverket (Zweedse Belastingdienst) werd in 2004 opgericht door fusie van de Rijksbelastingdienst en tien regionale diensten tot één nationale dienst. Met ~10.800 medewerkers voor 10,5 miljoen inwoners (1 op 972 inwoners. België: 1 op 585) verwerkt de Skatteverket 90% van alle 8,4 miljoen aangiften volledig automatisch. De burger ontvangt een vooraf ingevulde aangifte en bevestigt met één klik of sms. Het TINA-programma dat dit mogelijk maakte, werd in drieënhalf jaar uitgerold.

Nederland beheert met 28.500 FTE de Belastingdienst voor 17,9 miljoen inwoners. Één dienst voor het hele land, geen gewestelijke opdeling. In 2024 werd een recordbedrag van €375 miljard geïnd. De dienst investeert structureel in personeel: in 2024 werden 3.634 nieuwe medewerkers aangeworven, een record.

Duitsland toont hoe een federaal land belastingen kan innen: het Bundeszentralamt für Steuern (2.200 pers.) coördineert op federaal niveau, terwijl de deelstaten uitvoeren via hun Finanzämter. Het ELSTER-systeem biedt een nationaal digitaal platform. De deelstaten mogen beleid voeren, de inning is gecoördineerd.

Wat HART voorstelt

HART wil de FOD Financiën hervormen tot een Belgische Belastingdienst één geïntegreerde dienst die alle belastingen int voor alle bestuursniveaus.

Stap 1: Fuseer de gewestelijke belastingdiensten (VLABEL, SPW Fiscalité, Brussel Fiscaliteit) met de FOD Financiën. Eén IT-systeem, één personeelspool, één klantenportaal.

Stap 2: Investeer in een next-generation digitaal platform naar Zweeds model. Vooraf ingevulde aangiften op basis van gegevens die de overheid al heeft (werkgever, bank, kadaster, sociale zekerheid). Doel: 90% automatische verwerking binnen 5-8 jaar.

Stap 3: Voer het once-only principe in. De burger geeft informatie maar één keer aan de overheid. De Belgische Belastingdienst haalt alles op uit bestaande databanken (Kruispuntbank, eHealth, kadaster).

Stap 4: Heroriënteer het personeel. Minder administratieve functies (die worden geautomatiseerd), meer data-analisten, IT-specialisten en fraudebestrijders. Lanceer een concreet plan om de tax gap te halveren.

Stap 5: In het HART-model met 4 deelstaten bepaalt elke deelstaat eigen tarieven en aftrekposten (binnen federale bandbreedtes, naar Duits model). De Belgische Belastingdienst int alles centraal. Zo blijft het schaalvoordeel behouden.

Wat het oplevert

De potentiële winst is enorm:

• Halvering tax gap: Van ~2% naar ~1% van het BBP = €2-4 miljard per jaar aan extra inkomsten voor alle overheden samen (range door onzekerheid in IMF-schatting en implementatietempo)
• Efficiëntiewinst door fusie: €100-200 miljoen per jaar door afschaffing van dubbele structuren
• Betere dienstverlening: Eén portaal, één aangifte, geen fouten door dubbele systemen
• Personeelsbesparing op termijn: Door automatisering kan de ratio naar 1 FTE per 800 inwoners, wat €200-400 miljoen per jaar bespaart
• Hogere burgertevredenheid: Als Zweden het kan met de helft van het personeel per capita, kan België het ook

De totale potentiële winst. Betere inning + besparingen. Bedraagt €2,5-5,2 miljard per jaar. Zelfs de onderkant van die range overstijgt het volledige werkingsbudget van de FOD Financiën. Dit is geen besparing op een postzegel. Dit is een structurele hervorming die zichzelf vele malen terugbetaalt.

Fase 5: Bronnenlijst