FOD Kanselarij van de Eerste Minister: Audit

Datum: 2026-03-29 Status: 🟠 Hervormd Categorie: FOD's (Federale Overheidsdiensten)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Federale Overheidsdienst Kanselarij van de Eerste Minister (FOD Kanselarij) is de administratieve ruggengraat van de Belgische eerste minister en de federale regering. Het is de kleinste FOD qua personeel, maar politiek de machtigste: alles wat de ministerraad passeert, loopt via de Kanselarij.

Juridische basis: Koninklijk Besluit van 15 mei 2001, als onderdeel van het Copernicusplan dat de oude "Diensten van de Eerste Minister" (bestaand sinds 1918) omvormde tot een moderne federale overheidsdienst. Oorspronkelijk heette het "FOD Kanselarij en Algemene Diensten"; in 2002 werd dit gewijzigd naar de huidige naam.

Bestuursniveau: Federaal

Personeel (2025):

• 248 medewerkers (fysieke eenheden)
• 193,4 VTE
• Niveau A (universitair): 106,3 VTE, meer dan de helft van het personeel
• 74,2% maakt gebruik van telewerk
• Taalverdeling: ~130 Nederlandstalig, ~126 Franstalig (2023)
• Ziekteverzuim 2024: 4.056 ziektedagen en 7 dagen door arbeidsongevallen

Budget: De FOD Kanselarij heeft een eigen sectie in de federale begroting (sectie 02): ongeveer €230 miljoen aan vereffeningskredieten in de initiële begroting 2026. Het grootste deel daarvan is geen eigen werking van de Kanselarij, maar geld dat via haar begroting doorstroomt: toelagen aan de drie federale culturele instellingen (samen ongeveer €70 miljoen), verplichtingen als gastland van internationale organisaties (onder meer pensioenen van vroegere NAVO-medewerkers, ongeveer €31 miljoen), het Centrum voor Cybersecurity België, het federale ICT-netwerk en de vakbondspremies (ongeveer €18 miljoen). De eigen werking en de overheidscommunicatie zijn over verschillende begrotingsposten verspreid; een afzonderlijk totaal wordt niet gepubliceerd.

Voorzitter Directiecomité: Arlin Bagdat (sinds 1 mei 2024)

Bevoegde minister: de eerste minister

Zetel: Wetstraat 16, 1000 Brussel (sinds 1944 de officiële zetel van de regering)

Organisatiestructuur

De FOD Kanselarij is opgebouwd rond twee operationele directies en ondersteunende diensten:

Daarnaast vallen onder de FOD Kanselarij ook:

• Ondersteuning van diensten die bij de Kanselarij zijn opgericht: administratieve en logistieke steun aan onder meer het Centrum voor Cybersecurity België (CCB), het Federaal Instituut voor Duurzame Ontwikkeling (FIDO) en het Auditcomité van de federale overheid. De Dienst Administratieve Vereenvoudiging (DAV), die de Only Once-wet van 2014 opvolgde, hing vroeger aan de Kanselarij; sinds 1 november 2022 zit ze in de FOD BOSA.
• Toezicht op drie federale culturele instellingen: Paleis voor Schone Kunsten (BOZAR), Nationaal Orkest van België en Koninklijke Muntschouwburg
• Belgium.be: het centrale informatieportaal van de federale overheid

1B. Wat doet het in de praktijk?

De FOD Kanselarij vervult vier kernfuncties:

1. Organisatie van de besluitvorming: De AD Secretariaten & Coördinatie bereidt de wekelijkse ministerraad voor: agendabeheer, notulen, opvolging van beslissingen. Zij organiseert ook het Overlegcomité (federaal + deelstaten), de interministeriële conferenties en de vakbondsonderhandeling (Comité A). Dit is het zenuwcentrum van de Belgische federale politiek: zonder deze dienst kan de regering niet functioneren.

2. Coördinatie van beleid: De Kanselarij ondersteunt de eerste minister bij het coördineren van beleid tussen de FOD's en tussen het federale en deelstaatniveau. In de praktijk betekent dit: interkabinettenwerkgroepen begeleiden, conflicten beslechten, compromissen smeden.

3. Overheidscommunicatie: De AD Externe Communicatie beheert de overheidscommunicatie voor de volledige federale overheid:

• Belgium.be (centraal informatieportaal)
• news.belgium.be (persberichten)
• Informatiecampagnes (veiligheid, gezondheid, fiscaliteit)
• De eenheid Campagnes biedt gratis expertise aan andere FOD's en onderhandelt kortingen bij mediabureaus

4. Ondersteuning en toezicht: De Kanselarij levert administratieve en logistieke steun aan diensten die bij haar zijn opgericht (onder meer het CCB en het FIDO) en volgt de begroting en het beheer van de drie federale culturele instellingen op. De administratieve vereenvoudiging en de opvolging van de Only Once-wet (2014: de federale overheid vraagt dezelfde gegevens maar één keer) liggen sinds november 2022 bij de FOD BOSA.

Overlap en problemen:

• De grens tussen de FOD Kanselarij (ambtenarij) en het kabinet van de eerste minister (politieke staf) is poreus. In de praktijk werken kabinetsmedewerkers nauw samen met de Kanselarij, wat de scheiding tussen politiek en administratie ondermijnt.
• De communicatiefunctie overlapt met de communicatiediensten van individuele FOD's, die elk eigen communicatieteams hebben.
• Belgium.be functioneert als centraal portaal maar is niet geïntegreerd met de gewestelijke portalen (Vlaanderen.be, Wallonie.be, Brussels.be).
• De Only Once-wet geldt enkel voor federale diensten. Voor gewesten, gemeenschappen en gemeenten geldt ze niet, en er is geen bindende regel voor alle bestuursniveaus samen, waardoor burgers en bedrijven dezelfde gegevens nog vaak aan verschillende overheden moeten geven.

1C. Internationale vergelijking

Cruciaal verschil: ministeriële kabinetten

Het fundamentele verschil tussen België en Nederland of Duitsland is het systeem van ministeriële kabinetten. In Nederland en Duitsland werken ministers rechtstreeks met hun topambtenaren. In België heeft elke minister een eigen "kabinet" van politieke medewerkers: 594 kabinetsleden enkel op federaal niveau in 2025 (838 in 2020). De federale kabinetten kostten in 2018 naar schatting €86,78 miljoen per jaar. De Brusselse regering telde in 2026 298 kabinetsleden voor 1,26 miljoen inwoners (387 in de legislatuur 2019-2024).

Dit systeem ondermijnt de rol van de FOD's (inclusief de Kanselarij): beleid wordt feitelijk gemaakt in interkabinettenwerkgroepen, niet door de administratie. Het Copernicusplan (2000) wilde de kabinetten vervangen door kleine secretariaten en beleidscellen, maar dat werd nooit volledig uitgevoerd: de kabinetten bleven onder een nieuwe naam bestaan.

In Nederland heeft de premier tien raadadviseurs; dat zijn ambtenaren, geen politieke benoemingen, en dus niet te vergelijken met het Belgische kabinettensysteem. Het Ministerie van Algemene Zaken, met enkele honderden medewerkers, doet wat bij ons de FOD Kanselarij (248), het kabinet van de eerste minister (37) en de communicatiediensten samen doen.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Schimmige grens politiek-administratie: De FOD Kanselarij bestaat formeel als onafhankelijke overheidsdienst, maar functioneert in de praktijk als verlengstuk van het kabinet van de eerste minister. Het KB van 29 oktober 2001 koppelde het mandaat van de voorzitter van de Kanselarij nog aan de ambtstermijn van de eerste minister; de voorzitter die op 1 mei 2024 aantrad, kreeg wel een mandaat van zes jaar, zoals de voorzitters van de andere FOD's. Het mandaat is dus niet het probleem: het beleidswerk en de politieke sturing zitten in het kabinet, niet in de administratie.

2. Kabinettencultuur ondermijnt de FOD: Het echte beleidswerk gebeurt in het kabinet, niet in de Kanselarij. De ~248 ambtenaren van de Kanselarij worden regelmatig gepasseerd door de kabinetsmedewerkers van de premier (37 in 2025), die meer directe toegang tot de premier hebben. Dit is een structureel probleem dat alle FOD's treft, maar bij de Kanselarij het scherpst is.

3. Gefragmenteerde communicatie: Ondanks de centrale communicatierol van de AD Externe Communicatie heeft elke FOD eigen communicatiemedewerkers. Belgium.be is niet geïntegreerd met regionale portalen. Er is geen echt centraal communicatieplatform dat alle bestuursniveaus dekt.

4. Only Once faalt in de praktijk: De wet van 2014 is ambitieus maar tandeloos: zij geldt niet voor gewesten, gemeenschappen en gemeenten, en de gegevensuitwisseling tussen de dienstenintegratoren van de verschillende niveaus (onder meer MAGDA in Vlaanderen en BCED in Wallonië) is onvolledig.

5. Consultancy-afhankelijkheid: Het Rekenhof stelde vast dat de federale overheid tussen 2020 en 2022 €2,52 miljard (inclusief btw) uitgaf aan consultancy, waarvan €2,03 miljard voor IT. Bij 78% van de 101 onderzochte contracten was de inzet van consultants slecht of niet gemotiveerd. Het Rekenhof vond geen federale richtlijnen die bepalen wanneer en waarom consultancy ingezet wordt.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: De FOD Kanselarij scoort het slechtst op Eenvoud (❌) en Resultaatgerichtheid (❌). De grootste winst valt te boeken door: (1) de afbouw van het kabinettensysteem tot een kleine politieke staf en de integratie van de beleidsvoorbereiding in de ambtelijke top (Nederlands model), (2) één echt centraal digitaal overheidsportaal, en (3) publieke prestatiemeting.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd: de functie blijft bestaan (elke premier heeft een kanselarij nodig), maar ze wordt fundamenteel anders ingericht door: afbouw van de ministeriële kabinetten tot een kleine politieke staf, integratie met een versterkte Algemene Bestuursdienst, en een echt digitaal-eerst mandaat.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Afbouw van de ministeriële kabinetten: ministers werken rechtstreeks met hun topambtenaren, zoals in Nederland en Duitsland. De federale kabinetten gaan van ongeveer 600 medewerkers (594 in 2025) naar hoogstens 65: hoogstens 5 politieke medewerkers per minister, voor hoogstens 13 ministers (art. 39 en 40 HART-grondwet), uitsluitend voor politieke coördinatie. Eerst draait de Belgische Algemene Bestuursdienst (ABD) twee tot drie jaar in een pilot met vijf FOD's; pas daarna worden de kabinetten stapsgewijs afgebouwd. Een Interministerieel Coördinatiebureau onder de premier (naar het Britse Cabinet Office-model) vervangt de interkabinettenwerkgroepen. Besparing: deel van de besparing op alle kabinetten samen (zie de geschatte besparing hieronder).

2. FOD Kanselarij wordt "Ministerie van Algemene Zaken": naar Nederlands model. Omvat: secretariaat ministerraad, beleidscoördinatie en regeringscommunicatie (Rijksvoorlichtingsdienst-equivalent). Het centrale digitale overheidsportaal wordt beheerd door het publieke app-bedrijf (zie punt 3). Personeel: ~300-350 VTE (lichte groei door overname van communicatietaken van andere FOD's, maar netto besparing door de afbouw van de kabinetten).

3. Eén nationaal overheidsportaal: Belgium.be, MyGov.be en de gewestelijke portalen worden één nationaal overheidsportaal (MijnOverheid/MonBelgique) voor alle bestuursniveaus, met één login en één dashboard, naar het model van het Deense borger.dk. Een publiek app-bedrijf, met de federale overheid en de deelstaten als aandeelhouder, beheert de ene app en de ene website (digitaliseringsplan). Alle overheidsniveaus worden verplicht aangesloten. De Only Once-wet geldt voor álle bestuursniveaus.

4. Het Overlegcomité en de interministeriële conferenties gaan op in de Raad van de Deelstaten (art. 35 HART-grondwet): de twaalf deelstaatregeringen met 42 gewogen stemmen, met de federale regering erbij zonder stem. Een besluit vraagt 22 stemmen en 7 deelstaten, zonder taalveto. Weigert de Raad zijn instemming met een federale wet, dan zoekt een bemiddelingscommissie van Kamer en Raad binnen zestig dagen een akkoord, en daarna beslist in de regel de Kamer met twee derden, zodat niet elke beslissing verzandt in eindeloos overleg. De Raad heeft een eigen permanent secretariaat van 30 à 40 mensen.

5. Publieke prestatiemeting: de Kanselarij publiceert jaarlijks een "Staat van de Uitvoering" (naar Nederlands model): hoeveel wetten uitgevoerd, hoeveel vertraging, hoeveel bevoegdheidsconflicten opgelost.

Internationaal model: Nederland (Ministerie van Algemene Zaken) + Deense compactheid + Duits coördinatiemodel.

Geschatte besparing: niet apart becijferd. De afbouw van de federale kabinetten, van 594 naar hoogstens 65 medewerkers (13 ministers met elk hoogstens 5), is deel van de besparing op alle kabinetten samen (hooguit ongeveer €165 miljoen per jaar), die één keer geteld wordt in de audit Ministeriële kabinetten, niet hier. De FOD Kanselarij zelf wordt iets groter (van 193 naar ~300-350 VTE), maar dat zijn vooral communicatietaken die van andere FOD's overkomen, geen nieuwe kost.

Implementatiepad:

• Jaar 1-3: wettelijk kader, ABD operationeel in een pilot met vijf FOD's, oprichting van het Interministerieel Coördinatiebureau
• Jaar 2-4: verplichte aansluiting van alle bestuursniveaus op het nationale overheidsportaal, uitbreiding van de Only Once-wet
• Jaar 3-5: stapsgewijze afbouw van de kabinetten en volledige transitie naar het nieuwe model

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FOD Kanselarij van de Eerste Minister: Hervormd De Kanselarij wordt omgevormd tot een compact Ministerie van Algemene Zaken dat de regering écht aanstuurt. Zonder de dikke laag federale kabinetsmedewerkers (594 in 2025) die het systeem vertraagt, maar met hoogstens 5 politieke medewerkers per minister.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De FOD Kanselarij van de Eerste Minister is het administratieve zenuwcentrum van de federale regering. Ongeveer 248 ambtenaren (193 VTE) bereiden de wekelijkse ministerraad voor, coördineren beleid tussen de federale overheidsdiensten, beheren de overheidscommunicatie via Belgium.be en news.belgium.be, en organiseren het overleg tussen de federale en deelstaatregeringen. De Kanselarij werd in 2001 opgericht als onderdeel van de Copernicushervorming en is gehuisvest op de Wetstraat 16.

Wat er mis gaat

Het echte probleem is niet de Kanselarij zelf, die relatief compact is, maar het systeem eromheen. Bovenop de 248 ambtenaren heeft elke federale minister een eigen "kabinet" van politieke medewerkers. In 2025 waren dat er 594 (838 in 2020); in 2018 kostten de federale kabinetten naar schatting €87 miljoen per jaar. Die kabinetten nemen het eigenlijke beleidswerk over van de ambtenaren. Wetten worden niet geschreven door de FOD's, maar in interkabinettenwerkgroepen. De ambtenaren van de Kanselarij worden gepasseerd door de politieke medewerkers van de premier.

Het resultaat: dubbel werk, gebrek aan continuïteit (kabinetsmedewerkers vertrekken bij elke regeringswissel) en een ondermijning van de professionele ambtenarij. Het Copernicusplan van 2000 wilde de kabinetten vervangen door kleine secretariaten en beleidscellen. Dat werd nooit volledig uitgevoerd: de kabinetten bleven onder een nieuwe naam bestaan en telden federaal in 2025 nog 594 medewerkers.

Daarnaast loopt België achter op het vlak van digitale dienstverlening. Belgium.be is een informatieportaal, geen transactieplatform. De Only Once-wet (2014), die bepaalt dat burgers dezelfde informatie maar één keer moeten geven, geldt enkel voor federale diensten. Gewesten, gemeenschappen en gemeenten vallen erbuiten. Het gevolg: burgers en bedrijven geven dezelfde gegevens nog vaak opnieuw aan een andere overheid.

Hoe het elders werkt

In Nederland heeft de premier het Ministerie van Algemene Zaken: het kleinste ministerie, met enkele honderden ambtenaren die de ministerraad organiseren, beleid coördineren en de overheidscommunicatie verzorgen. Er zijn geen ministeriële kabinetten. Ministers werken rechtstreeks met hun topambtenaren, geselecteerd via de Algemene Bestuursdienst (ABD), en hebben elk één politiek adviseur. Tien raadadviseurs (ambtenaren) en hooguit twee politiek adviseurs ondersteunen de premier.

In Duitsland heeft het Bundeskanzleramt ~900 medewerkers (2024) voor 83,5 miljoen inwoners. Spiegelreferaten volgen elk ministerie, zodat de Kanselier overzicht houdt op elk beleidsterrein. Ook hier: geen ministeriële kabinetten.

Denemarken doet het met 104 medewerkers in het Statsministeriet voor 6 miljoen inwoners.

België heeft voor 11,9 miljoen inwoners (2026): 248 ambtenaren in de Kanselarij + 594 kabinetsmedewerkers (alleen federaal, 2025) + vergelijkbare structuren op Vlaams, Waals en Brussels niveau. Alle kabinetten samen: ongeveer 1.800 medewerkers (2025-2026), naar schatting €200 miljoen per jaar.

Wat HART voorstelt

1. Afbouw van de ministeriële kabinetten. Ministers werken rechtstreeks met hun topambtenaren, aangesteld op competentie via een onafhankelijk Benoemingsorgaan en een Belgische Algemene Bestuursdienst (ABD). Elke minister mag hoogstens 5 politieke medewerkers aanstellen, uitsluitend voor politieke coördinatie (art. 40 HART-grondwet). De rest van het beleidswerk doet de administratie, waarvoor ze opgeleid en betaald wordt. Eerst draait de ABD twee tot drie jaar in een pilot met vijf FOD's; pas daarna worden de kabinetten stapsgewijs afgebouwd. Een Interministerieel Coördinatiebureau onder de premier vervangt de interkabinettenwerkgroepen.

2. De Kanselarij wordt een Ministerie van Algemene Zaken, naar Nederlands model. Compacter, maar met meer daadwerkelijke bevoegdheid: secretariaat ministerraad, beleidscoördinatie en overheidscommunicatie (één dienst in plaats van communicatieteams bij elke FOD apart).

3. Eén nationaal overheidsloket. Belgium.be, MyGov.be en de gewestelijke portalen worden één nationaal overheidsportaal (MijnOverheid/MonBelgique) met één login en één dashboard. Niet alleen informatief, maar transactioneel, naar het model van het Deense borger.dk. Een publiek app-bedrijf van de federale overheid en de deelstaten beheert de ene app en de ene website. Alle bestuursniveaus worden verplicht aangesloten. Only-once wordt een afdwingbaar recht bij elke overheid: de federatie, de deelstaten, de concordaten en de gemeenten (art. 44 HART-grondwet).

4. Het Overlegcomité en de interministeriële conferenties gaan op in de Raad van de Deelstaten. De twaalf deelstaatregeringen beslissen er bij meerderheid (22 van de 42 gewogen stemmen en 7 deelstaten), zonder taalveto, met een eigen permanent secretariaat. Bij een weigering volgt een bemiddelingscommissie van Kamer en Raad, en daarna beslist in de regel de Kamer met twee derden, zodat niet elke beslissing verzandt in eindeloos overleg.

5. Jaarlijkse prestatiemeting. De Kanselarij publiceert een openbare "Staat van de Uitvoering": hoeveel beleid is uitgevoerd, wat loopt achter, waar zitten de blokkades. Transparantie als standaard.

Wat het oplevert

• Deel van de besparing op alle kabinetten samen (hooguit ongeveer €165 miljoen per jaar): de federale kabinetten gaan van ongeveer 600 naar hoogstens 65 politieke medewerkers in totaal.
• Snellere besluitvorming: geen interkabinettenwerkgroepen meer die maanden nodig hebben voor een compromis.
• Betere ambtenaren: topambtenaren worden aangesteld op basis van competentie, niet op basis van politieke kleur.
• Eén digitaal loket voor alle overheidsdiensten. Besparing voor burgers, bedrijven én de overheid zelf.
• Meer continuïteit: ambtenaren blijven, kabinetsmedewerkers niet. Door het beleid weer bij de administratie te leggen, gaat kennis niet verloren bij elke regeringswissel.

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)