FOD Kanselarij van de Eerste Minister: Audit

Datum: 2026-03-29 Status: 🟠 Hervormd Categorie: FOD's (Federale Overheidsdiensten)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Federale Overheidsdienst Kanselarij van de Eerste Minister (FOD Kanselarij) is de administratieve ruggengraat van de Belgische eerste minister en de federale regering. Het is de kleinste FOD qua personeel, maar politiek de machtigste: alles wat de ministerraad passeert, loopt via de Kanselarij.

Juridische basis: Koninklijk Besluit van 15 mei 2001, als onderdeel van het Copernicusplan dat de oude "Diensten van de Eerste Minister" (bestaand sinds 1918) omvormde tot een moderne federale overheidsdienst. Oorspronkelijk heette het "FOD Kanselarij en Algemene Diensten"; in 2002 werd dit gewijzigd naar de huidige naam.

Bestuursniveau: Federaal

Personeel (2025):

• 248 medewerkers (fysieke eenheden)
• 193,4 VTE
• Niveau A (universitair): 106,3 VTE. Meer dan helft van het personeel
• 74,2% maakt gebruik van telewerk
• Taalverdeling: ~130 Nederlandstalig, ~126 Franstalig (2023)
• Ziekteverzuim 2024: 4.056 dagen totaal, 7 dagen arbeidsongevallen

Budget: Exacte begrotingscijfers worden als "Sectie 02" opgenomen in de federale begroting. De FOD Kanselarij beheert naast eigen werkingsmiddelen ook de budgetten voor overheidscommunicatie, de federale informatiecampagnes en het portaal Belgium.be. Het totale budget (werkingsmiddelen + communicatiebudgetten) wordt geschat op ~€40-50 miljoen per jaar, hoewel een exacte uitsplitsing niet publiek beschikbaar is in één document.

Voorzitter Directiecomité: Arlin Bagdat (sinds 1 mei 2024)

Huidige minister: Bart De Wever (N-VA), Eerste Minister

Zetel: Wetstraat 16, 1000 Brussel (sinds 1944 de officiële zetel van de regering)

Organisatiestructuur

De FOD Kanselarij is opgebouwd rond twee operationele directies en ondersteunende diensten:

Daarnaast vallen onder de FOD Kanselarij ook:

• Dienst Administratieve Vereenvoudiging (DAV) verantwoordelijk voor de Only Once-wet van 2014
• Toezicht op drie federale culturele instellingen (Paleis voor Schone Kunsten/BOZAR, Nationaal Orkest van België, Koninklijke Muntschouwburg)
• Belgium.be het centrale informatieportaal van de federale overheid

1B. Wat doet het in de praktijk?

De FOD Kanselarij vervult vier kernfuncties:

1. Organisatie van de besluitvorming: De AD Secretariaten & Coördinatie bereidt de wekelijkse ministerraad voor: agendabeheer, notulen, opvolging van beslissingen. Zij organiseert ook het Overlegcomité (federaal + deelstaten), de interministeriële conferenties en de vakbondsonderhandeling (Comité A). Dit is het zenuwcentrum van de Belgische federale politiek. Zonder deze dienst kan de regering niet functioneren.

2. Coördinatie van beleid: De Kanselarij ondersteunt de eerste minister bij het coördineren van beleid tussen de FOD's en tussen het federale en deelstaatniveau. In de praktijk betekent dit: interkabinettenwerkgroepen begeleiden, conflicten beslechten, compromissen smeden.

3. Overheidscommunicatie: De AD Externe Communicatie beheert de overheidscommunicatie voor de volledige federale overheid:

• Belgium.be (centraal informatieportaal)
• news.belgium.be (persberichten)
• Informatiecampagnes (veiligheid, gezondheid, fiscaliteit)
• De eenheid Campagnes biedt gratis expertise aan andere FOD's en onderhandelt kortingen bij mediabureaus

4. Administratieve vereenvoudiging: Via de Dienst Administratieve Vereenvoudiging (DAV) is de Kanselarij verantwoordelijk voor de uitvoering van de Only Once-wet (2014): burgers en bedrijven mogen slechts één keer dezelfde informatie moeten geven aan de overheid.

Overlap en problemen:

• De grens tussen de FOD Kanselarij (ambtenarij) en het kabinet van de eerste minister (politieke staf) is poreus. In de praktijk werken kabinetsmedewerkers nauw samen met de Kanselarij, wat de scheiding tussen politiek en administratie ondermijnt.
• De communicatiefunctie overlapt met de communicatiediensten van individuele FOD's, die elk eigen communicatieteams hebben.
• Belgium.be functioneert als centraal portaal maar is niet geïntegreerd met de gewestelijke portalen (Vlaanderen.be, Wallonie.be, Brussels.be).
• De Only Once-wet geldt enkel voor federale diensten. Gewesten en gemeenten vallen erbuiten, waardoor burgers in de praktijk nog steeds meermaals dezelfde gegevens moeten opgeven.

1C. Internationale vergelijking

Cruciaal verschil: ministeriële kabinetten

Het fundamentele verschil tussen België en zijn buurlanden is het systeem van ministeriële kabinetten. In Nederland en Duitsland werken ministers rechtstreeks met hun topambtenaren. In België heeft elke minister een eigen "kabinet" van politieke medewerkers. In totaal ~838 kabinetsleden enkel op federaal niveau (Vivaldi), met een kostprijs van ~€68 miljoen/jaar. De Brusselse regering had zelfs 340 kabinetsleden voor één miljoen inwoners.

Dit systeem ondermijnt de rol van de FOD's (inclusief de Kanselarij): beleid wordt feitelijk gemaakt in interkabinettenwerkgroepen, niet door de administratie. Het Copernicusplan (2000) probeerde dit te hervormen, maar de kabinetten bleven bestaan. Sommige groeiden zelfs.

In Nederland heeft de premier 10 kabinetsadviseurs (niet te verwarren met het Belgische kabinettensysteem. Dit zijn ambtenaren, geen politieke benoemingen). Het hele Ministerie van Algemene Zaken (400 personen) doet wat de FOD Kanselarij (248) + het kabinet van de PM (~50) + de communicatiediensten samen doen.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Schimmige grens politiek-administratie: De FOD Kanselarij bestaat formeel als onafhankelijke overheidsdienst, maar functioneert in de praktijk als verlengstuk van het kabinet van de eerste minister. De voorzitter van het directiecomité wordt door de premier benoemd en vervangen bij elke regeringswissel. Geen continuïteit.

2. Kabinettencultuur ondermijnt de FOD: Het echte beleidswerk gebeurt in het kabinet, niet in de Kanselarij. De ~248 ambtenaren van de Kanselarij worden regelmatig gepasseerd door de ~40-50 kabinetsmedewerkers die meer directe toegang hebben tot de premier. Dit is een structureel probleem dat alle FOD's treft, maar bij de Kanselarij het scherpst is.

3. Gefragmenteerde communicatie: Ondanks de centrale communicatierol van de AD Externe Communicatie, heeft elke FOD eigen communicatiemedewerkers. Belgium.be is niet geïntegreerd met regionale portalen. Er is geen echt centraal communicatieplatform dat alle bestuursniveaus dekt.

4. Only Once faalt in de praktijk: De wet van 2014 is ambitieus maar tandeloos: zij geldt niet voor gewesten en gemeenten, en de technische interoperabiliteit tussen de systemen (CSAM federaal vs. MAGDA Vlaams vs. BCED Waals) is onvolledig.

5. Consultancy-afhankelijkheid: Het Rekenhof stelde vast dat de federale overheid (inclusief Kanselarij) tussen 2020-2022 ~€2,5 miljard uitgaf aan externe consultants, waarvan €2 miljard aan IT. In 78% van de gevallen was het gebruik van consultants slecht of niet gemotiveerd. Er is geen federale strategie voor consultancy-gebruik.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: De FOD Kanselarij scoort het slechtst op Eenvoud (❌) en Resultaatgerichtheid (❌). De grootste winst valt te boeken door: (1) de afschaffing van het kabinettensysteem en integratie van politieke sturing in de ambtelijke top (Nederlands model), (2) een echt centraal digitaal overheidsportaal, en (3) publieke prestatiemeting.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De functie blijft bestaan (elke premier heeft een kanselarij nodig), maar het wordt fundamenteel anders ingericht door: afschaffing ministeriële kabinetten, integratie met een versterkte Algemene Bestuursdienst, en een echt digitaal-eerst mandaat.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Afschaffing ministeriële kabinetten Ministers werken rechtstreeks met hun topambtenaren, zoals in Nederland en Duitsland. De ~838 federale kabinetsleden (Vivaldi-niveau) worden afgebouwd tot maximaal 5-8 politieke adviseurs per minister. Besparing: ~€50-55 miljoen per jaar.

2. FOD Kanselarij wordt "Ministerie van Algemene Zaken" Naar Nederlands model. Omvat: secretariaat ministerraad, beleidscoördinatie, regeringscommunicatie (Rijksvoorlichtingsdienst-equivalent), en het centrale digitale overheidsportaal. Personeel: ~300-350 VTE (lichte groei door overname communicatietaken, maar netto besparing door afschaffing kabinetten).

3. Centraal digitaal overheidsportaal Belgium.be wordt het enige digitale loket van de overheid, zoals MijnOverheid.nl of borger.dk. Alle overheidsniveaus verplicht aangesloten. Only Once-wet geldt voor àlle bestuursniveaus.

4. Versterking Overlegcomité Het intergouvernementeel overleg krijgt een permanent secretariaat (in de Kanselarij) met doorzettingsmacht bij bevoegdheidsconflicten, analoog aan het Duitse systeem.

5. Publieke prestatiemeting De Kanselarij publiceert jaarlijks een "Staat van de Uitvoering" (naar Nederlands model): hoeveel wetten uitgevoerd, hoeveel vertraging, hoeveel bevoegdheidsconflicten opgelost.

Internationaal model: Nederland (Ministerie van Algemene Zaken) + Deense compactheid + Duits coördinatiemodel.

Geschatte besparing: €50-55 miljoen per jaar door afschaffing kabinettensysteem. De FOD Kanselarij zelf wordt iets groter (van 193 naar ~300-350 VTE), maar de netto besparing is aanzienlijk door de eliminatie van ~700+ kabinetsmedewerkers.

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Wettelijk kader voor afbouw kabinetten, oprichting Algemene Bestuursdienst (ABD)
• Jaar 2-3: Verplichte aansluiting alle bestuursniveaus op Belgium.be, uitbreiding Only Once-wet
• Jaar 3-5: Volledige transitie naar het nieuwe model

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FOD Kanselarij van de Eerste Minister. Hervormd De Kanselarij wordt omgevormd tot een compact Ministerie van Algemene Zaken dat de regering écht aanstuurt. Zonder de laag van 838 kabinetsmedewerkers die het systeem vertragen en €68 miljoen per jaar kosten.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De FOD Kanselarij van de Eerste Minister is het administratieve zenuwcentrum van de federale regering. Ongeveer 248 ambtenaren (193 VTE) bereiden de wekelijkse ministerraad voor, coördineren beleid tussen de federale overheidsdiensten, beheren de overheidscommunicatie via Belgium.be en news.belgium.be, en organiseren het overleg tussen de federale en deelstaatregeringen. De Kanselarij werd in 2001 opgericht als onderdeel van de Copernicushervorming en is gehuisvest op de Wetstraat 16.

Wat er mis gaat

Het echte probleem is niet de Kanselarij zelf. Die is relatief compact. Maar het systeem eromheen. Bovenop de 248 ambtenaren heeft elke federale minister een eigen "kabinet" van politieke medewerkers. In totaal zijn dat ~838 personen, goed voor ~€68 miljoen per jaar. Die kabinetten nemen het eigenlijke beleidswerk over van de ambtenaren. Wetten worden niet geschreven door de FOD's, maar door interkabinettenwerkgroepen. De ambtenaren van de Kanselarij worden gepasseerd door de politieke medewerkers van de premier.

Het resultaat: dubbel werk, gebrek aan continuïteit (kabinetsmedewerkers vertrekken bij elke regeringswissel), en een ondermijning van de professionele ambtenarij. Het Copernicusplan van 2000 probeerde dit te hervormen. Het mislukte. De kabinetten zijn sindsdien alleen maar gegroeid.

Daarnaast loopt België achter op het vlak van digitale dienstverlening. Belgium.be is een informatieportaal, geen transactieplatform. De Only Once-wet (2014): burgers mogen dezelfde informatie maar één keer moeten geven. Geldt enkel voor federale diensten. Gewesten en gemeenten vallen erbuiten. Het gevolg: burgers vullen nog steeds overal dezelfde formulieren in.

Hoe het elders werkt

In Nederland heeft de premier het Ministerie van Algemene Zaken: ~400 ambtenaren die de ministerraad organiseren, beleid coördineren en de overheidscommunicatie verzorgen. Er zijn geen ministeriële kabinetten. Ministers werken rechtstreeks met hun topambtenaren, aangesteld door een onafhankelijke Algemene Bestuursdienst (ABD). Tien kabinetsadviseurs ondersteunen de premier. Dat is alles.

In Duitsland heeft het Bundeskanzleramt ~900 medewerkers voor 83 miljoen inwoners. Elke Abteilung spiegelt een ministerie, zodat de Kanselier overzicht houdt op elk beleidsterrein. Ook hier: geen ministeriële kabinetten.

Denemarken doet het met 104 medewerkers in het Statsministeriet voor 5,9 miljoen inwoners.

België heeft voor 11,5 miljoen inwoners: 248 ambtenaren in de Kanselarij + ~838 kabinetsmedewerkers (alleen federaal) + vergelijkbare structuren op Vlaams, Waals en Brussels niveau. Totaal alle kabinetten samen: ~2.000+ medewerkers, ~€190 miljoen per jaar.

Wat HART voorstelt

1. Afschaffing van de ministeriële kabinetten. Ministers werken rechtstreeks met hun topambtenaren, aangesteld via een onafhankelijke Algemene Bestuursdienst (ABD). Elke minister mag maximaal 5-8 politieke adviseurs aanstellen. De rest van het beleidswerk doet de administratie. Waarvoor ze opgeleid en betaald wordt.

2. De Kanselarij wordt een Ministerie van Algemene Zaken, naar Nederlands model. Compacter, maar met meer daadwerkelijke bevoegdheid: secretariaat ministerraad, beleidscoördinatie, overheidscommunicatie (één dienst in plaats van communicatieteams bij elke FOD apart), en het centrale digitale overheidsportaal.

3. Belgium.be wordt het échte loket van de overheid. Niet alleen informatief, maar transactioneel. Vergelijkbaar met MijnOverheid.nl of het Deense borger.dk. Alle bestuursniveaus worden verplicht aangesloten. De Only Once-wet wordt uitgebreid naar gewesten en gemeenten.

4. Het Overlegcomité krijgt tanden. Een permanent secretariaat met doorzettingsmacht bij bevoegdheidsconflicten, zodat niet elke beslissing verzandt in eindeloos overleg.

5. Jaarlijkse prestatiemeting. De Kanselarij publiceert een openbare "Staat van de Uitvoering". Hoeveel beleid is uitgevoerd, wat loopt achter, waar zitten de blokkades. Transparantie als standaard.

Wat het oplevert

• €50-55 miljoen besparing per jaar door de afschaffing van het federale kabinettensysteem (van ~838 naar ~100-120 politieke adviseurs totaal).
• Snellere besluitvorming geen interkabinettenwerkgroepen meer die maanden nodig hebben voor een compromis.
• Betere ambtenaren topambtenaren worden aangesteld op basis van competentie (ABD), niet op basis van politieke kleur.
• Eén digitaal loket voor alle overheidsdiensten. Besparing voor burgers, bedrijven én de overheid zelf.
• Meer continuïteit ambtenaren blijven, kabinetsmedewerkers niet. Door het beleid weer bij de administratie te leggen, gaat kennis niet verloren bij elke regeringswissel.

Fase 5: Bronnenlijst