FOD Sociale Zekerheid: Audit

Datum: 2026-03-28 Status: 🟠 Hervormd Lijn: FOD Sociale Zekerheid Categorie: FOD's (Federale Overheidsdiensten)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Federale Overheidsdienst Sociale Zekerheid (FOD SZ) Juridische basis: Opgericht op 23 mei 2001 via de Copernicushervorming, als opvolger van het voormalige Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu. Het ministerie werd opgesplitst in twee afzonderlijke FOD's: FOD Sociale Zekerheid en FOD Volksgezondheid. Bestuursniveau: Federaal Personeel: ~600 ambtenaren, waarvan ~150 regionaal Lonen personeel: ~€44 miljoen per jaar (begroting 2025: €37,1 miljoen voor statutairen en €6,7 miljoen voor contractuelen, begrotingsprogramma 24.21.10) Voogdijministers: 5 federale ministers oefenen toezicht uit (2026): Sociale Zaken, Pensioenen, Werk, Personen met een Handicap en Zelfstandigen Voorzitter directiecomité: Peter Samyn (waarnemend sinds april 2019, benoemd in januari 2021) Adres: Kruidtuinlaan 50, bus 150, 1000 Brussel

Structuur: 4 directies-generaal en de Centrale Diensten:

1. DG Juridische Expertise Juridisch advies aan beleidsorganen, ontwikkeling regelgevend kader sociale bescherming, expertise zelfstandigen
2. DG Analyse en Monitoring Wetenschappelijke onderbouwing beleidsvoorstellen, financiële monitoring, beleidsevaluatie, data-driven werken
3. DG Beleidscoördinatie & Internationale Relaties Beleidsprojecten coördineren, internationale vertegenwoordiging (EU, OESO, IAO), federale actieplannen
4. DG Personen met een Handicap (DG HAN) Toekenning tegemoetkomingen aan volwassenen met handicap, parkeerkaarten, attestaties
5. Centrale Diensten ICT, HR, begroting, communicatie, logistiek

1B. Wat doet het in de praktijk?

De FOD SZ vervult twee strategische functies; een derde, de sociale inspectie, gaf hij in 2017 af:

1. Coördinatie en ondersteuning van het sociaal beleid De FOD fungeert als "katalysator" in het netwerk van sociale-zekerheidsinstellingen. Hij coördineert niet de uitvoering zelf (dat doen de openbare instellingen van sociale zekerheid zoals RSZ, RIZIV, RVA en FPD), maar levert juridische expertise, beleidsanalyse en monitoring. De FOD beheert de statistieken van sociale bescherming en levert data aan Eurostat en de OESO.

2. Sociale dienstverlening aan gebruikers Concreet is de DG Personen met een Handicap de grootste operationele dienst. Deze DG:

• Behandelt aanvragen voor inkomensvervangende en integratietegemoetkoming
• Geeft parkeerkaarten uit voor personen met een handicap
• Levert attestaties en erkenningen af
• 264.250 personen krijgen elke maand een tegemoetkoming, samen €2,93 miljard per jaar (2025)
• Wettelijke doorlooptijd: 6 maanden per dossier
• Mediane doorlooptijd van een eerste aanvraag: 5,2 maanden over het hele land; per centrum 3,5 tot 7,5 maanden voor dossiers met een evaluatie (2025)
• Telefonische bereikbaarheid steeg van 51% (2023) naar 64% (2024) en 67% (2025)

3. Sociale fraude: geen eigen inspectie meer De FOD had tot 2017 een eigen Sociale Inspectie. Op 1 juli 2017 werd die samengevoegd met de RSZ-inspectie en ondergebracht bij de RSZ. Sociale fraude wordt sindsdien bestreden door meerdere federale diensten (RSZ-inspectie, TSW van de FOD Werkgelegenheid, de controledienst van de RVA, de dienst voor administratieve controle van het RIZIV en de controle van het RSVZ), gecoördineerd door de SIOD. In 2025 sloten de sociale inspectiediensten samen 147.863 onderzoeken af, met €414,6 miljoen aan opbrengsten; in 2024 waren het 137.796 onderzoeken, waarvan 47,1% een inbreuk vaststelde, en een record van €434,9 miljoen.

Overlap en versnippering: De FOD SZ opereert in een uiterst complex netwerk:

• Het Belgische socialezekerheidsstelsel kent 3 stelsels (werknemers, zelfstandigen, ambtenaren) en 7 takken
• De uitvoering ligt bij 11 openbare instellingen van sociale zekerheid (OISZ): RSZ, RVA, RIZIV, FPD, Fedris, RSVZ, RJV, KSZ, HVW, HZIV en Sigedis
• De FOD coördineert, maar stuurt niet aan. De OISZ zijn zelf verantwoordelijk voor de uitvoering
• 5 verschillende ministers zijn bevoegd voor aspecten van sociale zekerheid
• Fraudebestrijding is verdeeld over minstens 5 inspectiediensten

Prestatie-indicatoren: De DG HAN meet doorlooptijden en telefonische bereikbaarheid. Een studie van de DG HAN naar het niet-opnemen van rechten (non-take-up) peilde in 2024 naar de drempels die mensen met een handicap ervaren om hun rechten op te nemen. Dat zo'n studie nodig is, zegt veel: wie recht heeft op een tegemoetkoming, krijgt die niet automatisch.

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)

• Eén ministerie voor arbeid en sociale zekerheid samen
• Uitvoering via UWV (werknemersverzekeringen) en SVB (volksverzekeringen): twee grote uitvoerders in plaats van elf openbare instellingen
• Arbeidsongeschiktheids- en handicapuitkeringen (Wajong, WIA) via UWV: één loket
• De Nederlandse Arbeidsinspectie (tot 2022 Inspectie SZW) ontstond uit de fusie van de Arbeidsinspectie, de Inspectie Werk en Inkomen en de Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst: arbeidsinspectie, uitkeringsfraude en opsporing in één dienst
• Veel eenvoudiger structuur: ministerie, 2 uitvoerders, gemeenten

Duitsland. Bundesministerium für Arbeit und Soziales (BMAS)

• Eén federaal ministerie coördineert, Länder voeren mee uit (concurrerende bevoegdheden)
• Bundesagentur für Arbeit (BA) als één grote uitvoerder, samen met de gemeenten in ruim 400 jobcenters (waarvan 104 volledig gemeentelijk)
• Handicapuitkeringen grotendeels via gemeenten en Länder (Eingliederungshilfe)
• Sociale verzekeringsplicht via het Sozialgesetzbuch: gecodificeerd en transparant
• Veel meer gecodificeerd dan België: het Sozialgesetzbuch telt dertien boeken (SGB I tot XII en, sinds 2024, SGB XIV) als juridisch kader

Denemarken

• Het ministerie van Sociale Zaken coördineert, 98 gemeenten voeren uit
• Steun aan mensen met een handicap via de gemeenten, op basis van een individuele behoeftebeoordeling
• Geen tussenniveau van parastatalen. Direct van ministerie naar gemeente
• Det Centrale Handicapråd (Centrale Handicapraad) als adviesorgaan
• Extreem gedecentraliseerd maar met sterke nationale standaarden

Oostenrijk

• Bundesministerium für Arbeit, Soziales, Gesundheit, Pflege und Konsumentenschutz: breder dan België
• Sozialministeriumservice met 9 provinciale kantoren voor handicapintegratie
• Drie wetten regelen handicapbeleid (Behinderteneinstellungsgesetz, Bundesbehindertengesetz, Bundesbehindertengleichstellungsgesetz)
• Provincies verantwoordelijk voor accommodatie en dagstructuur
• Vergelijkbaar federaal model maar met minder overlap

Kernverschillen:

1D. Knelpunten en kritiek

1. Structureel financieringstekort sociale zekerheid De sociale zekerheid van de werknemers blijft alleen in evenwicht dankzij een evenwichtsdotatie uit de federale begroting: definitief €6,1 miljard in 2024 (Rekenhof) en voorlopig €6,8 miljard in 2025, bij de definitieve vaststelling met €0,5 miljard verminderd (RSZ). Zonder die dotatie was het tekort volgens het beheerscomité van de sociale zekerheid ongeveer €6 miljard in 2025, en het loopt bij ongewijzigd beleid op tot iets meer dan €8 miljard in 2031. Het Rekenhof waarschuwde in 2023: "Het wordt steeds moeilijker om de sociale uitgaven te financieren uit de sociale bijdragen." De FOD SZ als coördinerend orgaan heeft hier geen aansturende bevoegdheid. Hij kan signaleren maar niet ingrijpen.

2. Rekenhof: ernstige tekortkomingen in boekhouding Het Rekenhof identificeerde in 2022 "belangrijke fouten" en "significante tekortkomingen" bij de jaarrekeningen van meerdere OISZ (openbare instellingen van sociale zekerheid). Jaarrekeningen komen systematisch te laat binnen, hoewel ze uiterlijk op 30 november van het volgende jaar bij het Rekenhof moeten zijn (voor RSZ en RIZIV later). Op 31 juli 2025 had het Rekenhof nog geen enkele jaarrekening 2023 van de twaalf gecontroleerde instellingen ontvangen, van acht instellingen nog geen jaarrekening 2022 en van vier nog geen jaarrekening 2021. De laatst voorgelegde rekening van het RIZIV dateerde van 2013, die van de HZIV van 2017.

3. DG HAN: wachttijden en serviceproblemen De mediane doorlooptijd voor een eerste aanvraag bedraagt 5,2 maanden; per centrum loopt dat voor dossiers met een evaluatie op van 3,5 tot 7,5 maanden (2025). De telefonische bereikbaarheid was slechts 51% in 2023 en verbeterde naar 64% in 2024 en 67% in 2025: nog altijd komt één beller op drie niet door.

4. Vijf ministers, geen éénduidige aansturing Vijf federale ministers zijn bevoegd voor delen van sociale zekerheid. Dit leidt tot versnipperde verantwoordelijkheid: niemand is "eigenaar" van het geheel. De FOD SZ coördineert, maar kan niet aansturen.

5. Hoge en ondoorzichtige beheerskosten Er bestaat geen geconsolideerd overzicht van het personeel en de beheerskosten van alle socialezekerheidsinstellingen samen. Wat wel zichtbaar is, is groot: alleen al de vergoeding voor de administratiekosten van de ziekenfondsen bedraagt €1,48 miljard in de RIZIV-begroting 2025. Elke instelling heeft een eigen beheerscomité, eigen boekhouding en eigen ondersteunende diensten.

6. Versnippering fraudebestrijding Minstens 5 federale inspectiediensten bestrijden sociale fraude (RSZ-inspectie, TSW, RVA-controle, RIZIV-controle, RSVZ-controle). De SIOD coördineert, maar elke dienst behoudt eigen logica. Nederland lost dit op met één Nederlandse Arbeidsinspectie.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0 ✅, 4 ⚠️, 5 ❌. De FOD Sociale Zekerheid illustreert perfect de structurele problemen van het Belgische bestuursmodel: extreem complexe architectuur, versnipperde verantwoordelijkheid, gebrekkige transparantie en afwezigheid van echte resultaatsturing. De grootste winst is te boeken op eenvoud (sanering van de instellingen), transparantie (één minister, duidelijke verantwoording) en verantwoordelijkheid = financiering (sluiten fiscal gap).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De FOD Sociale Zekerheid wordt fundamenteel anders ingericht: van passieve coördinator zonder doorzettingsmacht naar actieve regisseur van een vereenvoudigd socialezekerheidsstelsel.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Eén minister voor Sociale Zekerheid in plaats van 5. Eén politiek verantwoordelijke voor het geheel: pensioenen, zelfstandigen, beroepsrisico's, de werkloosheidsverzekering en het federale kader voor handicap. De ziekteverzekering valt onder de ene federale minister voor gezondheidszorg (zie partijpunt Gezondheidszorg). Naar Nederlands model (SZW).

2. De FOD SZ wordt een echte regisseur: een versterkt beleids- en coördinatieorgaan met doorzettingsmacht over de uitvoerders. Niet meer alleen adviseren en monitoren, maar ook sturen op resultaat en budget.

3. Sanering van de elf instellingen: de uitvoering wordt gebundeld, naar het Nederlandse model van UWV en SVB:

   • Eén Rijksdienst voor Sociale Zekerheid: RSZ, RSVZ, RJV en Fedris fuseren tot één uitvoeringsorganisatie met gedeelde IT, HR en kantoren; de specifieke regels voor zelfstandigen blijven bestaan
   • Pensioenen: de FPD blijft de federale pensioendienst, met één pensioenformule voor alle statuten
   • Ziekteverzekering: de taken van het RIZIV gaan naar het Belgisch Zorginstituut en de Belgische Zorgautoriteit, die van de HZIV naar het Zorginstituut (zie partijpunt Gezondheidszorg)
   • Werkloosheid: de werkloosheidsverzekering blijft federaal en de RVA blijft de verzekeraar, die de uitkeringen zelf uitbetaalt in plaats van de vakbonden; de HVW gaat op in de RVA. VDAB, Forem, Actiris en ADG doen de begeleiding, de activering en de sanctionering, en de deelstaat betaalt een stijgend deel van de uitkering, vooraf vergoed via de verevening (art. 28 HART-grondwet; zie de audit RVA)
   • Gegevensuitwisseling: de technologie van de KSZ wordt de kern van een nationale X-Road met een onafhankelijke operator

4. DG Personen met een Handicap → naar deelstaten. Handicapuitkeringen worden overgeheveld naar de deelstaten, waar ze dichter bij de burger staan en geïntegreerd kunnen worden met welzijn en zorg (zoals Denemarken doet met gemeenten). Federale kaderwet garandeert minimumrechten.

5. Eén Federale Sociale Inspectiedienst: samenvoeging van de RSZ-inspectie, TSW, de RVA-inspectie, de dienst voor administratieve controle van het RIZIV en de controle zelfstandigen van het RSVZ, met geïntegreerde dossiers en gedeelde databanken. De SIOD wordt de operationele leiding. Naar het model van de Nederlandse Arbeidsinspectie.

6. Responsabiliseringsmechanisme: de evenwichtsdotatie wordt gekoppeld aan resultaats-KPI's. Instellingen die hun budget overschrijden zonder aantoonbare resultaatsverbetering worden financieel geresponsabiliseerd.

7. Codificatie: alle socialezekerheidswetgeving wordt gebundeld in een Sociaal Wetboek, naar Duits model (Sozialgesetzbuch). Eén coherent juridisch kader in plaats van honderden wetten en KB's.

Internationaal model: Combinatie van Nederland (structurele vereenvoudiging, één inspectie), Duitsland (codificatie, concurrerende bevoegdheden) en Denemarken (decentralisatie handicapbeleid).

Geschatte efficiëntiewinst:

• Fusie tot één Rijksdienst en sanering van de overige instellingen: besparing op overhead, dubbele ICT-systemen en managementlagen. Conservatieve schatting (eigen HART-raming): €50-100 miljoen/jaar
• Eén inspectiedienst: efficiëntiewinst door schaalvoordelen en gedeelde data, geraamd op €10-15 miljoen per jaar in de audit FOD Werkgelegenheid en daar geteld (niet in de €50-100 miljoen hierboven)
• Overheveling DG HAN: geen directe besparing maar betere dienstverlening (kortere wachttijden, geïntegreerd met welzijnsbeleid)
• Codificatie: lagere compliance-kosten voor bedrijven en burgers

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Codificatie-opdracht, fusie inspectiediensten, aanstelling één minister SZ
• Jaar 3-4: Fusie tot één Rijksdienst, de HVW in de RVA, overheveling van DG HAN naar de deelstaten
• Jaar 5: Responsabiliseringsmechanisme operationeel, evaluatie
• Vereist: federale wet met instemming van de Raad van de Deelstaten voor het federale kader voor handicap en de Deense trap (art. 28 en 35 HART-grondwet), aanpassing organieke wet sociale zekerheid

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FOD Sociale Zekerheid. Hervormd De FOD Sociale Zekerheid wordt omgebouwd van een machteloze coördinator naar een echte regisseur van een vereenvoudigd socialezekerheidsstelsel. De uitvoering wordt gebundeld in één Rijksdienst voor Sociale Zekerheid, vijf ministers worden één, en handicapuitkeringen gaan naar de deelstaten, dichter bij de mensen die ze nodig hebben.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De FOD Sociale Zekerheid is een federale overheidsdienst met zo'n 600 ambtenaren die het socialezekerheidsstelsel coördineert. Op papier klinkt dat logisch: één dienst die het overzicht houdt. In de praktijk zit de FOD gevangen in een kafkaësk systeem. Elf openbare instellingen (RSZ, RVA, RIZIV, FPD, Fedris, RSVZ, RJV, KSZ, HVW, HZIV en Sigedis) voeren de sociale zekerheid uit, elk met een eigen beheerscomité, eigen ICT en eigen procedures. Vijf ministers zijn bevoegd voor verschillende stukken van de puzzel. En de FOD zelf? Die mag adviseren, monitoren en coördineren, maar heeft geen doorzettingsmacht.

De grootste operationele dienst is de DG Personen met een Handicap (DG HAN), die tegemoetkomingen toekent aan volwassenen met een handicap: 264.250 mensen krijgen er elke maand een (2025). Op een eerste beslissing wachten ze mediaan 5,2 maanden, en in sommige centra tot 7,5 maanden. De telefonische bereikbaarheid was in 2023 slechts 51%: je had bijna evenveel kans om niemand aan de lijn te krijgen als iemand. In 2025 was het 67%, wat nog altijd betekent dat één op drie bellers niet doorkomt.

Wat er mis gaat

Het fundamentele probleem is drieledig.

Ten eerste: niemand is echt verantwoordelijk. Vijf ministers zijn bevoegd voor sociale zekerheid, maar niemand "bezit" het geheel. De FOD coördineert maar kan niet sturen. De instellingen zijn autonoom. Het resultaat: de sociale zekerheid van de werknemers had in 2024 een evenwichtsdotatie van €6,1 miljard uit de federale begroting nodig (voorlopig €6,8 miljard in 2025), en zonder bijsturing loopt het tekort op tot iets meer dan €8 miljard in 2031. Het Rekenhof waarschuwde in 2023 al dat het steeds moeilijker wordt om de sociale uitgaven te financieren uit de sociale bijdragen.

Ten tweede: de boekhouding is een ramp. Het Rekenhof vond in 2022 "belangrijke fouten" en "significante tekortkomingen" bij de jaarrekeningen van meerdere socialezekerheidsinstellingen. Op 31 juli 2025 had het nog geen enkele jaarrekening 2023 ontvangen, en van vier instellingen zelfs nog geen jaarrekening 2021. De laatste rekening die het RIZIV voorlegde, dateerde van 2013. Je kunt geen systeem sturen als je niet eens weet hoeveel geld er rondgaat.

Ten derde: de fraudebestrijding is versnipperd over minstens vijf federale inspectiediensten, elk met eigen logica en systemen. In Nederland is er één Nederlandse Arbeidsinspectie die alles combineert: arbeidsinspectie, uitkeringsfraude en opsporingswerk.

Hoe het elders werkt

Nederland heeft één ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en twee grote uitvoerders: UWV (werknemersverzekeringen) en SVB (volksverzekeringen). Dat is het. Geen elf instellingen, geen vijf ministers. Eén inspectiedienst bestrijdt alle sociale fraude. Het resultaat: een overzichtelijker systeem waar de burger begrijpt wie wat doet.

Duitsland heeft alle socialezekerheidswetgeving gebundeld in het Sozialgesetzbuch, met dertien boeken. Eén coherent juridisch kader. In België zijn de regels verspreid over honderden wetten, koninklijke besluiten en ministeriële besluiten. Duitsland laat ook Länder eigen sociaal beleid voeren, wat regionale innovatie stimuleert.

Denemarken gaat nog verder: de steun aan mensen met een handicap wordt door de 98 gemeenten toegekend, op basis van een individuele beoordeling van wat iemand nodig heeft. Geen centrale dienst die dossiers behandelt los van de lokale zorg, maar dienstverlening dicht bij de burger.

Wat HART voorstelt

Eén minister voor Sociale Zekerheid. Niet vijf halve verantwoordelijken, maar één politicus die het parlement uitlegt hoe het gaat met pensioenen, zelfstandigen, beroepsrisico's, de werkloosheidsverzekering en het federale kader voor handicap. Eén persoon die je kunt aanspreken.

De elf instellingen worden gebundeld. RSZ, RSVZ, RJV en Fedris fuseren tot één Rijksdienst voor Sociale Zekerheid. De Federale Pensioendienst blijft de pensioendienst voor iedereen. De ziekteverzekering gaat naar het Belgisch Zorginstituut. De werkloosheidsverzekering blijft federaal bij de RVA, die de uitkeringen zelf uitbetaalt; de HVW gaat erin op. VDAB, Forem, Actiris en ADG doen de begeleiding naar werk, en de deelstaten betalen een stijgend deel van de uitkering, vooraf vergoed via de verevening. Elke uitvoerder krijgt een duidelijke opdracht, meetbare resultaten en een budget dat gekoppeld is aan prestaties. Naar het Nederlandse model.

De DG Personen met een Handicap gaat naar de deelstaten. Handicapbeleid hoort bij welzijn en zorg, en dat is al een deelstaatbevoegdheid. Door deze diensten samen te brengen, krijgen mensen met een handicap één loket in plaats van het doolhof tussen federaal, Vlaams, Waals en Brussels niveau.

De vijf inspectiediensten worden één Federale Sociale Inspectiedienst, onder operationele leiding van de SIOD. Eén dienst, één datasysteem, één strategie. Meer slagkracht, minder overlap.

En tot slot: alle socialezekerheidswetgeving wordt gebundeld in een Sociaal Wetboek. Eén document waar burgers, bedrijven en juristen kunnen opzoeken wat hun rechten en plichten zijn.

Wat het oplevert

Structurele vereenvoudiging: van 11 instellingen naar één Rijksdienst naast de Pensioendienst en de RVA, van 5 ministers naar 1, van 5 inspectiediensten naar 1. Dat bespaart op overhead, dubbele ICT-systemen en managementlagen: conservatief geschat €50-100 miljoen per jaar, zonder de winst van de ene inspectiedienst (telt één keer, bij de audit FOD Werkgelegenheid). Belangrijker: het maakt het systeem bestuurbaar. Je kunt pas hervormen als je weet wie er verantwoordelijk is. Met één minister en een handvol duidelijke uitvoerders is dat helder.

De overheveling van handicapuitkeringen naar de deelstaten brengt de dienstverlening dichter bij de burger. Geen wachttijden tot 7,5 maanden meer bij een federale dienst die los staat van welzijn en zorg, maar geïntegreerde hulp bij de lokale welzijnsdiensten.

De codificatie in een Sociaal Wetboek verlaagt de compliance-kosten voor bedrijven en maakt het systeem begrijpelijk voor de burger. In Duitsland werkt dit al decennia.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Auditor: HART Staatshervorming Audit (geautomatiseerd)
• Volgende lijn: FOD Volksgezondheid
• Resterende lijnen: 180 / 192
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)