FOD Sociale Zekerheid: Audit

Datum: 2026-03-28 Status: 🟠 Hervormd Lijn: FOD Sociale Zekerheid Categorie: FOD's (Federale Overheidsdiensten)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Federale Overheidsdienst Sociale Zekerheid (FOD SZ) Juridische basis: Opgericht in 2001 via de Copernicushervorming, als opvolger van het voormalige Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu. Het ministerie werd opgesplitst in twee afzonderlijke FOD's: FOD Sociale Zekerheid en FOD Volksgezondheid. Bestuursniveau: Federaal Personeel: ~600 ambtenaren, waarvan ~150 regionaal Budget personeelskredieten: ~€4,9 miljoen per jaar (begrotingsprogramma 24.21.10) Voogdijministers: 5 federale ministers oefenen toezicht uit. Sociale Zaken, Pensioenen, Werk, Personen met Handicap, en Zelfstandigen Voorzitter directiecomité: Peter Samyn (sinds januari 2021) Adres: Kruidtuinlaan 50, bus 150, 1000 Brussel

Structuur. 4 Directies-Generaal + Centrale Diensten:

1. DG Juridische Expertise Juridisch advies aan beleidsorganen, ontwikkeling regelgevend kader sociale bescherming, expertise zelfstandigen
2. DG Analyse en Monitoring Wetenschappelijke onderbouwing beleidsvoorstellen, financiële monitoring, beleidsevaluatie, data-driven werken
3. DG Beleidscoördinatie & Internationale Relaties Beleidsprojecten coördineren, internationale vertegenwoordiging (EU, OESO, IAO), federale actieplannen
4. DG Personen met een Handicap (DG HAN) Toekenning tegemoetkomingen aan volwassenen met handicap, parkeerkaarten, attestaties
5. Centrale Diensten ICT, HR, begroting, communicatie, logistiek

1B. Wat doet het in de praktijk?

De FOD SZ vervult drie strategische functies:

1. Coördinatie en ondersteuning van het sociaal beleid De FOD fungeert als "katalysator" in het netwerk van sociale-zekerheidsinstellingen. Hij coördineert niet de uitvoering zelf (dat doen de parastatalen als RSZ, RIZIV, RVA, FPD), maar levert juridische expertise, beleidsanalyse en monitoring. De FOD beheert de statistieken van sociale bescherming en levert data aan Eurostat en de OESO.

2. Sociale dienstverlening aan gebruikers Concreet is de DG Personen met een Handicap de grootste operationele dienst. Deze DG:

• Behandelt aanvragen voor inkomensvervangende en integratietegemoetkoming
• Geeft parkeerkaarten uit voor personen met een handicap
• Levert attestaties en erkenningen af
• Wettelijke doorlooptijd: 6 maanden per dossier
• Mediane doorlooptijd in 2025: 3,5 tot 7,5 maanden (met evaluatie), afhankelijk van het centrum
• Telefonische bereikbaarheid steeg van 51% (2023) naar 64% (2024)

3. Bestrijding van internationale sociale fraude De FOD huisvest de Sociale Inspectie, die samen met de RSZ-inspectie, TSW (FOD Werkgelegenheid), RVA-inspectie en andere diensten sociale fraude bestrijdt. In 2023 leverden alle federale inspectiediensten samen 40.127 onderzoeken op met €310 miljoen aan opbrengsten.

Overlap en versnippering: De FOD SZ opereert in een uiterst complex netwerk:

• Het Belgische socialezekerheidsstelsel kent 3 stelsels (werknemers, zelfstandigen, ambtenaren) en 7 takken
• Elk stelsel heeft eigen uitvoeringsinstellingen (parastatalen)
• De FOD coördineert, maar stuurt niet aan. De parastatalen (RSZ, RIZIV, RVA, FPD, Fedris, RSVZ) zijn zelf verantwoordelijk voor uitvoering
• 5 verschillende ministers zijn bevoegd voor aspecten van sociale zekerheid
• Fraudebestrijding is verdeeld over minstens 5 inspectiediensten

Prestatie-indicatoren: De DG HAN meet doorlooptijden en telefonische bereikbaarheid. Bijna de helft van de respondenten meldde moeilijkheden met ten minste één DG HAN-dienst. Meest gerapporteerde problemen: administratieve moeilijkheden, kennistekort, en onvoldoende begeleiding. Personen met psychische handicap ondervinden disproportioneel meer problemen.

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)

• Eén minister + staatssecretaris, gecombineerd voor arbeid + sociale zekerheid
• Uitvoering via UWV (werknemersverzekeringen) en SVB (volksverzekeringen): twee grote uitvoerders i.p.v. tientallen parastatalen
• Handicapuitkeringen (Wajong, WIA) via UWV. Één loket
• Inspectie SZW combineert arbeidsinspectie, uitkeringsfraude en inlichtingenwerk in één dienst
• Veel eenvoudiger structuur: ministerie → 2 uitvoerders → gemeenten

Duitsland. Bundesministerium für Arbeit und Soziales (BMAS)

• Eén federaal ministerie coördineert, Länder voeren mee uit (concurrerende bevoegdheden)
• Bundesagentur für Arbeit (BA) met >400 jobcenters. Één grote uitvoerder
• Handicapuitkeringen grotendeels via gemeenten en Länder (Eingliederungshilfe)
• Sociale verzekeringsplicht via Sozialgesetzbuch. Gecodificeerd en transparant
• Veel meer gecodificeerd dan België: 12 Sozialgesetzbücher als juridisch kader

Denemarken

• Ministerie van Sociale Zaken coördineert, 98 gemeenten voeren uit
• Handicapuitkeringen volledig via gemeenten. Individuele behoeftebeoordeling
• Geen tussenniveau van parastatalen. Direct van ministerie naar gemeente
• Danish Disability Council als onafhankelijk adviesorgaan
• Extreem gedecentraliseerd maar met sterke nationale standaarden

Oostenrijk

• Bundesministerium für Soziales, Gesundheit, Pflege und Konsumentenschutz. Breder dan België
• Sozialministeriumservice met 9 provinciale kantoren voor handicapintegratie
• Drie wetten regelen handicapbeleid (Behinderteneinstellungsgesetz, Bundesbehindertengesetz, Bundesbehindertengleichstellungsgesetz)
• Provincies verantwoordelijk voor accommodatie en dagstructuur
• Vergelijkbaar federaal model maar met minder overlap

Kernverschillen:

1D. Knelpunten en kritiek

1. Structureel financieringstekort sociale zekerheid Het tekort van het socialezekerheidsstelsel voor werknemers bedroeg eind 2024 ~€6,2 miljard, een miljard meer dan in 2023. Bij ongewijzigd beleid loopt dit op tot >€14 miljard in 2029 (VBO). Het Rekenhof waarschuwt dat het "steeds moeilijker wordt om de sociale uitgaven te financieren uit de sociale bijdragen." De FOD SZ als coördinerend orgaan heeft hier geen aansturende bevoegdheid. Hij kan signaleren maar niet ingrijpen.

2. Rekenhof: ernstige tekortkomingen in boekhouding Het Rekenhof identificeerde "belangrijke fouten" en "aanzienlijke tekortkomingen" bij de jaarrekeningen van meerdere OISZ (openbare instellingen van sociale zekerheid). Jaarrekeningen worden systematisch te laat ingediend: op 31 augustus 2022 hadden slechts 7 instellingen hun rekeningen van 2020 ingediend (wettelijke deadline: 30 november 2021). De HZIV moest nog rekeningen van 2019, 2020 én 2021 opmaken.

3. DG HAN: wachttijden en serviceproblemen Mediane doorlooptijden voor tegemoetkomingen variëren van 3,5 tot 7,5 maanden. Bijna de helft van de respondenten meldde problemen met DG HAN-diensten. Telefonische bereikbaarheid was slechts 51% in 2023 (verbeterd naar 64% in 2024. Nog altijd onvoldoende). Personen met psychische handicap worden disproportioneel getroffen.

4. Vijf ministers, geen éénduidige aansturing Vijf federale ministers zijn bevoegd voor delen van sociale zekerheid. Dit leidt tot versnipperde verantwoordelijkheid: niemand is "eigenaar" van het geheel. De FOD SZ coördineert, maar kan niet aansturen.

5. Hoge administratiekosten De OESO meet dat administratiekosten in de Belgische gezondheidszorg 5,2% bedragen. Aanzienlijk hoger dan het EU-gemiddelde (~3,6% in Belgische cijfers, maar OESO-methodologie geeft hoger cijfer). De overheid scoort relatief laag op de Government Effectiveness Index van de Wereldbank ondanks zeer hoog overheidsbeslag.

6. Versnippering fraudebestrijding Minstens 5 federale inspectiediensten bestrijden sociale fraude (RSZ-inspectie, TSW, RVA-inspectie, RIZIV-controle, ECL/RSVZ). De SIOD coördineert, maar elke dienst behoudt eigen logica. Nederland lost dit op met één Inspectie SZW.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0 ✅, 4 ⚠️, 5 ❌. De FOD Sociale Zekerheid illustreert perfect de structurele problemen van het Belgische bestuursmodel: extreem complexe architectuur, versnipperde verantwoordelijkheid, gebrekkige transparantie en afwezigheid van echte resultaatsturing. De grootste winst is te boeken op eenvoud (sanering parastatale structuur), transparantie (één minister, duidelijke verantwoording) en verantwoordelijkheid = financiering (sluiten fiscal gap).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De FOD Sociale Zekerheid wordt fundamenteel anders ingericht: van passieve coördinator zonder doorzettingsmacht naar actieve regisseur van een vereenvoudigd socialezekerheidsstelsel.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Eén minister voor Sociale Zekerheid i.p.v. 5. Eén politiek verantwoordelijke voor het geheel. Inclusief pensioenen, handicapbeleid, ziekteverzekering en zelfstandigen. Naar Nederlands model (SZW).

2. FOD SZ wordt de "Rijksdienst Sociale Zekerheid" een versterkt coördinerend orgaan met doorzettingsmacht over de parastatalen. Niet meer alleen adviseren en monitoren, maar ook sturen op resultaat en budget.

3. Sanering parastatale structuur: De huidige 11 parastatalen worden geconsolideerd naar 3-4 grote uitvoeringsorganisaties:

   • Uitkeringen & Werk (fusie RVA + delen RSZ-uitvoering)
   • Gezondheid & Invaliditeit (RIZIV, versterkt)
   • Pensioenen (FPD, versterkt)
   • Sociale Bijdragen (RSZ als inningsorgaan, behouden) Naar het Nederlandse model van UWV + SVB.

4. DG Personen met een Handicap → naar deelstaten. Handicapuitkeringen worden overgeheveld naar de deelstaten, waar ze dichter bij de burger staan en geïntegreerd kunnen worden met welzijn en zorg (zoals Denemarken doet met gemeenten). Federale kaderwet garandeert minimumrechten.

5. Eén Sociale Inspectie samenvoeging van alle federale inspectiediensten (RSZ-inspectie, TSW, RVA-inspectie, RIZIV-controle, ECL) naar één federale Inspectie Sociale Zekerheid, naar het model van de Nederlandse Inspectie SZW.

6. Responsabiliseringsmechanisme de evenwichtsdotatie wordt gekoppeld aan resultaats-KPI's. Parastatalen die hun budget overschrijden zonder aantoonbare resultaatsverbetering worden financieel geresponsabiliseerd.

7. Codificatie alle socialezekerheidswetgeving wordt gebundeld in een Sociaal Wetboek, naar Duits model (Sozialgesetzbuch). Eén coherent juridisch kader i.p.v. honderden wetten en KB's.

Internationaal model: Combinatie van Nederland (structurele vereenvoudiging, één inspectie), Duitsland (codificatie, concurrerende bevoegdheden) en Denemarken (decentralisatie handicapbeleid).

Geschatte efficiëntiewinst:

• Sanering 11 → 4 uitvoerders: besparing op overhead, dubbele ICT-systemen, en managementlagen. Conservatieve schatting: €50-100 miljoen/jaar
• Eén inspectiedienst: efficiëntiewinst door schaalvoordelen en gedeelde data
• Overheveling DG HAN: geen directe besparing maar betere dienstverlening (kortere wachttijden, geïntegreerd met welzijnsbeleid)
• Codificatie: lagere compliance-kosten voor bedrijven en burgers

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Codificatie-opdracht, fusie inspectiediensten, aanstelling één minister SZ
• Jaar 3-4: Consolidatie parastatalen, overheveling DG HAN naar deelstaten
• Jaar 5: Responsabiliseringsmechanisme operationeel, evaluatie
• Vereist: bijzondere meerderheidswet voor overheveling bevoegdheden, aanpassing organieke wet sociale zekerheid

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FOD Sociale Zekerheid. Hervormd De FOD Sociale Zekerheid wordt omgebouwd van een machteloze coördinator naar een echte regisseur van een vereenvoudigd socialezekerheidsstelsel. Elf parastatalen worden vier uitvoerders, vijf ministers worden één, en handicapuitkeringen gaan naar de deelstaten. Dichter bij de mensen die ze nodig hebben.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De FOD Sociale Zekerheid is een federale overheidsdienst met zo'n 600 ambtenaren die het socialezekerheidsstelsel coördineert. Op papier klinkt dat logisch: één dienst die het overzicht houdt. In de praktijk zit de FOD gevangen in een kafkaësk systeem. Elf parastatalen (RSZ, RIZIV, RVA, FPD, Fedris, RSVZ, KSZ, eHealth, HZIV, DOSZ en het afgeschafte FAMIFED) voeren de sociale zekerheid uit. Elk met een eigen raad van bestuur, eigen ICT, eigen procedures. Vijf ministers zijn bevoegd voor verschillende stukken van de puzzel. En de FOD zelf? Die mag adviseren, monitoren en coördineren, maar heeft geen doorzettingsmacht.

De grootste operationele dienst is de DG Personen met een Handicap (DG HAN), die tegemoetkomingen toekent aan volwassenen met een handicap. Daar wachten mensen gemiddeld 3,5 tot 7,5 maanden op een beslissing. De telefonische bereikbaarheid was in 2023 slechts 51%. Je had meer kans om niemand aan de lijn te krijgen dan iemand. In 2024 steeg dat naar 64%, maar dat betekent nog altijd dat één op drie bellers niet doorkomt.

Wat er mis gaat

Het fundamentele probleem is drieledig.

Ten eerste: niemand is echt verantwoordelijk. Vijf ministers zijn bevoegd voor sociale zekerheid, maar niemand "bezit" het geheel. De FOD coördineert maar kan niet sturen. De parastatalen zijn autonoom. Het resultaat: een tekort van €6,2 miljard in 2024 dat bij ongewijzigd beleid oploopt tot meer dan €14 miljard in 2029. Het Rekenhof waarschuwt al jaren dat de financiering onhoudbaar is.

Ten tweede: de boekhouding is een ramp. Het Rekenhof vond "belangrijke fouten" en "aanzienlijke tekortkomingen" bij de jaarrekeningen van meerdere socialezekerheidsinstellingen. Op 31 augustus 2022 hadden slechts 7 van de instellingen hun rekeningen van 2020 ingediend. Bijna twee jaar te laat. De HZIV moest nog rekeningen van 2019, 2020 én 2021 opmaken. Je kunt geen systeem sturen als je niet eens weet hoeveel geld er rondgaat.

Ten derde: de fraudebestrijding is versnipperd over minstens vijf federale inspectiediensten, elk met eigen logica en systemen. In Nederland is er één Inspectie SZW die alles combineert. Arbeidsinspectie, uitkeringsfraude en opsporingswerk.

Hoe het elders werkt

Nederland heeft één minister van Sociale Zaken en twee grote uitvoerders: UWV (werknemersverzekeringen) en SVB (volksverzekeringen). Dat is het. Geen elf parastatalen, geen vijf ministers. Eén inspectiedienst bestrijdt alle sociale fraude. Het resultaat: een overzichtelijker systeem waar de burger begrijpt wie wat doet.

Duitsland heeft alle socialezekerheidswetgeving gebundeld in twaalf Sozialgesetzbücher. Één coherent juridisch kader. In België zijn de regels verspreid over honderden wetten, koninklijke besluiten en ministeriële besluiten. Duitsland laat ook Länder eigen sociaal beleid voeren, wat regionale innovatie stimuleert.

Denemarken gaat nog verder: handicapuitkeringen worden volledig door 98 gemeenten uitgevoerd, op basis van individuele behoeftebeoordelingen. Geen federale DG die vanuit Brussel dossiers behandelt, maar lokale dienstverlening dicht bij de burger.

Wat HART voorstelt

Eén minister voor Sociale Zekerheid. Niet vijf halve verantwoordelijken, maar één politicus die het parlement uitlegt hoe het gaat met pensioenen, gezondheidszorg, werkloosheid en handicapbeleid. Eén persoon die je kunt aanspreken.

De elf parastatalen worden vier grote uitvoeringsorganisaties: Uitkeringen & Werk, Gezondheid & Invaliditeit, Pensioenen, en Sociale Bijdragen. Elk met een duidelijke opdracht, meetbare resultaten, en een budget dat gekoppeld is aan prestaties. Naar het Nederlandse model.

De DG Personen met een Handicap gaat naar de deelstaten. Handicapbeleid hoort bij welzijn en zorg, en dat is al een deelstaatbevoegdheid. Door deze diensten samen te brengen, krijgen mensen met een handicap één loket i.p.v. het huidige doolhof tussen federaal, Vlaams, Waals en Brussels niveau.

De vijf inspectiediensten worden één federale Inspectie Sociale Zekerheid. Eén dienst, één datasysteem, één strategie. Meer slagkracht, minder overlap.

En tot slot: alle socialezekerheidswetgeving wordt gebundeld in een Sociaal Wetboek. Eén document waar burgers, bedrijven en juristen kunnen opzoeken wat hun rechten en plichten zijn.

Wat het oplevert

Structurele vereenvoudiging: van 11 uitvoerders naar 4, van 5 ministers naar 1, van 5 inspectiediensten naar 1. Dat bespaart op overhead, dubbele ICT-systemen en managementlagen. Conservatief geschat €50-100 miljoen per jaar. Belangrijker: het maakt het systeem bestuurbaar. Je kunt pas hervormen als je weet wie er verantwoordelijk is. Met één minister en vier uitvoerders is dat helder.

De overheveling van handicapuitkeringen naar de deelstaten brengt de dienstverlening dichter bij de burger. Geen wachttijden van 7,5 maanden meer in een centraal Brusselse dienst, maar geïntegreerde hulp bij de lokale welzijnsdiensten.

De codificatie in een Sociaal Wetboek verlaagt de compliance-kosten voor bedrijven en maakt het systeem begrijpelijk voor de burger. In Duitsland werkt dit al decennia.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Auditor: HART Staatshervorming Audit (geautomatiseerd)
• Volgende lijn: FOD Volksgezondheid
• Resterende lijnen: 180 / 192