FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu: Audit

Datum: 2026-03-28 Lijn: FOD Volksgezondheid Categorie: FOD's (Federale Overheidsdiensten) Status-voorstel: 🟠 Hervormd: fundamenteel anders inrichten

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (FOD VVVL) Franse naam: Service Public Fédéral Santé publique, Sécurité de la Chaîne alimentaire et Environnement (SPF SPSCAE)

Oprichting: 2001, in het kader van de Copernicushervorming. De FOD nam taken over van het voormalige Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu.

Juridische basis: Koninklijk Besluit van 23 mei 2001 tot oprichting van de FOD's in het kader van de Copernicushervorming.

Bestuursniveau: Federaal.

Personeel: ~1.500 medewerkers (bron: werkenvoor.be, 2026).

Budget: Het eigen werkingsbudget van de FOD bedraagt naar schatting ~€300-400 miljoen (administratieve kredieten + beleidskredieten). Daarnaast beheert de FOD indirect miljarden via het Budget van Financiële Middelen (BFM) voor ziekenhuizen. Het totale gezondheidsbudget dat via de federale overheid loopt (RIZIV + FOD + agentschappen) bedraagt ~€45-50 miljard.

Locatie: Galileegebouw, Galileelaan 5/2, 1210 Brussel. Sinds 2021 gedeeld met RIZIV en FAGG in het kader van het "Service Center Gezondheid".

Verantwoordelijke ministers (Arizona-regering, 2025):

1. Frank Vandenbroucke (Vooruit): Sociale Zaken en Volksgezondheid
2. David Clarinval (MR): Werk, Economie en Landbouw
3. Jean-Luc Crucke (Les Engagés): Klimaat, Mobiliteit en Ecologische Transitie
4. Annelies Verlinden (CD&V): Justitie, belast met Noordzee

Vier ministers voor één FOD. Dat is op zich al een signaal van de Belgische bevoegdheidsknoop.

Organisatiestructuur. 5 directoraten-generaal + 2 diensten:

1. DG Gezondheidszorg
2. DG Dier, Plant en Voeding
3. DG Leefmilieu
4. Directie Medische Expertise (Medex)
5. DG Paraatheid en Respons inzake Noodsituaties op Gezondheidsgebied
6. Directie Ondersteunende diensten
7. Diensten van de Voorzitter

Verbonden instellingen en agentschappen:

• Sciensano (federaal wetenschappelijk instituut, ~700 medewerkers)
• FAGG (Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten)
• FAVV (Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen)
• KCE (Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg)
• Hoge Gezondheidsraad

1B. Wat doet het in de praktijk?

De FOD Volksgezondheid opereert in vier beleidsdomeinen:

1. Gezondheid (kern)

• Organisatie en financiering van ziekenhuizen (via het BFM)
• Gezondheidsbeleid en regulering van zorgberoepen
• Coördinatie van dringende medische hulpverlening (112-systeem)
• Erkenning van gezondheidszorgberoepen
• Medische expertise (Medex) voor ambtenaren en invaliditeit

2. Voeding

• Normen en controles op tabak, alcohol en cosmetica
• Toepassing van EU-voedselveiligheidsnormen
• Veiligheid van producten doorheen de voedselketen

3. Dier en plant

• Dierengezondheid en kwaliteit dierlijke producten
• Plantenbescherming, pesticiden, meststoffen
• Genetisch gemodificeerde organismen (GGO's)

4. Leefmilieu

• Geïntegreerd productbeleid
• Broeikasgasreductie (federaal niveau)
• REACH-verordening (chemische stoffen)
• Coördinatie internationaal milieubeleid
• Bescherming van de Noordzee
• CITES-conventie (bedreigde diersoorten)

Overlap met andere instellingen: De overlap is enorm. Het gezondheidsbeleid is versnipperd over minstens 6 ministers van volksgezondheid (onder Arizona, vroeger 9). De verdeling curatief (federaal) versus preventief (gemeenschappen/gewesten) creëert een kunstmatige breuk. Voorbeeld: kankerscreening wordt georganiseerd door de gewesten, maar de tests worden terugbetaald door het RIZIV (federaal). Ambulancediensten zijn federaal, ziekenvervoer is regionaal.

Prestatie-indicatoren: Het KCE (Kenniscentrum) publiceert om de paar jaar een Health System Performance Assessment (HSPA). De meest recente editie (2024, KCE Report 376) bevat 142 indicatoren met een "stoplicht"-systeem:

• Groene lichten: gebruik van goedkope geneesmiddelen, lage-zorg-dialyse
• Rode lichten: overconsumptie antibiotica en antidepressiva, ongelijke toegang tot preventieve zorg
• Preventieve sterfte is 40% hoger in Wallonië en 20% hoger in Brussel dan in Vlaanderen

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Ministerie van VWS

• Eén minister + twee staatssecretarissen (vs. 4+ ministers in België)
• Eén helder ministerie met drie directoraten-generaal: Volksgezondheid, Gezondheidszorg, Langdurige Zorg
• Agentschappen onder één koepel: RIVM (volksgezondheid), IGJ (inspectie), CBG (geneesmiddelen), CIBG (registers)
• Geen gewestelijke/gemeenschappelijke opdeling. Alles nationaal aangestuurd
• Preventie én curatieve zorg onder dezelfde minister
• Resultaat: Nederland scoort consistent beter op vermijdbare sterfte, patiënttevredenheid, en coördinatie

Duitsland. Bundesministerium für Gesundheit (BMG)

• Federaal ministerie + 5 onderliggende instituten (Robert Koch Institut, Paul-Ehrlich-Institut, BfArM, BZgA, DIMDI)
• Deelstaten (Länder) hebben concurrerende bevoegdheden: ze mogen wetgeven zolang het federale niveau dat niet doet
• Gesundheitsministerkonferenz als coördinatieorgaan (vergelijkbaar met de Belgische IMC, maar effectiever dankzij duidelijke hiërarchie)
• Resultaat: ondanks 16 deelstaten is er meer coherentie dan in België met zijn 6 overheden

Denemarken

• Ministerie van Gezondheid op nationaal niveau
• 5 regio's verantwoordelijk voor ziekenhuizen
• 98 gemeenten voor preventie en thuiszorg
• Vier nationale agentschappen: Gezondheidsautoriteit, Geneesmiddelenagentschap, Patiëntveiligheidsautoriteit, Gezondheidsdataautoriteit
• Sterke digitalisering en benchmarking (prestatiestudies gepubliceerd door ministerie samen met regio's)
• 80%+ tevredenheid onder bevolking (OESO)
• Gezondheidsuitgaven: 10,8% bbp, vergelijkbaar met België (11,0%) maar met aanzienlijk betere resultaten op preventie

Uitgavenvergelijking (OESO, 2021-2023):

België geeft relatief veel uit maar besteedt een lager aandeel aan preventie en een hoger aandeel aan intramurale zorg dan vergelijkbare landen.

1D. Knelpunten en kritiek

1. De bevoegdheidsversnippering is kafkaiaans België had tot 2024 negen ministers van volksgezondheid. Onder de Arizona-regering is dat gereduceerd tot zes, maar de structurele problemen blijven:

• Curatieve zorg = federaal, preventieve zorg = gemeenschappen/gewesten
• Ziekenhuizen krijgen federale financiering maar gewestelijke erkenning
• Ambulances federaal, ziekenvervoer regionaal
• De Interministeriële Conferentie Volksgezondheid (IMC) probeert te coördineren, maar heeft geen bindende beslissingsbevoegdheid

2. De FOD zelf is een vreemde hybride De FOD combineert vier radicaal verschillende beleidsdomeinen onder één dak:

• Gezondheidszorg (ziekenhuizen, artsen)
• Voedselketen (samen met FAVV)
• Dieren en planten
• Leefmilieu (klimaat, Noordzee, chemische stoffen) De logica hiervan is historisch (erfenis van het oude ministerie), niet functioneel.

3. Overlap tussen agentschappen

• FOD Volksgezondheid + FAVV + FAGG + Sciensano + KCE + RIZIV. Zes federale entiteiten actief in het gezondheidsdomein
• In 2016 werd een "Redesign" gelanceerd om acht gezondheidsinstellingen te integreren. Dit proces verloopt traag en beperkt.
• Sinds 2021 delen FOD, RIZIV en FAGG wel hetzelfde gebouw (Service Center Gezondheid), maar de structurele integratie blijft oppervlakkig.

4. Preventie is het stiefkind België besteedt structureel minder aan preventie dan vergelijkbare landen. De preventieve sterfte is aanzienlijk hoger dan in Nederland of Denemarken. Dit wordt verergerd door de bevoegdheidssplitsing: de federale overheid financiert curatieve zorg, maar preventie zit bij gemeenschappen die minder middelen hebben.

5. Regionale ongelijkheid De vermijdbare sterfte is 40% hoger in Wallonië en 20% hoger in Brussel dan in Vlaanderen (KCE HSPA 2024). Dit wijst op structurele ongelijkheid in het systeem.

6. Overconsumptie Rode lichten in het KCE-rapport voor antibioticagebruik, antidepressiva, en ongelijke toegang tot zorg. De coördinatie tussen eerste lijn en specialistische zorg scoort laag.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0 ✅ · 4 ⚠️ · 5 ❌

De FOD Volksgezondheid faalt op de meest fundamentele principes: transparantie, eenvoud, en de koppeling verantwoordelijkheid-financiering. De grootste winst zit in eenvoud (ontwarren van het institutioneel kluwen), transparantie (één minister, één aanspreekpunt), en concurrerende bevoegdheden (deelstaten ruimte geven voor innovatie in preventie).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De FOD wordt fundamenteel anders ingericht: opgesplitst in logische eenheden en geïntegreerd met verwante agentschappen.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Splits de FOD op in twee logische entiteiten:

   • Federaal Ministerie van Gezondheid integreert de huidige DG Gezondheidszorg, DG Paraatheid & Respons, Medex, en absorbeert de beleidsmatige taken van RIZIV, FAGG en KCE. Eén minister, één organisatie, één aanspreekpunt.
   • DG Dier, Plant en Voeding gaat naar het FAVV (dat al de inspectietaken doet. Logische fusie)
   • DG Leefmilieu gaat naar de deelstaten (gewest-bevoegdheid, zoals het in de praktijk al grotendeels is)

2. Eén minister van Volksgezondheid op federaal niveau. Niet vier. Niet zes. Eén.

3. Preventie en curatieve zorg onder dezelfde autoriteit:

   • Federale kaderwetgeving voor preventie (minimumeisen, financiering)
   • Deelstaten voeren uit met concurrerende bevoegdheden (Duits model): ze mogen verder gaan dan het federale minimum
   • Einde aan de kunstmatige split die preventie tot stiefkind maakt

4. Service Center Gezondheid → Federaal Gezondheidsagentschap:

   • De huidige co-housing van FOD + RIZIV + FAGG wordt een echte fusie
   • Eén organisatie die zowel beleid, financiering, geneesmiddelen als kenniscentrum beheert
   • Naar het model van het Nederlandse VWS-ecosysteem

5. Resultaatssturing verankerd:

   • KPI-dashboard (voortbouwend op het KCE HSPA) wordt bindend
   • Rode lichten moeten binnen 2 jaar een actieplan opleveren
   • Jaarlijkse verantwoording aan het parlement (Verantwoordingsdag)

Internationaal model: Nederland (VWS) voor de structuur, Denemarken voor de digitalisering en benchmarking, Duitsland voor de concurrerende bevoegdheden preventie.

Geschatte efficiëntiewinst:

• Reductie van 6 naar 1 minister van volksgezondheid = minder coördinatiekosten, snellere besluitvorming
• Integratie van 6 federale gezondheidsentiteiten → minder overhead, minder dubbel werk
• Betere preventie → lagere curatieve kosten op termijn (OESO schat preventie-ROI op 1:4 tot 1:14)
• Conservatieve schatting: €50-100 miljoen/jaar aan administratieve besparing + significante gezondheidswinst op middellange termijn

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Fusie FOD Volksgezondheid + beleidsmatige integratie FAGG en KCE → Federaal Gezondheidsagentschap
• Jaar 2-3: Overdracht DG Leefmilieu naar deelstaten, DG Dier/Plant/Voeding naar FAVV
• Jaar 3-5: Kaderwetgeving concurrerende bevoegdheden preventie
• Vereist: gewone wetten voor de fusie, bijzondere wet voor de bevoegdheidsoverdracht preventie

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FOD Volksgezondheid. Hervormd Zes federale gezondheidsinstellingen en zes ministers voor één domein: dat is geen systeem, dat is chaos. HART maakt er één Federaal Gezondheidsagentschap van, met één minister, en geeft deelstaten echte ruimte voor preventiebeleid.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De FOD Volksgezondheid is een van de negen federale overheidsdiensten, opgericht in 2001 met 1.500 medewerkers. De FOD combineert vier beleidsdomeinen die weinig met elkaar te maken hebben: gezondheidszorg, voedselketen, dieren/planten, en leefmilieu. Naast de FOD zijn er nog vijf andere federale instellingen actief in gezondheid: het RIZIV (€45 miljard budget), het FAGG (geneesmiddelen), Sciensano (onderzoek), het KCE (kenniscentrum), en het FAVV (voedselveiligheid). België heeft zes ministers van volksgezondheid. Tot 2024 waren het er negen.

Wat er mis gaat

Het Belgische gezondheidsbeleid lijdt aan drie structurele problemen.

Ten eerste de bevoegdheidsversnippering. Curatieve zorg is federaal, preventie zit bij de gemeenschappen en gewesten. Dit klinkt logisch, maar het gevolg is absurd: kankerscreening wordt georganiseerd door de gewesten, maar de tests worden terugbetaald door het RIZIV (federaal). Ambulancediensten zijn federaal, ziekenvervoer regionaal. Ziekenhuizen krijgen federale financiering maar gewestelijke erkenning. Niemand heeft het volledige plaatje, iedereen wijst naar de ander.

Ten tweede de institutionele wildgroei. Zes federale entiteiten doen aan gezondheid, elk met eigen directie, eigen budget, eigen IT-systemen. In 2016 werd een "Redesign" gelanceerd om dit te stroomlijnen. Tien jaar later is het resultaat dat drie instellingen hetzelfde gebouw delen. Maar structureel is er niets veranderd.

Ten derde de verwaarlozing van preventie. België besteedt structureel minder aan preventie dan vergelijkbare landen. Het resultaat: de vermijdbare sterfte is 40% hoger in Wallonië en 20% hoger in Brussel dan in Vlaanderen (KCE HSPA 2024). Overconsumptie van antibiotica en antidepressiva krijgt al jaren een "rood licht" in de prestatiemetingen, zonder dat er structureel iets verandert.

Hoe het elders werkt

In Nederland valt alles onder het Ministerie van VWS: één minister, twee staatssecretarissen, drie directoraten-generaal, en agentschappen (RIVM, IGJ, CBG) die helder onder dezelfde koepel opereren. Preventie en curatieve zorg zitten bij dezelfde minister. Het resultaat: lagere vermijdbare sterfte, hogere patiënttevredenheid, betere coördinatie. Met lagere uitgaven als percentage van het bbp (10,2% vs. 11,0% in België).

In Denemarken coördineert het Ministerie van Gezondheid nationaal, met vijf regio's voor ziekenhuizen en 98 gemeenten voor preventie en thuiszorg. Vier nationale agentschappen dekken alles af. De digitalisering is vergevorderd en de tevredenheid van de bevolking bedraagt meer dan 80%.

In Duitsland heeft het federale BMG vijf onderliggende instituten en werken de 16 deelstaten met concurrerende bevoegdheden: ze mogen wetgeven zolang het federale niveau dat niet doet. Dit voorkomt de Belgische impasse waar niemand iets mag veranderen.

Wat HART voorstelt

HART hervormt de FOD Volksgezondheid in drie stappen.

Stap 1: We fuseren de FOD Volksgezondheid met de beleidsmatige functies van het FAGG en het KCE tot één Federaal Gezondheidsagentschap. Eén organisatie die beleid, financiering, geneesmiddelentoezicht en kennisopbouw combineert. Het RIZIV blijft bestaan als uitvoeringsorgaan voor de ziekteverzekering, maar rapporteert aan het agentschap.

Stap 2: We splitsen de niet-gezondheidstaken af. Het DG Dier, Plant en Voeding gaat naar het FAVV. Dat die inspectietaken toch al uitvoert. Het DG Leefmilieu gaat naar de deelstaten, waar milieu al grotendeels een gewestbevoegdheid is.

Stap 3: We voeren concurrerende bevoegdheden in voor preventie, naar Duits model. De federale overheid legt minimumeisen vast (screeningsprogramma's, vaccinatiegraad, mentale gezondheidszorg). Deelstaten mogen verder gaan. Zo krijgt preventie de aandacht en de financiering die het verdient.

Eén minister van volksgezondheid op federaal niveau. Niet vier, niet zes. Eén.

Wat het oplevert

Een gezondheidsbeleid dat eindelijk logisch georganiseerd is. Eén aanspreekpunt voor de burger in plaats van een labyrint van agentschappen. Snellere besluitvorming door het elimineren van coördinatie tussen zes ministers. Een conservatieve schatting van €50-100 miljoen per jaar aan administratieve besparing door de integratie van federale gezondheidsinstellingen. En het belangrijkste: beter preventiebeleid dat op termijn levens redt en curatieve kosten verlaagt. De OESO schat het rendement van preventie-investeringen op 1:4 tot 1:14. Elke euro in preventie bespaart vier tot veertien euro aan ziektekosten.

Fase 5: Bronnenlijst