FPIM/SFPIM: Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij

Audit staatshervorming: 29 maart 2026

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij (FPIM) / Société Fédérale de Participations et d'Investissement (SFPI/SFPIM)

Juridische basis: Wet van 2 april 1962 betreffende de Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij, aangepast bij KB en geregeld via een beheerscontract (laatst goedgekeurd op 17 juli 2018 via Koninklijk Besluit). NV van publiek recht waarvan het kapitaal volledig in handen is van de Belgische Staat.

Oprichting: 2006, door fusie van de Federale Investeringsmaatschappij en de Federale Participatiemaatschappij. Beide opvolgers van de in 1994 geprivatiseerde Nationale Investeringsmaatschappij.

Bestuursniveau: Federaal. Valt onder de bevoegdheid van de minister van Financiën.

Budget & omvang (2024):

• Balanstotaal: €11,52 miljard
• Eigen vermogen: €11,23 miljard
• Financiële activa: €9,88 miljard
• Netto-inkomen: €315,2 miljoen
• Dividend aan de staat: €86 miljoen
• Personeel: 38 medewerkers
• Portefeuille: 184 bedrijven

Enorme groei door centralisatie: Het balanstotaal is gestegen van €2,52 miljard (2021) naar €11,52 miljard (2024): een verviervoudiging in drie jaar. Voornamelijk door de centralisatie van staatsparticipaties in Proximus en bpost bij FPIM in 2023-2024.

Governance:

• CEO: Koen Van Loo (sinds 2006), voormalig kabinetschef van MR-politicus Didier Reynders
• Voorzitter: Laurence Bovy (sinds 2022, PS)
• Directiecomité + investeringsmanagers/analisten + ondersteunende teams (juridisch, controle & financiën, HR)
• Volgt de Belgische Corporate Governance Code 2020 ("comply or explain") en OESO-richtlijnen (2015) voor governance van overheidsbedrijven
• Drie dochterondernemingen: SFPIM International, SFPIM Real Estate, SFPIM Relaunch

Kerntaken. Drie rollen:

1. Investeringsmaatschappij: Eigen risicokapitaal investeren in groeibedrijven (o.a. biotech, cleantech, fintech)
2. Holdingmaatschappij: Beheer van strategische overheidsparticipaties (bpost, Proximus, Nationale Loterij, Brussels Airport Company)
3. Overheidsmandaten: Uitvoering van specifieke opdrachten van de staat (o.a. beheer van Belfius, Ethias, BNP Paribas-participatie, Dexia-afwikkeling)

1B. Wat doet het in de praktijk?

Strategische participaties onder FPIM-beheer (na centralisatie 2024):

Daarnaast 170+ kleinere participaties in biotech, cleantech, fintech, transport & mobiliteit, energie.

Totale activa onder beheer: ~€18 miljard (inclusief mandaatbedrijven).

Overlap en spanningen:

• FPIM combineert drie fundamenteel verschillende rollen (investeerder, houder van strategische assets, en uitvoerder van overheidsmandaten) in één entiteit
• Spanning tussen rendementsdoelstelling en politieke sturing
• Vastgoedactiviteiten (SFPIM Real Estate) vallen buiten de kernmissie. Hierover loopt een fraudeonderzoek

Prestatie-indicatoren:

• Dividenduitkering fluctueert sterk: van €4,2 mln (2020) tot €134,5 mln (2023) en €86 mln (2024)
• Geen publieke KPI's voor maatschappelijk rendement of strategische doelen
• Jaarverslagen beschikbaar maar beperkt gedetailleerd over individuele participaties

Recentste controle/schandaal:

• Februari 2026: EPPO (Europees Openbaar Ministerie) laat huiszoekingen uitvoeren bij de Europese Commissie in verband met de verkoop van 23 kantoorgebouwen aan FPIM voor €880-900 miljoen. Verdenking: schending van transparantieregels, eerlijke concurrentie, en betrouwbare waardeschattingen. Vastgoedspeculatie behoort niet tot de kerntaken van FPIM.
• Politieke benoemingen: voorzitterschap gaat naar PS, CEO-positie gelinkt aan MR, bestuursmandaten in portefeuillebedrijven verdeeld langs partijlijnen

1C. Internationale vergelijking

Nederland. NLFI (NL Financial Investments)

• Opgericht om staatsdeelnemingen in financiële instellingen te beheren na de bankencrisis
• Beheert o.a. ABN AMRO-participatie (30,5% in 2024, systematisch afgebouwd)
• Wettelijk verankerde scheiding tussen politiek en aandeelhoudersbeslissingen
• Transparant: minister mag geen directe instructies geven aan NLFI over stemgedrag
• Expliciet doel: participaties afbouwen zodra marktomstandigheden het toelaten
• Klein team, zuiver mandaat, geen vermenging van rollen

Oostenrijk. ÖBAG (Österreichische Beteiligungs AG)

• Beheert 9 strategische staatsparticipaties ter waarde van €29,85 miljard (eind 2024)
• ~103.300 banen, €9,1 miljard fiscale effecten (4,3% van totale staatsbelastingen)
• Duidelijk mandaat: professioneel aandeelhouderschap met focus op waardecreatie
• Transparant benoemingsbeleid: focus op expertise en diversiteit bij raad van bestuur-nominaties
• Volgt strikte OESO-richtlijnen
• Productiviteit portefeuillebedrijven: bijna dubbel zo hoog als Oostenrijks gemiddelde

Denemarken. EIFO (Export and Investment Fund of Denmark)

• Fusie (2023) van Vækstfonden (groeifonds), Danish Green Investment Fund, en Danish Export Credit Agency
• Duidelijke focus: SME-financiering, groene transitie, exportbevordering
• Geen vermenging met strategische staatsparticipaties. Die worden apart beheerd
• Resultaatgericht met publieke rapportage over sociaal-economisch rendement

Duitsland. KfW + directe staatsparticipaties

• Geen gecentraliseerde staatsholding
• KfW (staatsbank) voor ontwikkelingsinvesteringen en strategische interventies
• Directe staatsparticipaties (Deutsche Bahn, Deutsche Telekom) via ministerie van Financiën
• Strikte Bundeshaushaltsordnung voor transparantie en controle

1D. Knelpunten en kritiek

1. Vermenging van rollen: FPIM is tegelijk investeerder, beheerder van strategisch staatsbezit, en uitvoerder van politieke opdrachten. Nederland en Denemarken scheiden deze functies bewust.

2. Politieke benoemingen: De verdeling van voorzitterschappen en bestuursmandaten in FPIM-portefeuillebedrijven volgt partijpolitieke logica, niet expertise. CEO Van Loo is voormalig kabinetschef MR, voorzitter Bovy komt van PS.

3. Machtsconcentratie: Eén CEO beheert ~€18 miljard aan staatsactiva met een team van slechts 38 mensen. Ter vergelijking: ÖBAG beheert €30 miljard met een professioneel apparaat en strikte governance.

4. Gebrek aan exit-strategie: In tegenstelling tot NLFI (dat ABN AMRO systematisch afbouwt) heeft FPIM geen publiek beleid over wanneer participaties worden afgebouwd.

5. Mission creep: De vastgoeddeal met de Europese Commissie (€880-900 mln) valt buiten de kernmissie en leidt tot een fraudeonderzoek door EPPO.

6. Beperkte parlementaire controle: Er zijn geen structurele parlementaire hoorzittingen of evaluatiecycli specifiek voor FPIM.

7. Ondoorzichtige waardering: Van de 184 participaties is er beperkt publiek inzicht in individuele waarderingen, verlieslatende posities, en exit-timing.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Grootste knelpunten bij transparantie (principe 2), eenvoud (principe 4), resultaatgerichtheid (principe 7), en internationaal bewezen (principe 9). FPIM vermengt te veel rollen, is te ondoorzichtig, en mist een resultaatskader. Het internationaal bewezen model is functiescheiding.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd FPIM wordt fundamenteel hervormd: opsplitsing in twee gescheiden entiteiten, depolitisering van governance, en verplichte transparantie.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Opsplitsing in twee entiteiten:

   • Federale Staatsholding (naar Oostenrijks ÖBAG-model): beheer van strategische participaties (Belfius, Proximus, bpost, Nationale Loterij, Credendo, Astrid). Zuiver aandeelhoudersmodel. Maximaal 10-15 strategische participaties. Professioneel bestuur zonder politieke benoemingen.
   • Federaal Investeringsfonds (naar Deens EIFO-model): risicokapitaal voor groeibedrijven, groene transitie, strategische verankering. Kan fuseren met bestaande regionale fondsen of er complementair aan werken. Duidelijke investeringscriteria en exit-strategie.

2. Governance-hervorming:

   • Onafhankelijk benoemingsorgaan (zie HART-voorstel "Onafhankelijk Benoemingsorgaan + ABD") selecteert bestuurders op basis van expertise, niet partijkaart
   • Maximaal twee termijnen van vier jaar voor bestuursmandaten
   • Verbod op cumulatie met politieke mandaten of recente kabinetsmedewerkers
   • Wettelijk verankerde scheiding tussen minister en operationele beslissingen (naar Nederlands NLFI-model)

3. Transparantie-eisen:

   • Publiek dashboard met per participatie: waardering, rendement, strategische rationale, exit-criteria
   • Jaarlijkse "State of the Portfolio"-rapportage aan het parlement
   • Verplichte Rekenhof-audit om de drie jaar
   • Publicatie van alle bestuurdersbezoldigingen in portefeuillebedrijven

4. Exit-beleid:

   • Voor elke participatie: duidelijke rationale waarom de staat aandeelhouder is
   • Categorie A (permanent strategisch): Belfius, defensie-gerelateerd, noodcommunicatie → blijft
   • Categorie B (transitie): bpost, Proximus → systematisch afbouwen wanneer marktomstandigheden het toelaten
   • Categorie C (investering): groeibedrijven → verplichte exit binnen 10 jaar
   • Geen vastgoedactiviteiten tenzij direct gelinkt aan kernmissie

Naar welk niveau: Federaal (voor strategische participaties) + deelstatelijk (voor regionale investeringen).

Internationaal model: Combinatie van ÖBAG (Oostenrijk) voor de holdingfunctie en NLFI (Nederland) voor governance en transparantie.

Geschatte efficiëntiewinst:

• Professioneler beheer → hogere dividendopbrengst (ÖBAG genereert €9,1 mld fiscale effecten met 9 participaties; FPIM €86 mln dividend met 184 participaties)
• Transparantie voorkomt vastgoedschandalen en politieke benoemingskosten
• Exit van niet-strategische participaties → eenmalige opbrengst van honderden miljoenen

Implementatiepad:

• Jaar 1: Wetswijziging wet van 1962, opsplitsing in twee entiteiten
• Jaar 1-2: Classificatie van alle 184 participaties in categorie A/B/C
• Jaar 2: Onafhankelijk benoemingsorgaan installeert nieuwe besturen
• Jaar 2-3: Begin systematische afbouw categorie B en C
• Jaar 3: Eerste publieke "State of the Portfolio"-rapportage

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FPIM/SFPIM (Federale staatsholding): Hervormd

De Belgische staatsholding beheert €18 miljard aan overheidsbedrijven, maar vermengt investeren, beheren en politiek bedienen in één ondoorzichtige entiteit. HART splitst FPIM op in een transparante staatsholding (naar Oostenrijks model) en een apart investeringsfonds, met professionele bestuurders in plaats van politieke benoemingen.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij (FPIM) is de staatsholding van België. Ze beheert participaties in bedrijven als Belfius (100%), Proximus (53,5%), bpost (50%), Ethias, Credendo, en de Nationale Loterij. Samen goed voor ongeveer €18 miljard aan activa. Daarnaast investeert FPIM met eigen middelen in 184 bedrijven, van biotechstartups tot vastgoedprojecten. Het hele apparaat draait met 38 medewerkers. CEO Koen Van Loo staat sinds 2006 aan het roer.

Wat er mis gaat

Het fundamentele probleem is dat FPIM drie totaal verschillende dingen tegelijk probeert te zijn: een professionele beheerder van strategisch staatsbezit, een investeringsfonds voor groeibedrijven, en een uitvoerder van politieke opdrachten. Die rollen bijten elkaar.

De governance is gepolitiseerd. Het voorzitterschap gaat naar de PS, de CEO is een voormalig kabinetschef van de MR, en bestuursmandaten in portefeuillebedrijven worden verdeeld langs partijlijnen. Dat is geen professioneel aandeelhouderschap. Dat is postjespolitiek met miljarden aan belastinggeld.

De transparantie is ondermaats. Van de 184 bedrijven in portefeuille is er geen publiek inzicht in individuele waarderingen, verliesposten, of waarom de staat er überhaupt in zit. Er zijn geen publieke KPI's voor maatschappelijk rendement. En er is geen exit-strategie: eenmaal erin, altijd erin.

Het dieptepunt: in 2024 kocht FPIM 23 kantoorgebouwen van de Europese Commissie voor €880-900 miljoen. Een vastgoeddeal die niets met de kernmissie te maken heeft. In februari 2026 volgden huiszoekingen door het Europees Openbaar Ministerie (EPPO) wegens verdenking van schending van transparantie- en concurrentieregels.

Met 38 mensen 184 participaties beheren is bovendien onmogelijk professioneel. Ter vergelijking: het Oostenrijkse ÖBAG beheert 9 participaties. Maar doet dat grondig, met focus, en met €9,1 miljard aan fiscale effecten als resultaat.

Hoe het elders werkt

Vergelijkbare landen organiseren dit fundamenteel anders:

In Nederland beheert NLFI (NL Financial Investments) de staatsdeelnemingen in financiële instellingen. De wet verbiedt de minister om directe instructies te geven aan NLFI over stemgedrag. Er is een expliciet afbouwbeleid: het ABN AMRO-belang is systematisch teruggebracht van 100% naar 30,5%, met €1,6 miljard opbrengst voor de staat. Zuiver mandaat, transparant, depolitiseerd.

In Oostenrijk beheert ÖBAG negen strategische staatsparticipaties ter waarde van €29,85 miljard. De focus ligt op professioneel aandeelhouderschap: bestuurders worden geselecteerd op expertise en diversiteit, niet op partijkaart. Resultaat: de ÖBAG-portefeuillebedrijven presteren qua productiviteit bijna dubbel zo goed als het Oostenrijkse gemiddelde en genereren €9,1 miljard aan belastinginkomsten.

In Denemarken zijn de groeifondsfunctie, exportkredietverzekering, en groene investeringen in 2023 samengevoegd in EIFO. Maar dat staat volledig los van strategische staatsparticipaties. Functiescheiding is het kernprincipe.

Wat HART voorstelt

HART splitst FPIM op in twee gescheiden entiteiten:

Ten eerste een Federale Staatsholding naar Oostenrijks ÖBAG-model. Die beheert uitsluitend de strategische participaties: Belfius, Proximus, bpost, Nationale Loterij, Credendo, Astrid. Maximaal 10-15 bedrijven, professioneel beheerd. Bestuurders worden aangesteld door een onafhankelijk benoemingsorgaan op basis van expertise. De minister mag geen operationele instructies geven. Elk bedrijf krijgt een publiek dossier: waarom is de staat aandeelhouder, wat zijn de rendementsdoelen, en wanneer wordt de exit overwogen?

Ten tweede een Federaal Investeringsfonds naar Deens EIFO-model. Dat investeert risicokapitaal in groeibedrijven, groene transitie, en strategische verankering. Maar met duidelijke investeringscriteria, een maximale looptijd van tien jaar per participatie, en publieke rapportage over rendement.

Beide entiteiten krijgen een verplichte driejaarlijkse Rekenhof-audit, een jaarlijkse rapportage aan het parlement ("State of the Portfolio"), en een verbod op vastgoedactiviteiten buiten de kernmissie.

Wat het oplevert

Functiescheiding voorkomt belangenvermenging en politieke sturing. Transparantie maakt het onmogelijk om €900 miljoen aan vastgoed te kopen zonder publieke verantwoording. Professionele governance. Bestuurders op basis van expertise, niet partijkaart. Leidt aantoonbaar tot betere prestaties: ÖBAG genereert met 9 participaties meer fiscale opbrengst dan FPIM met 184.

Een systematisch exit-beleid voor niet-strategische participaties levert eenmalige opbrengsten van honderden miljoenen euro op, die kunnen worden ingezet voor schuldafbouw of strategische investeringen. En een echt onafhankelijke staatsholding versterkt het vertrouwen van investeerders in Belgische overheidsbedrijven. Goed voor de beurskoersen van Proximus en bpost.

De burger krijgt eindelijk antwoord op de vraag: waarom zit de Belgische staat in 184 bedrijven, wat kost dat, en wat levert het op?

Fase 5: Bronnenlijst