FPIM/SFPIM: Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij

Audit staatshervorming: 29 maart 2026

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij (FPIM) / Société Fédérale de Participations et d'Investissement (SFPI/SFPIM)

Juridische basis: Wet van 2 april 1962 betreffende de Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij, aangepast bij KB en aangevuld met een beheersovereenkomst met de federale Staat (de eerste werd goedgekeurd bij koninklijk besluit van 19 juli 2018 en trad in werking op 17 juli 2018). NV van publiek recht waarvan het kapitaal volledig in handen is van de Belgische Staat.

Oprichting: 2006, door fusie van de Federale Investeringsmaatschappij en de Federale Participatiemaatschappij. Beide opvolgers van de in 1994 geprivatiseerde Nationale Investeringsmaatschappij.

Bestuursniveau: Federaal. Valt onder de bevoegdheid van de minister van Financiën.

Budget & omvang (2025):

• Balanstotaal: €11,68 miljard
• Eigen vermogen: €11,45 miljard
• Financiële activa: €9,85 miljard
• Winst: €211,2 miljoen
• Dividend aan de staat: €78 miljoen (over boekjaar 2025)
• Personeel: ongeveer 40 medewerkers
• Portefeuille: 189 bedrijven
• Daarnaast ongeveer €14 miljard beheerd voor rekening van de federale Staat (gedelegeerde opdrachten, onder meer Belfius en Astrid)

Enorme groei door centralisatie: Het balanstotaal steeg van €2,52 miljard (2021) naar €11,68 miljard (2025): meer dan een verviervoudiging. De oorzaak is de centralisatie van staatsparticipaties bij FPIM: eerst BNP Paribas en Ethias (2022), daarna Proximus (€1,5 miljard) en bpost (€0,2 miljard) via een inbreng in natura (2024).

Governance:

• CEO: Koen Van Loo (sinds 2006), voormalig kabinetschef van MR-politicus Didier Reynders
• Voorzitter: sinds 2022 een PS-profiel; in 2026 werd dat mandaat vroegtijdig beëindigd en ging het voorzitterschap naar een door de MR voorgedragen kandidaat, jarenlang kabinetschef van de MR-voorzitter. Een vicevoorzitter nam uit protest ontslag.
• Directiecomité + investeringsmanagers/analisten + ondersteunende teams (juridisch, controle & financiën, HR)
• Volgt de Belgische Corporate Governance Code 2020 ("comply or explain") en de OESO-richtlijnen voor governance van overheidsbedrijven (editie 2015; de OESO herzag ze in 2024)
• Drie dochterondernemingen: SFPIM International, SFPIM Real Estate, SFPIM Relaunch

Kerntaken, in drie rollen:

1. Investeringsmaatschappij: Eigen risicokapitaal investeren in groeibedrijven (o.a. biotech, cleantech, fintech)
2. Holdingmaatschappij: Beheer van strategische overheidsparticipaties (onder meer Proximus, bpost, BNP Paribas, Ethias, Brussels Airport Company)
3. Overheidsmandaten (gedelegeerde opdrachten): Uitvoering van specifieke opdrachten voor rekening van de staat (o.a. Belfius, Astrid, Dexia-afwikkeling)

1B. Wat doet het in de praktijk?

Strategische participaties onder FPIM-beheer (stand eind 2024, tenzij anders vermeld):

Credendo, de exportkredietverzekeraar, is geen FPIM-participatie: het is een autonome openbare instelling met staatswaarborg.

Daarnaast ruim 170 kleinere participaties in biotech, cleantech, fintech, transport & mobiliteit, energie.

Omvang: een balans van €11,68 miljard voor eigen rekening en daarnaast ongeveer €14 miljard beheerd voor rekening van de federale Staat (2025). Die bedragen meten verschillende dingen (de eigen balans en het vermogen dat FPIM in opdracht van de staat beheert) en worden daarom niet opgeteld.

Overlap en spanningen:

• FPIM combineert drie fundamenteel verschillende rollen (investeerder, houder van strategische assets, en uitvoerder van overheidsmandaten) in één entiteit
• Spanning tussen rendementsdoelstelling en politieke sturing
• Vastgoedactiviteiten (SFPIM Real Estate, het vastgoedfonds Cityforward) vallen buiten de kernmissie. Over de aankoop van de gebouwen van de Europese Commissie liet het Europees Openbaar Ministerie in februari 2026 huiszoekingen uitvoeren

Prestatie-indicatoren:

• Dividenduitkering fluctueert sterk: van €32 mln (2022) tot €134,5 mln (2023), €86 mln (2024) en €78 mln (2025)
• Het FPIM-dividend toont maar een deel van het beeld: de dividenden van Belfius (€945 miljoen uitgekeerd in 2025) gaan rechtstreeks naar de staat, omdat FPIM die aandelen voor rekening van de staat houdt
• Geen publieke KPI's voor maatschappelijk rendement of strategische doelen
• Het jaarverslag vermeldt per participatie de boekwaarde en het aandeel, maar geen rendementsdoel, marktwaardering of reden waarom de staat aandeelhouder is

Controle en controverses:

• Februari 2026: in opdracht van het EPPO (Europees Openbaar Ministerie) doet de politie huiszoekingen bij de Europese Commissie in verband met de verkoop van 23 kantoorgebouwen aan FPIM in 2024 voor €880-900 miljoen. Het onderzoek gaat over mogelijke fraude bij die verkoop. Vastgoedspeculatie behoort niet tot de kerntaken van FPIM.
• Politieke benoemingen: het voorzitterschap ging in 2022 naar een PS-profiel en in 2026 naar een door de MR voorgedragen kandidaat, de CEO is een voormalig MR-kabinetschef, en bestuursmandaten in portefeuillebedrijven worden verdeeld langs partijlijnen

1C. Internationale vergelijking

Nederland: NLFI (NL Financial Investments)

• Opgericht bij wet (2011) om de staatsdeelnemingen in financiële instellingen na de bankencrisis zakelijk en niet-politiek te beheren
• Beheert o.a. de ABN AMRO-participatie: na de nationalisatie (2008) en de beursgang (2015) stap voor stap afgebouwd tot 20,5% (juli 2026)
• Wettelijk verankerde scheiding tussen politiek en aandeelhoudersbeslissingen: NLFI oefent het stemrecht zelf uit
• De minister kan alleen bij wettelijk omschreven zwaarwegende beslissingen (beloningen, zeggenschap en risico van de staat, afwijking van de verkoopstrategie) instemmen of een bindende steminstructie geven
• Expliciet doel: participaties afbouwen zodra marktomstandigheden het toelaten
• Klein team, zuiver mandaat, geen vermenging van rollen

Oostenrijk: ÖBAG (Österreichische Beteiligungs AG)

• Beheert 9 strategische staatsparticipaties ter waarde van €29,9 miljard (eind 2024)
• Volgens een impactstudie in opdracht van ÖBAG (2024) houden de portefeuillebedrijven ongeveer 103.000 banen in stand en leveren ze ruim €9,1 miljard aan belastingen en sociale bijdragen op, 4,3% van alle Oostenrijkse ontvangsten uit belastingen en sociale bijdragen
• Keerde over het boekjaar 2025 ongeveer €1,6 miljard dividend uit aan de Oostenrijkse staat (inclusief Verbund)
• Duidelijk mandaat: professioneel aandeelhouderschap met focus op waardecreatie
• Benoemingsbeleid met focus op expertise en diversiteit bij de nominaties voor raden van toezicht
• Waarschuwing: de politiek gestuurde benoeming van de eerste ÖBAG-topman (2019) groeide uit tot een schandaal met een strafproces over de verklaringen van de toenmalige kanselier. Het model werkt alleen met een echt onafhankelijk benoemingsproces
• Productiviteit portefeuillebedrijven volgens ÖBAG bijna dubbel zo hoog als het Oostenrijks gemiddelde

Denemarken: EIFO (Export and Investment Fund of Denmark)

• Fusie (2023) van Vækstfonden (groeifonds), Danish Green Investment Fund, en Danish Export Credit Agency
• Duidelijke focus: SME-financiering, groene transitie, exportbevordering
• Geen vermenging met strategische staatsparticipaties. Die worden apart beheerd
• Resultaatgericht met publieke rapportage over sociaal-economisch rendement

Duitsland: KfW + directe staatsparticipaties

• Geen gecentraliseerde staatsholding
• KfW (staatsbank) voor ontwikkelingsinvesteringen en strategische interventies
• Directe staatsparticipaties bij de federale ministeries (Deutsche Bahn volledig) of deels via KfW (Deutsche Telekom: 14,2% rechtstreeks en 14,4% via KfW, juni 2026)
• Strikte Bundeshaushaltsordnung voor transparantie en controle

1D. Knelpunten en kritiek

1. Vermenging van rollen: FPIM is tegelijk investeerder, beheerder van strategisch staatsbezit, en uitvoerder van politieke opdrachten. Nederland en Denemarken scheiden deze functies bewust.

2. Politieke benoemingen: De verdeling van voorzitterschappen en bestuursmandaten in FPIM-portefeuillebedrijven volgt partijpolitieke logica, niet expertise. CEO Van Loo is voormalig kabinetschef MR; het voorzitterschap ging in 2022 naar een PS-profiel en in 2026 naar een door de MR voorgedragen kandidaat.

3. Machtsconcentratie: Eén CEO beheert een balans van bijna €12 miljard en daarnaast ongeveer €14 miljard voor rekening van de staat, met een team van ongeveer 40 mensen (2025). Ter vergelijking: ÖBAG beheert €30 miljard met een professioneel apparaat en strikte governance.

4. Gebrek aan exit-strategie: In tegenstelling tot NLFI (dat ABN AMRO stap voor stap afbouwde) heeft FPIM geen publiek beleid over wanneer participaties worden afgebouwd.

5. Mission creep: De vastgoeddeal met de Europese Commissie (€880-900 mln) valt buiten de kernmissie en leidde in 2026 tot huiszoekingen in een fraudeonderzoek van het EPPO.

6. Beperkte parlementaire controle: Er zijn geen structurele parlementaire hoorzittingen of evaluatiecycli specifiek voor FPIM.

7. Ondoorzichtige waardering: Van de 189 participaties (2025) toont het jaarverslag enkel boekwaarde en aandeel; er is geen publiek inzicht in marktwaardering, rendementsdoelen, verlieslatende posities en exit-timing.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Grootste knelpunten bij transparantie (principe 2), eenvoud (principe 4), resultaatgerichtheid (principe 7), en internationaal bewezen (principe 9). FPIM vermengt te veel rollen, is te ondoorzichtig, en mist een resultaatskader. Het internationaal bewezen model is functiescheiding.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd FPIM wordt fundamenteel hervormd: opsplitsing in twee gescheiden entiteiten, depolitisering van governance, en verplichte transparantie.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Opsplitsing in twee entiteiten:

   • Federale Staatsholding (naar Oostenrijks ÖBAG-model): beheer van de strategische participaties (Belfius, BNP Paribas-belang, Ethias, Proximus, bpost, NMBS, Nationale Loterij, Astrid, Credendo). Enige aandeelhouder namens de staat; vakministeries reguleren, maar zitten niet aan tafel als eigenaar. Zuiver aandeelhoudersmodel. Maximaal 10-15 strategische participaties. Professioneel bestuur zonder politieke benoemingen.
   • Belgisch Staatsinvesteringsfonds (naar Deens EIFO-, Frans Bpifrance- en Fins Tesi-model): risicokapitaal voor groeibedrijven, groene transitie, strategische verankering. Neemt equity in plaats van subsidies te geven, met fund-of-funds en co-investering met private partners. Coördineert met PMV, Wallonie Entreprendre en finance&invest.brussels via één gemeenschappelijk platform en één gezamenlijke investeringsstrategie, zonder dubbele structuren. Duidelijke investeringscriteria en exit-strategie.

2. Governance-hervorming:

   • Onafhankelijk benoemingsorgaan (zie HART-voorstel "Onafhankelijk Benoemingsorgaan + ABD") selecteert bestuurders op basis van expertise, niet partijkaart
   • Bestuursmandaten van vijf jaar met publieke doelstellingen, eenmalig verlengbaar met drie jaar (maximaal acht jaar), zoals voor alle bestuurders van overheidsbedrijven en regulerende organen
   • Verbod op cumulatie met politieke mandaten of recente kabinetsmedewerkers
   • Wettelijk verankerde scheiding tussen minister en operationele beslissingen (naar Nederlands NLFI-model)

3. Transparantie-eisen:

   • Publiek dashboard met per participatie: waardering, rendement, strategische rationale, exit-criteria
   • Jaarlijkse "State of the Portfolio"-rapportage aan het parlement
   • Verplichte Rekenhof-audit om de drie jaar
   • Publicatie van alle bestuurdersbezoldigingen in portefeuillebedrijven

4. Exit-beleid:

   • Voor elke participatie: duidelijke rationale waarom de staat aandeelhouder is, vastgelegd in een staatseigenaarschap-witboek naar Noors model
   • Categorie A (strategisch): Belfius, BNP Paribas-belang, Ethias, Proximus, bpost, NMBS, noodcommunicatie en defensie-gerelateerde participaties → blijft; niet verkopen om begrotingsgaten te dichten. bpost krijgt een turnaround-deadline van drie tot vijf jaar; lukt dat niet, dan herstructurering of gecontroleerde afbouw
   • Categorie B (financieel, niet-strategisch): → publiek afbouwbeleid naar NLFI-model, verkopen wanneer marktomstandigheden het toelaten
   • Categorie C (investering): groeibedrijven → verplichte exit binnen 10 jaar
   • Opbrengsten van dividenden en verkopen vloeien naar het staatsinvesteringsportfolio, niet naar de lopende begroting (Noorse 3%-regel: enkel het verwachte reële rendement wordt uitgekeerd)
   • Geen vastgoedactiviteiten tenzij direct gelinkt aan kernmissie

Naar welk niveau: Federaal (voor strategische participaties) + deelstatelijk (voor regionale investeringen).

Internationaal model: Combinatie van ÖBAG (Oostenrijk) voor de holdingfunctie en NLFI (Nederland) voor governance en transparantie.

Geschatte efficiëntiewinst:

• Professioneler beheer → hoger en voorspelbaarder rendement (ÖBAG keerde met 9 participaties over 2025 ongeveer €1,6 miljard dividend uit aan de Oostenrijkse staat; FPIM keerde €78 miljoen uit met 189 participaties, naast het Belfius-dividend dat rechtstreeks naar de staat gaat)
• Transparantie voorkomt vastgoedschandalen en politieke benoemingskosten
• Exit van niet-strategische participaties → eenmalige opbrengsten, die naar het staatsinvesteringsportfolio gaan
• Geen structurele begrotingsbesparing: FPIM financiert zichzelf, en de opsplitsing draait om rendement, transparantie en governance

Implementatiepad:

• Jaar 1: Wetswijziging wet van 1962, opsplitsing in twee entiteiten
• Jaar 1-2: Classificatie van alle participaties in categorie A/B/C
• Jaar 2: Onafhankelijk benoemingsorgaan installeert nieuwe besturen
• Jaar 2-3: Begin afbouw categorie B; exits in categorie C volgens de vaste looptijd
• Jaar 3: Eerste publieke "State of the Portfolio"-rapportage

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FPIM/SFPIM (Federale staatsholding): Hervormd

De Belgische staatsholding beheert een balans van bijna €12 miljard en daarnaast ongeveer €14 miljard voor rekening van de staat (2025), maar vermengt investeren, beheren en politiek bedienen in één ondoorzichtige entiteit. HART splitst FPIM op in een transparante staatsholding (naar Oostenrijks model) en een apart staatsinvesteringsfonds, met professionele bestuurders in plaats van politieke benoemingen.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij (FPIM) is de staatsholding van België. Ze beheert participaties in bedrijven als Belfius (100% eind 2025, voor rekening van de staat), Proximus (53,5%), bpost (51%), BNP Paribas, Ethias, Astrid en de Nationale Loterij. Haar eigen balans bedraagt bijna €12 miljard; daarnaast beheert ze ongeveer €14 miljard voor rekening van de staat (2025). In totaal zit FPIM in 189 bedrijven, van biotechstartups tot vastgoedprojecten. Het hele apparaat draait met ongeveer 40 medewerkers. CEO Koen Van Loo staat sinds 2006 aan het roer.

Wat er mis gaat

Het fundamentele probleem is dat FPIM drie totaal verschillende dingen tegelijk probeert te zijn: een professionele beheerder van strategisch staatsbezit, een investeringsfonds voor groeibedrijven, en een uitvoerder van politieke opdrachten. Die rollen bijten elkaar.

De governance is gepolitiseerd. Het voorzitterschap ging in 2022 naar een PS-profiel en in 2026, na een vroegtijdig beëindigd mandaat, naar een door de MR voorgedragen voormalig kabinetschef; de CEO is een voormalig kabinetschef van de MR, en bestuursmandaten in portefeuillebedrijven worden verdeeld langs partijlijnen. Dat is geen professioneel aandeelhouderschap. Dat is postjespolitiek met miljarden aan belastinggeld.

De transparantie is ondermaats. Van de 189 bedrijven in portefeuille toont het jaarverslag enkel boekwaarde en aandeel; er is geen publiek inzicht in marktwaarde, verliesposten, of waarom de staat er überhaupt in zit. Er zijn geen publieke KPI's voor maatschappelijk rendement. En er is geen exit-strategie: eenmaal erin, altijd erin.

Het dieptepunt: in 2024 kocht FPIM 23 kantoorgebouwen van de Europese Commissie voor €880-900 miljoen. Een vastgoeddeal die niets met de kernmissie te maken heeft. In februari 2026 volgden huiszoekingen in opdracht van het Europees Openbaar Ministerie (EPPO) wegens vermoedens van fraude bij die verkoop.

Met ongeveer 40 mensen 189 participaties beheren is bovendien onmogelijk professioneel. Ter vergelijking: het Oostenrijkse ÖBAG beheert 9 participaties, maar doet dat grondig en met focus, en keerde over 2025 ongeveer €1,6 miljard dividend uit aan de staat.

Hoe het elders werkt

Vergelijkbare landen organiseren dit fundamenteel anders:

In Nederland beheert NLFI (NL Financial Investments) de staatsdeelnemingen in financiële instellingen. NLFI oefent het stemrecht zelf uit; de minister kan alleen bij wettelijk omschreven zwaarwegende beslissingen een bindende steminstructie geven. Er is een expliciet afbouwbeleid: het ABN AMRO-belang is na de nationalisatie (2008) en de beursgang (2015) stap voor stap teruggebracht tot 20,5% (juli 2026). Zuiver mandaat, transparant, gedepolitiseerd.

In Oostenrijk beheert ÖBAG negen strategische staatsparticipaties ter waarde van €29,9 miljard (eind 2024). De focus ligt op professioneel aandeelhouderschap: bestuurders worden geselecteerd op expertise en diversiteit. Volgens ÖBAG ligt de productiviteit van de portefeuillebedrijven bijna dubbel zo hoog als het Oostenrijkse gemiddelde; volgens een impactstudie in opdracht van ÖBAG (2024) leveren ze samen ruim €9,1 miljard aan belastingen en sociale bijdragen op. Oostenrijk toont ook de keerzijde: de politiek gestuurde benoeming van de eerste ÖBAG-topman in 2019 groeide uit tot een schandaal. Het model werkt alleen met een echt onafhankelijk benoemingsproces.

In Denemarken zijn de groeifondsfunctie, exportkredietverzekering, en groene investeringen in 2023 samengevoegd in EIFO, maar dat staat volledig los van strategische staatsparticipaties. Functiescheiding is het kernprincipe.

Wat HART voorstelt

HART splitst FPIM op in twee gescheiden entiteiten:

Ten eerste een Federale Staatsholding naar Oostenrijks ÖBAG-model. Die beheert uitsluitend de strategische participaties, zoals Belfius, BNP Paribas, Ethias, Proximus, bpost, NMBS, de Nationale Loterij, Credendo en Astrid, en wordt de enige aandeelhouder namens de staat. Maximaal 10-15 bedrijven, professioneel beheerd. De strategische participaties blijven in handen van de staat en worden niet verkocht om begrotingsgaten te dichten; bpost krijgt drie tot vijf jaar om weer winstgevend te worden. Bestuurders worden aangesteld door een onafhankelijk benoemingsorgaan op basis van expertise. De minister mag geen operationele instructies geven. Elk bedrijf krijgt een publiek dossier: waarom is de staat aandeelhouder, wat zijn de rendementsdoelen, en wanneer wordt de exit overwogen?

Ten tweede een Belgisch Staatsinvesteringsfonds naar Deens EIFO- en Frans Bpifrance-model. Dat investeert risicokapitaal in groeibedrijven, groene transitie en strategische verankering: equity in plaats van subsidies, samen met private investeerders. Met duidelijke investeringscriteria, een maximale looptijd van tien jaar per participatie, en publieke rapportage over rendement. Het fonds werkt met PMV, Wallonie Entreprendre en finance&invest.brussels via één gemeenschappelijk platform en één investeringsstrategie.

Beide entiteiten krijgen een verplichte driejaarlijkse Rekenhof-audit, een jaarlijkse rapportage aan het parlement ("State of the Portfolio"), en een verbod op vastgoedactiviteiten buiten de kernmissie.

Wat het oplevert

Functiescheiding voorkomt belangenvermenging en politieke sturing. Transparantie maakt het onmogelijk om €900 miljoen aan vastgoed te kopen zonder publieke verantwoording. Professionele governance, met bestuurders op basis van expertise en niet op partijkaart, is wat goed geleide staatsholdings gemeen hebben: ÖBAG keerde met 9 participaties over 2025 ongeveer €1,6 miljard dividend uit aan de Oostenrijkse staat.

Een systematisch exit-beleid voor niet-strategische participaties levert eenmalige opbrengsten op, die naar het staatsinvesteringsportfolio vloeien en niet naar de lopende begroting. En een echt onafhankelijke staatsholding versterkt het vertrouwen van investeerders in Belgische overheidsbedrijven, zoals Proximus en bpost.

De burger krijgt eindelijk antwoord op de vraag: waarom zit de Belgische staat in bijna 200 bedrijven, wat kost dat, en wat levert het op?

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)