FNRS (Fonds de la Recherche Scientifique): Audit

Datum: 2026-03-31 Categorie: FWB Instellingen. Herverdeeld Status: 🟠 Hervormd: Fusie tot nationaal wetenschapsfonds met deelstaatpijlers

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Het F.R.S.-FNRS (Fonds de la Recherche Scientifique) is de centrale financieringsinstelling voor fundamenteel wetenschappelijk onderzoek in de Fédération Wallonie-Bruxelles (FWB). Het is de Franstalige tegenhanger van het Vlaamse FWO (Fonds Wetenschappelijk Onderzoek).

Historiek: Het oorspronkelijke Nationaal Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (NFWO, in het Frans FNRS) werd op 27 april 1928 opgericht als stichting van openbaar nut, door wetenschappers en industriëlen onder leiding van Émile Francqui, na de oproep van koning Albert I in zijn toespraak van Seraing (1 oktober 1927). Het was een unitair Belgisch fonds dat decennialang het fundament vormde van de Belgische wetenschapsfinanciering. In 1992 werden de statuten gewijzigd en splitste het fonds zich op taalbasis in twee onafhankelijke entiteiten: een Nederlandstalige (FWO) en een Franstalige (F.R.S.-FNRS).

Juridische basis: Het FNRS is een private stichting van openbaar nut, voor meer dan 90% gefinancierd met publieke middelen, vooral van de FWB. De FWB regelt die financiering sinds 2013 bij decreet. Sinds de communautarisering van het wetenschapsbeleid valt het onder de bevoegdheid van de minister van Wetenschappelijk Onderzoek van de FWB.

Budget (2025):

• Totale uitgaven: €293,5 miljoen (2024: €270,2 miljoen)
• Totale middelen: €278,9 miljoen (2024: €262,2 miljoen)
• Publieke subsidies: €253,7 miljoen (91% van de middelen), waarvan FWB €182,8 miljoen (ongeveer twee derde van alle middelen), federale overheid €40,8 miljoen (inclusief IISN), Waals Gewest €22,8 miljoen en Nationale Loterij €7,3 miljoen
• Giften en legaten: €24,7 miljoen, waarvan €10,0 miljoen van Télévie
• Télévie (jaarlijkse inzamelactie kankeronderzoek): record van €13,35 miljoen opgehaald in 2025

Verdeling uitgaven (2025):

• Bezoldiging onderzoekers (doctoraatsstudenten, postdocs, permanente mandatarissen) + werkingskredieten: €162,9 miljoen
• Projecten, kredieten en andere instrumenten: €103,2 miljoen
• Internationaal onderzoek en mobiliteit: €12,4 miljoen
• Administratie en logistiek: €13,6 miljoen (2024: €15,3 miljoen)

Personeel:

• Administratie: ongeveer 80 medewerkers (stand 2026)
• Onderzoekers met een FNRS-beurs of -mandaat: 2.749 (2025): doctorandi (Aspiranten, FRIA-, FRESH- en Télévie-bursalen), postdoctorale onderzoekers en permanente mandatarissen (chercheurs qualifiés, maîtres de recherches, directeurs de recherches)

Aansturing: Raad van bestuur met vertegenwoordigers van de universiteiten van de FWB en van het economische, sociale en politieke leven; wetenschappelijke commissies beoordelen de aanvragen. Een secretaris-generaal leidt de dagelijkse werking.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

1. Financiering van individueel fundamenteel onderzoek via mandaten (doctoraat, postdoc, permanent)
2. Financiering van onderzoeksprojecten en -kredieten
3. Internationale onderzoekssamenwerking en mobiliteit
4. Beheer van 5 gespecialiseerde fondsen ("fonds spécialisés": FRIA, FRESH, FRFS, FRArt en IISN) voor specifieke onderzoeksdomeinen
5. FRIA (Fonds pour la formation à la Recherche dans l'Industrie et l'Agriculture): industrieel/landbouwonderzoek (sinds 1994)
6. FRESH: onderzoek in humane en sociale wetenschappen (sinds 2012)
7. Télévie: publieke inzamelactie voor kankeronderzoek, samen met RTL (sinds 1989; ongeveer €280 miljoen opgehaald tot 2026)

Overlap met andere instellingen:

• BELSPO (federaal wetenschapsbeleid): financiert ook onderzoek, maar gericht op federale bevoegdheden. Overlapping in internationale samenwerking.
• FWO (Vlaanderen): doet exact hetzelfde, maar voor de Vlaamse Gemeenschap. De belangrijkste structurele samenwerking is het EOS-programma (Excellence of Science), het grote gezamenlijke instrument over de taalgrens heen.
• Regionale innovatie-agentschappen (VLAIO, SPW Recherche): overlap bij toegepast onderzoek en valorisatie.

Prestatie: Het FNRS publiceert jaarverslagen en na elke oproep een analyse met aanvraag- en slaagcijfers. De exacte impact-KPI's zijn echter minder gestructureerd dan bij het FWO, dat volgens het Vlaamse decreet op het wetenschaps- en innovatiebeleid om de vijf jaar extern geëvalueerd wordt (evaluatie van 2023).

1C. Internationale vergelijking

Cruciale observatie: België is het enige land in deze vergelijking dat zijn wetenschapsfonds heeft gesplitst langs taalgrenzen. Nederland (vergelijkbaar qua omvang) heeft één NWO. Zwitserland, viertalig en federaal, heeft één SNSF. Duitsland, met 16 Länder, heeft één DFG. De Belgische splitsing leidt tot schaalnadelen.

Concrete gevolgen van de splitsing:

• Het FNRS bedient de Franse Gemeenschap (ongeveer 4,8 miljoen inwoners, 2025); het FWO de Vlaamse Gemeenschap (bijna 6,9 miljoen inwoners in het Vlaams Gewest in 2026, plus de Nederlandstalige Brusselaars). Samen zouden ze een fonds vormen van ongeveer €740 miljoen (2024): ruim het dubbele van het Deense onafhankelijke onderzoeksfonds en ruim de helft van het Zwitserse SNSF.
• Peer review: beide fondsen moeten afzonderlijk internationale panels samenstellen. Dubbel werk, dubbele administratie.
• Internationale zichtbaarheid: België heeft geen "single voice" in Europese onderzoeksnetwerken. FNRS en FWO treden apart op.
• EOS-programma: het belangrijkste gezamenlijke instrument (opgericht in 2016, bij de start €30 miljoen per jaar): een doekje voor het bloeden.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Budgettaire druk FWB: De FWB kampt met een structureel begrotingstekort (in april 2025 dook een onverwacht gat van €350 miljoen op). De FWB verlaagde in 2025 de jaarlijkse subsidie aan het FNRS en besliste in oktober 2025 die verlaging tot 2029 aan te houden. Dat bedreigt de onderzoekscapaciteit.

2. Schaalnadeel door splitsing: Het FNRS is te klein om internationaal zwaar te wegen. Met €294 miljoen (2025) is het budget een fractie van vergelijkbare nationale fondsen (NWO: ruim €1,3 mld, DFG: €3,9 mld, SNSF: CHF 1,2 mld).

3. Weinig structurele samenwerking met FWO: Buiten het EOS-programma is er weinig structurele samenwerking. Dit is in een klein land als België absurd. Onderzoekers aan ULB en VUB (naast elkaar liggende campussen in Brussel) moeten bij verschillende fondsen aanvragen.

4. Afhankelijkheid van één bestuursniveau: Ongeveer twee derde van de middelen komt van de FWB (€182,8 miljoen van €278,9 miljoen in 2025). Als de FWB structureel bespaart, zoals in 2025, wordt het FNRS onevenredig geraakt. Er is weinig buffer of diversificatie.

5. Europese kritiek op fragmentatie: Het ERA-landenrapport van de Europese Commissie over België (2023) stelt dat de federale overheid, de gemeenschappen en de gewesten in het onderzoeksbeleid volledig autonoom handelen en dat samenwerking alleen op vrijwillig overleg steunt. De coördinatie via de Interministeriële Conferentie Wetenschapsbeleid (IMCWB) is onvoldoende.

6. Overlap met BELSPO en regionale agentschappen: Er is geen heldere afbakening tussen fundamenteel onderzoek (FNRS/FWO), federaal wetenschapsbeleid (BELSPO) en regionaal innovatiebeleid (VLAIO, SPW). Onderzoekers navigeren een doolhof.

7. Evaluatiecultuur: Het FWO wordt volgens decreet om de vijf jaar extern geëvalueerd in opdracht van de Vlaamse overheid (evaluatie van 2023). Voor het FNRS is geen vergelijkbare, openbaar gepubliceerde evaluatiecyclus vanuit de FWB beschikbaar.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Het FNRS faalt op schaalgrootte (te klein door de splitsing), eenvoud (te veel overlappende structuren), verantwoordelijkheid=financiering (FWB heeft geen eigen fiscaliteit) en internationaal bewezen (geen enkel vergelijkbaar land heeft dit model). De grootste winst zit in herfusie tot een nationaal fonds.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd Het FNRS wordt samen met het FWO en de onderzoeksfinanciering van BELSPO samengevoegd tot een nieuw Belgisch Nationaal Wetenschapsfonds (BNWF), naar Zwitsers model (SNSF).

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. FNRS + FWO + BELSPO-onderzoeksbudgetten → Belgisch Nationaal Wetenschapsfonds (BNWF)

   • Eén fonds met Nederlands en Frans als werktalen en Engels voor de internationale evaluatie, naar SNSF-model
   • Gecombineerd budget: ongeveer €740 miljoen (2024: FNRS €270M + FWO ~€470M), aangevuld met de onderzoeksmiddelen van BELSPO
   • Dat is ruim de helft van het Zwitserse SNSF (CHF 1,2 mld, 2025) en van het Nederlandse NWO (ruim €1,3 mld, 2025), in plaats van twee fondsen die elk maar een fractie wegen

2. Structuur:

   • Nationale Onderzoeksraad (naar DFG/SNSF-model): onafhankelijk bestuursorgaan met wetenschappers uit alle universiteiten
   • 4 domeinen (naar NWO-model): Exacte wetenschappen, Levens­wetenschappen, Mens- & maatschappijwetenschappen, Technologie & Innovatie
   • Eén peer-review systeem: internationale panels, geen dubbel werk
   • Eén digitaal portaal: onderzoekers dienen eenmaal in, ongeacht universiteit of taal

3. Deelstaatpijlers:

   • Elk van de twaalf deelstaten (art. 2 HART-grondwet) kan aanvullende thematische programma's financieren via het BNWF
   • Naar Duits model (DFG): het nationale fonds beheert, de deelstaten kunnen co-financieren
   • Dit behoudt regionale accenten zonder de schaalvoordelen op te geven

4. Télévie: wordt een aparte fondsenwerving-entiteit die projecten financiert via het BNWF. Geen structuurwijziging nodig.

Internationaal model: Zwitserland (SNSF): meertalig, federaal, één fonds. Aangevuld met elementen van DFG (co-financiering Länder) en NWO (domeinstructuur).

Geschatte efficiëntiewinst:

• Eliminatie dubbele administratie (2× panels, 2× IT-systemen, 2× internationale vertegenwoordiging): €5-10 miljoen/jaar (HART-raming: 15 à 30% van de ongeveer €35 miljoen die beide fondsen samen aan beheer besteden; FNRS €15,3 miljoen en FWO €19,3 miljoen in 2024)
• Betere internationale positionering → meer EU-Horizon-middelen binnengehaald
• Grotere beoordelingspools → hogere kwaliteit peer review
• Eén aanspreekpunt voor bedrijven die met universiteiten willen samenwerken

Implementatiepad:

1. Geen bijzondere wet: een concordaat van de deelstaten richt het BNWF op als gemeenschappelijke instelling, en de federatie vertrouwt de onderzoeksmiddelen van BELSPO bij akkoord aan het fonds toe (art. 32 HART-grondwet)
2. Overgangsperiode 3-5 jaar voor harmonisatie reglementen
3. Bestaand personeel FNRS + FWO wordt geïntegreerd
4. EOS-programma wordt de standaard, niet de uitzondering

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

FNRS (Fonds de la Recherche Scientifique): Hervormd Het FNRS wordt samen met het FWO en de onderzoeksmiddelen van BELSPO samengevoegd tot één Belgisch Nationaal Wetenschapsfonds. Geen enkel vergelijkbaar land splitst zijn wetenschapsfinanciering langs taalgrenzen; zelfs het viertalige Zwitserland heeft één nationaal fonds. Dat maakt ons kleiner en duurder dan nodig.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

Het FNRS is het wetenschapsfonds van de Fédération Wallonie-Bruxelles. Het financiert fundamenteel onderzoek aan Franstalige universiteiten: doctoraatsbeurzen, postdocmandaten, onderzoeksprojecten en internationale samenwerking. Het FNRS gaf €294 miljoen uit in 2025. Meer dan 90% van de middelen is publiek geld; ongeveer twee derde komt van de FWB, de rest onder meer van de federale overheid en het Waals Gewest. De Vlaamse tegenhanger is het FWO, met ongeveer €470 miljoen aan vastleggingskredieten van de Vlaamse overheid (2024). Samen gaat het om ongeveer €740 miljoen per jaar (2024) aan wetenschapsfinanciering, maar via twee volledig gescheiden organisaties.

Wat er mis gaat

Geen enkel vergelijkbaar Europees land splitst zijn wetenschapsfonds langs taalgrenzen. Nederland heeft één NWO (ruim €1,3 miljard in 2025). Zwitserland, viertalig en federaal, heeft één SNSF (CHF 1,2 miljard in 2025). Duitsland, met 16 Länder, heeft één DFG (€3,9 miljard in 2024). De gevolgen zijn concreet:

• Dubbele administratie: twee aparte organisaties met elk hun eigen IT-systemen, evaluatiecommissies, internationale vertegenwoordiging en reglementen. Samen besteden FNRS en FWO ongeveer €35 miljoen per jaar aan beheer (2024); met één fonds kan daarvan naar schatting €5-10 miljoen per jaar weg.
• Te kleine schaal: met €294 miljoen (2025) is het FNRS te klein om internationaal zwaar te wegen. Onderzoekers aan Franstalige universiteiten hebben minder middelen dan collega's in vergelijkbare landen.
• Weinig samenwerking: onderzoekers aan ULB en VUB, op naast elkaar liggende campussen in Brussel, moeten bij verschillende fondsen aanvragen. Het belangrijkste gezamenlijke programma (EOS, opgericht in 2016) is een doekje voor het bloeden.
• Budgettaire kwetsbaarheid: het FNRS haalt ongeveer twee derde van zijn middelen bij de FWB, die kampt met een structureel begrotingstekort. De FWB verlaagde de subsidie in 2025 en houdt die verlaging aan tot 2029. Wetenschap wordt gijzelaar van een falend bestuursniveau.

Het ERA-landenrapport van de Europese Commissie over België (2023) stelt dat de federale overheid, de gemeenschappen en de gewesten in het onderzoeksbeleid volledig autonoom handelen en dat samenwerking alleen op vrijwillig overleg steunt. De coördinatie tussen federaal, gemeenschaps- en gewestniveau is onvoldoende.

Hoe het elders werkt

Zwitserland is het beste referentiemodel: een federaal, meertalig land met één nationaal wetenschapsfonds (SNSF). Het SNSF kende in 2025 CHF 1,2 miljard toe, financiert onderzoek in alle talen (Duits, Frans, Italiaans, Reto-Romaans) en heeft één evaluatiesysteem met internationale panels. Zwitserland staat al jaren op de eerste plaats van de Global Innovation Index van de WIPO, ook in 2025. De taal van de onderzoeker speelt geen rol. De kwaliteit van het onderzoek wel.

Duitsland toont hoe co-financiering werkt: de DFG (€3,9 miljard) wordt voor ongeveer 69% federaal en 30% door de Länder gefinancierd (2024). De Länder behouden hun accenten, maar het fonds is nationaal. Nederland (NWO, ruim €1,3 miljard in 2025) laat zien hoe een domeinstructuur werkt: vier wetenschappelijke domeinen, elk met eigen raad, maar onder één dak.

Wat HART voorstelt

1. Eén Belgisch Nationaal Wetenschapsfonds (BNWF): samenvoeging van FNRS, FWO en de onderzoeksmiddelen van BELSPO. Het budget van FNRS en FWO samen bedraagt alleen al ongeveer €740 miljoen (2024). Werktalen: Nederlands, Frans en Engels (voor internationale evaluatie).
2. Vier wetenschappelijke domeinen (naar NWO-model): exacte wetenschappen, levenswetenschappen, mens- & maatschappijwetenschappen, technologie & innovatie. Elk domein met een onafhankelijke raad van topwetenschappers.
3. Eén peer-review systeem: internationale evaluatiepanels, geen dubbel werk meer. Kwaliteit als enig criterium, niet taal of herkomst.
4. Deelstaatpijlers: elke deelstaat kan aanvullende thematische programma's financieren via het BNWF. Naar Duits model. Dit behoudt regionale accenten zonder de schaalvoordelen op te geven.
5. Eén digitaal onderzoeksportaal: onderzoekers dienen eenmaal in, ongeacht universiteit of taal. Once-only-principe.

Wat het oplevert

• Naar schatting €5-10 miljoen per jaar bespaard op dubbele administratie, IT en overhead
• Grotere internationale slagkracht: één Belgisch fonds dat meespeelt met NWO, DFG en SNSF in plaats van twee kleine fondsen die apart opereren
• Meer EU-middelen: betere coördinatie betekent meer succes in Horizon Europe-aanvragen
• Betere peer review: grotere beoordelingspools, minder risico op belangenconflicten in een klein land
• Budgettaire stabiliteit: financiering via federaal niveau + deelstaten spreidt het risico. Niet langer afhankelijk van één kwetsbaar bestuursniveau (FWB)
• Eenvoud voor onderzoekers: één loket, één reglement, één portaal. Wetenschap doen in plaats van administratie navigeren.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Geschatte besparing: naar schatting €5 à 10 miljoen per jaar op kruissnelheid (HART-raming: minder dubbele administratie door de fusie van FNRS en FWO tot het BNWF, 15 à 30% van hun gezamenlijke beheerskosten van ongeveer €35 miljoen in 2024)
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)