Audit: Gemeentelijke Taken: Burgerlijke Stand, Vergunningen, Lokale Wegen

Datum: 2026-04-01 Lijn: Gemeentelijke taken. Burgerlijke stand, vergunningen, lokale wegen Categorie: Gemeenten Status-voorstel: 🟠 Hervormd: Digitaal-eerst met gestandaardiseerde processen, schaalvergroting door fusies, en eenvormig vergunningenbeleid

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Gemeentelijke taken vormen de kern van de dagelijkse dienstverlening aan de burger. Het gaat om drie grote clusters die historisch altijd bij de gemeente lagen:

1. Burgerlijke stand en bevolkingsregister

• Juridische basis: Burgerlijk Wetboek (Titel II "Akten van de burgerlijke stand"), Wet van 18 juni 2018 houdende diverse bepalingen inzake burgerlijk recht en tot vereenvoudiging van de burgerlijke stand, Koninklijk Besluit van 22 juli 2019 betreffende de centrale Databank Akten Burgerlijke Stand (DABS).
• Wat het omvat: Opmaken van akten van geboorte, overlijden, huwelijk, echtscheiding, erkenning en naamswijziging. Beheer van het bevolkingsregister (domicilie, gezinssamenstelling, nationaliteit). Afgifte van identiteitskaarten, paspoorten, rijbewijzen, uittreksels en attesten.
• Ambtenaar: De burgemeester is ambtenaar van de burgerlijke stand, maar kan dit delegeren aan een schepen of gemeenteambtenaar.
• Digitalisering: Sinds 31 maart 2019 worden alle nieuwe akten van de burgerlijke stand opgesteld in de Databank Akten Burgerlijke Stand (DABS), een gecentraliseerde federale databank. Bestaande papieren akten worden geleidelijk gedigitaliseerd (100 jaar terug voor geboorteakten). Dit was een mijlpaal na 200 jaar papieren registers.

2. Vergunningen

• Juridische basis: In Vlaanderen het Omgevingsvergunningsdecreet (25 april 2014, inwerkingtreding 2017); in Wallonië het CoDT (Code du Développement Territorial, 2017); in Brussel de Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO).
• Wat het omvat: Stedenbouwkundige vergunningen (bouwen, verbouwen, slopen), milieuvergunningen (exploitatie van inrichtingen), verkavelingsvergunningen, socio-economische vergunningen. In Vlaanderen werden deze gebundeld in de omgevingsvergunning (2017). In Wallonië en Brussel bestaan deels nog aparte trajecten.
• Bevoegdheidsverdeling: De gemeente is eerste aanleg voor de meeste vergunningen. De provincie of het gewest behandelt grotere projecten (Klasse 1-inrichtingen, projecten van gewestelijk belang). Beroep gaat naar de deputatie (Vlaanderen) of de functioneel bevoegde minister.
• Personeelsinzet: Elke gemeente heeft minstens één omgevingsambtenaar. Grotere gemeenten hebben volledige diensten stedenbouw met 5-15 medewerkers. Kleine gemeenten (<10.000 inwoners) hebben vaak slechts 1-2 personen die alle vergunningen behandelen.

3. Lokale wegen

• Juridische basis: Vlaams Decreet Gemeentewegen (3 mei 2019); Waalse Code de la Voirie; diverse federale en gewestelijke wegverkeersreglementen.
• Omvang: Van de 67.000 km verharde wegen in België is **60.000 km gemeenteweg** bijna 90% van het totale wegennet. De gemeente is verantwoordelijk voor aanleg, onderhoud, signalisatie en verkeersveiligheid op deze wegen.
• Budget: Wegenonderhoud neemt gemiddeld ~30% van de gemeentelijke investeringsbudgetten in beslag. Met een totaal investeringsbudget van €5,4 miljard (2024) gaat het om ruwweg €1,5-1,8 miljard per jaar aan wegeninfrastructuur.
• Probleem: Veel gemeenten hebben onvoldoende middelen voor structureel onderhoud. Het Vlaamse wegennet verkeert in matige tot slechte staat, met een jarenlange achterstand in onderhoud die op tientallen miljarden wordt geschat. Het Brusselse Gewest meldde in december 2025 dat het "geen geld meer heeft om zijn eigen wegen te onderhouden."

1B. Wat doet het in de praktijk?

Burgerlijke stand. Dagelijkse realiteit:

• Een Belgische gemeente verwerkt gemiddeld 500-2.000 akten per jaar (afhankelijk van grootte).
• De DABS-centralisatie (2019) was een grote stap, maar de front-office (loket) blijft gemeentelijk. Burgers moeten nog steeds fysiek naar het gemeentehuis voor huwelijken, bepaalde erkenningen en afgifte van identiteitsdocumenten.
• Mijn Burgerprofiel (Vlaanderen) biedt een digitaal portaal waar burgers uittreksels en attesten online kunnen aanvragen, maar niet alle gemeenten zijn volledig aangesloten. In Wallonië en Brussel is de digitale dienstverlening minder geüniformeerd.
• Wachttijden variëren sterk: grote steden (Antwerpen, Brussel, Gent) kennen regelmatig wachttijden van 2-4 weken voor een afspraak bij burgerzaken.

Vergunningen. Dagelijkse realiteit:

• Het Vlaamse Omgevingsloket is een centraal digitaal platform waar aanvragen online worden ingediend. Dit is een Europees best practice: één platform voor alle Vlaamse gemeenten.
• Maar: elke gemeente past de regels anders toe. Stedenbouwkundige voorschriften, gemeentelijke verordeningen en ruimtelijke uitvoeringsplannen (RUP's) verschillen sterk. Wat in gemeente A mag, is in buurgemeente B verboden.
• Behandelingstermijnen: Wettelijk 60-120 dagen (afhankelijk van de procedure), maar in de praktijk lopen complexe dossiers vaak uit tot 6-12 maanden door adviesvragen aan externe instanties.
• In Wallonië is het vergunningenlandschap complexer: het CoDT werkt met andere termijnen en procedures dan Vlaanderen. Brussel heeft zijn eigen systeem.
• 565 verschillende vergunningenbeleiden creëren een lappendeken dat bedrijven en burgers ontmoedigt. Een aannemer die in drie gemeenten werkt, volgt drie verschillende logica's.

Lokale wegen. Dagelijkse realiteit:

• 60.000 km gemeenteweg betekent gemiddeld ~106 km per gemeente. Maar de spreiding is enorm: landelijke gemeenten beheren honderden kilometers, stedelijke gemeenten minder maar intensiever gebruikt.
• Kleine gemeenten besteden het technisch beheer vaak uit aan de intercommunale of de provinciale technische dienst. Een pragmatische oplossing die wel extra bestuurlijke complexiteit creëert.
• Er is geen nationaal wegbeheersysteem: elke gemeente houdt (of houdt niet) bij welke wegen in welke staat zijn. Vlaanderen heeft een aanzet met de Wegenenquête, maar dit is een steekproef, geen structureel beheersysteem.
• De combinatie van klimaatadaptatie (wateroverlast, hitte-eilanden) en verouderde riolering maakt wegenonderhoud steeds duurder en complexer.

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Het meest vergelijkbare model:

• De Basisregistratie Personen (BRP) is een gecentraliseerd bevolkingsregister dat alle gemeenten gebruiken. Uittreksels worden digitaal verstrekt via MijnOverheid.nl.
• De Omgevingswet (inwerkingtreding 1 januari 2024) vervangt 26 wetten door 1 wet en creëert een Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) waar alle vergunningsaanvragen digitaal lopen. Dit is een revolutie in vergelijking met het Belgische lappendeken van drie gewestelijke systemen.
• De CROW (kennisplatform voor infrastructuur) stelt nationale normen voor wegbeheer. Gemeenten gebruiken standaard beheersystemen (IMBOR) om de staat van wegen te monitoren. België heeft geen equivalent.

Denemarken. Het efficiëntiemodel:

• Na de fusie van 2007 (271 → 98 gemeenten) kregen gemeenten extra bevoegdheden maar ook meer capaciteit.
• borger.dk bundelt 2.000+ overheidsdiensten op één portaal. 94% van de 15+-bevolking gebruikt het. Besparing: €670 miljoen per jaar (structureel, door digitalisering + schaalvergroting).
• Vergunningsaanvragen zijn volledig digitaal en gestandaardiseerd op nationaal niveau. Geen 98 verschillende interpretaties. Één kader met lokale toepassing.
• Resultaat: Denemarken staat 1e op de VN E-Government Index. België staat 56e.

Duitsland. Het waarschuwingsmodel:

• Met ~10.800 gemeenten is Duitsland nog veel meer gefragmenteerd dan België, maar het Landkreis-niveau (294 Kreise) fungeert als bovengemeentelijke laag die complexe taken bundelt.
• Het Onlinezugangsgesetz (OZG) beoogde tegen eind 2022 alle overheidsdiensten digitaal aan te bieden. Dit is mislukt. Slechts ~25% was eind 2024 gerealiseerd. Het Duitse voorbeeld toont dat digitalisering zonder structurele hervorming van het gemeentelijke landschap niet lukt.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Fragmentatie van dienstverlening 565 gemeenten = 565 verschillende manieren om dezelfde basisdiensten te leveren. Een verhuizing over de gemeentegrens betekent een compleet nieuw loket, nieuwe procedures, nieuwe digitale systemen. Mijn Burgerprofiel (Vlaanderen) brengt dit deels samen, maar de back-office blijft per gemeente anders.

2. Schaalprobleem bij vergunningen Kleine gemeenten (<10.000 inwoners, ~40% van alle Belgische gemeenten) hebben vaak 1-2 omgevingsambtenaren die alles behandelen: van een tuinhuis tot een industrieel complex. Die ambtenaar moet vergunningenrecht, milieurecht, ruimtelijk recht, erfgoedrecht en bestuurlijk procesrecht beheersen. Dat is onrealistisch. Het gevolg: wisselvallige kwaliteit, langere behandelingstermijnen, en meer beroepsprocedures.

3. Digitale kloof tussen gewesten Vlaanderen heeft het Omgevingsloket (centraal digitaal platform), Mijn Burgerprofiel, en de MAGDA-databroker. Wallonië en Brussel lopen achter. Er is geen nationaal digitaal platform voor gemeentelijke diensten. Drie gewesten, drie snelheden.

4. Wegenonderhoud structureel ondergefinancierd ~60.000 km gemeenteweg bij 565 gemeenten = gemiddeld 106 km per gemeente. Maar veel kleine gemeenten hebben een wegenpatrimonium dat ze financieel niet aankunnen. Wegenonderhoud kost gemiddeld €50.000-100.000 per km voor een volledige heraanleg. De totale achterstand loopt in de tientallen miljarden.

5. Geen uniforme KPI's Er is geen systeem dat de kwaliteit van gemeentelijke dienstverlening meet en vergelijkt. De Vlaamse Gemeente- en Stadsmonitor is een begin, maar het is gebaseerd op burgerbevragingen, niet op objectieve output-indicatoren (behandelingstermijnen, digitale maturiteit, wegenconditie). In Wallonië en Brussel ontbreekt zelfs dat.

6. Pensioen- en personeelsdruk Gemeentelijke personeelskosten bedragen ~€7 miljard per jaar (48% van operationele uitgaven). Daarbovenop komt ~€1 miljard aan pensioenverplichtingen voor statutaire ambtenaren. 96% van de gemeenten noemt dit hun grootste financiële uitdaging. De vergrijzing van het gemeentepersoneel maakt de situatie acuter.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 1 ✅, 4 ⚠️, 4 ❌. De gemeentelijke taken zitten op het juiste niveau (subsidiariteit ✅), maar de uitvoering faalt op eenvoud (lappendeken van 565 × 3 systemen), schaalgrootte (te veel kleine gemeenten voor complexe taken), resultaatgerichtheid (geen KPI's) en internationaal bewezen (geen enkel referentiemodel wordt gevolgd). De grootste winst zit in: schaalvergroting (fusies), standaardisering (één digitaal kader per gewest of nationaal), en resultaatmeting (bindende KPI's).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd Gemeentelijke taken blijven bij de gemeente, maar de uitvoering wordt fundamenteel gemoderniseerd door fusies, digitale standaardisering en resultaatmeting.

3B. Concreet voorstel

1. Schaalvergroting: fusies naar ~200 gemeenten (minimaal 25.000 inwoners)

• Elke gemeente moet voldoende schaal hebben om gespecialiseerd personeel in huis te hebben: minstens 2 omgevingsambtenaren, een jurist, een IT-coördinator, een wegeningenieur.
• De Deense norm (minimaal 20.000 inwoners) is een ondergrens; gezien de Belgische bevoegdheidscomplexiteit is 25.000 realistischer.
• Mechanisme: Vlaamse schuldovername per fusie uitbreiden naar alle gewesten; gefaseerd over 2 legislaturen (2029-2041).
• Geschatte besparing: Op basis van de Deense ervaring (-9% operationele kosten na fusie) en de Nederlandse trend: €500 miljoen-€1 miljard per jaar aan administratieve efficiëntie, doordat 365 gemeentebesturen, secretariaten, IT-afdelingen en boekhoudingen worden samengevoegd.

2. Eén nationaal digitaal dienstverleningsplatform ("Mijn Gemeente")

• Naar Deens model (borger.dk): één portaal waar elke burger alle gemeentelijke diensten kan regelen, ongeacht welke gemeente.
• Integratie van Mijn Burgerprofiel (Vlaanderen), Mon Espace (Wallonië concept), en IRISbox (Brussel) in één platform.
• Once-only als wet: de gemeente vraagt nooit informatie op die al in een basisregister staat (Rijksregister, KBO, DABS, Kadaster).
• Fysiek loket als vangnet: wettelijk gegarandeerd voor wie digitaal niet mee kan, maar niet meer de standaard.
• Referentie: Denemarken bespaart €296 miljoen per jaar door verplichte digitale communicatie. Bij aanpassing naar Belgische schaal (11,5 mln vs. 5,9 mln inwoners): potentieel €500-600 miljoen per jaar.

3. Gestandaardiseerd vergunningenbeleid per deelstaat

• Het Vlaamse Omgevingsloket is een best practice. Uitbreiden naar Wallonië en Brussel (of gewestelijke equivalenten afdwingen).
• Binnen elk gewest: maximaal 20 typebestemmingen met eenvormige voorwaarden. Gemeenten mogen aanvullen maar niet afwijken van de basiskader.
• Één digitaal loket per gewest (Vlaanderen heeft dit al), met standaardtermijnen die wettelijk afdwingbaar zijn (automatische goedkeuring bij overschrijding, zoals in Nederland).
• Voordeel: Bedrijven en burgers weten vooraf wat mag. Minder beroepsprocedures, snellere economische ontwikkeling.

4. Nationaal wegenbeheersysteem

• Naar Nederlands model (CROW/IMBOR): bindende standaardnormen voor wegenconditie, met een digitaal beheersysteem dat de staat van elke gemeenteweg monitort.
• Oprichting van een gewestelijk investeringsfonds voor gemeentewegen (naar analogie met het Vlaamse fietsfonds) dat mee-investeert in structureel onderhoud, gekoppeld aan conditiemetingen.
• Bovenlokale coördinatie: wegen die meerdere gemeenten verbinden worden beheerd door een bovenlokaal samenwerkingsverband (cf. vervoersregio's).

5. Bindende KPI's voor gemeentelijke dienstverlening

• Elke gemeente rapporteert jaarlijks over: gemiddelde behandelingstermijn vergunningen, wachttijd burgerzaken, % digitale transacties, wegenconditie-index, en burgertevredenheid.
• Publicatie op een openbaar dashboard (naar model Vlaamse Gemeente- en Stadsmonitor, maar met harde indicatoren).
• Gemeenten die structureel ondermaats presteren krijgen eerst ondersteuning; bij aanhoudend falen wordt fusie verplicht.

Implementatiepad:

• Jaar 1-2 (2029-2030): Wetgevend kader voor fusies + digitaal platform, KPI-framework ontwerpen
• Jaar 3-5 (2031-2033): Eerste fusieronde, piloot nationaal dienstverleningsplatform, standaardisering vergunningenbeleid
• Jaar 5-8 (2033-2036): Tweede fusieronde, volledig operationeel platform, wegenbeheersysteem
• Jaar 8-12 (2036-2041): Afrondende fusies, volledige digitale transformatie, structurele besparingen gerealiseerd

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Gemeentelijke taken (burgerlijke stand, vergunningen, lokale wegen): Hervormd 565 gemeenten die elk hun eigen loket, vergunningenbeleid en wegenonderhoud organiseren: dat kan slimmer. HART kiest voor grotere gemeenten met meer capaciteit, één digitaal platform voor alle gemeentelijke diensten, en gestandaardiseerde vergunningen. Zodat de burger overal dezelfde kwaliteit krijgt.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

Elke Belgische gemeente levert drie grote clusters diensten aan de burger: burgerlijke stand (geboorte, huwelijk, overlijden, identiteitsdocumenten), vergunningen (bouwen, verbouwen, exploitatie) en lokale wegen (90% van alle verharde wegen in België. ~60.000 van de 67.000 km). Samen goed voor een personeelskost van €7 miljard per jaar en een investeringsbudget van €5,4 miljard. De burgerlijke stand is sinds 2019 gedigitaliseerd in een centrale databank (DABS), maar het loket is nog steeds gemeentelijk. Vergunningen volgen drie gewestelijke systemen: Vlaanderen heeft een centraal Omgevingsloket, Wallonië en Brussel werken met andere kaders en termijnen.

Wat er mis gaat

Het kernprobleem is fragmentatie. 565 gemeenten betekent 565 verschillende manieren om dezelfde basisdiensten te leveren. Een bouwvergunning in Zedelgem volgt een andere logica dan in buurgemeente Torhout. Een verhuizing over de gemeentegrens betekent een compleet nieuw loket, nieuwe procedures, soms nieuwe digitale systemen.

Kleine gemeenten (minder dan 10.000 inwoners. Bijna 40% van het totaal) hebben vaak maar 1-2 ambtenaren die alle vergunningen behandelen: van een tuinhuis tot een industrieel complex. Die ambtenaar moet stedenbouwrecht, milieurecht, erfgoedrecht en bestuurlijk procesrecht beheersen. Dat is simpelweg niet realistisch. Het gevolg: wisselvallige kwaliteit, langere behandelingstermijnen en meer beroepsprocedures bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen.

Bij het wegenonderhoud is het plaatje even somber. 60.000 km gemeenteweg verdeeld over 565 gemeenten. Gemiddeld 106 km per gemeente, maar met enorme spreiding. De totale onderhoudsachterstand loopt in de tientallen miljarden. Het Brusselse Gewest gaf in december 2025 publiek toe dat het "geen geld meer heeft om zijn eigen wegen te onderhouden." En er is geen nationaal systeem dat de staat van gemeentewegen monitort: elke gemeente houdt (of houdt niet) zijn eigen administratie bij.

Op digitaal vlak is er vooruitgang. Mijn Burgerprofiel in Vlaanderen, het Omgevingsloket, de DABS. Maar geen samenhang. Drie gewesten, drie digitale ecosystemen, geen once-only over alle niveaus. Denemarken biedt 2.000 overheidsdiensten aan op één portaal (borger.dk) en bespaart er €296 miljoen per jaar mee. België heeft minstens drie portalen die elk een deel van de diensten aanbieden.

Hoe het elders werkt

Denemarken fuseerde in 2007 radicaal van 271 naar 98 gemeenten (minimaal 20.000 inwoners). Het resultaat: 9% minder operationele uitgaven, 5,4% minder gemeentepersoneel (van 424.000 naar 401.000 tussen 2007 en 2016), en gemeenten die groot genoeg zijn om complexe taken. Inclusief gezondheidszorg en onderwijs. Professioneel uit te voeren. Tegelijk lanceerde Denemarken borger.dk: één digitaal portaal voor alle overheidsdiensten. 94% van de bevolking gebruikt het. Het resultaat: Denemarken staat 1e op de VN E-Government Index. België staat 56e.

Nederland voerde op 1 januari 2024 de Omgevingswet in, die 26 wetten vervangt door 1 wet. Alle vergunningsaanvragen lopen via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Burgers en bedrijven weten vooraf wat mag en wat niet, ongeacht in welke gemeente ze bouwen. Daarnaast heeft Nederland de CROW-normen voor wegenbeheer: een nationaal standaardsysteem dat gemeenten gebruiken om de staat van hun wegen te monitoren en onderhoud te plannen. België heeft geen equivalent.

Wat HART voorstelt

HART wil de gemeentelijke taken behouden op lokaal niveau. Daar horen ze thuis. Maar de uitvoering fundamenteel moderniseren via vier pijlers:

Ten eerste: schaalvergroting naar ~200 gemeenten met een minimale omvang van 25.000 inwoners. Dit geeft elke gemeente de capaciteit voor gespecialiseerd personeel: meerdere omgevingsambtenaren, een eigen jurist, een IT-coördinator, een wegeningenieur. De Vlaamse schuldovername bij fusie (tot €16 miljoen per fusie) wordt uitgebreid naar alle gewesten. Gefaseerd over twee legislaturen.

Ten tweede: één nationaal digitaal dienstverleningsplatform naar Deens model. Of je nu in Antwerpen of Aarlen woont: dezelfde digitale ervaring voor burgerlijke stand, vergunningen, en meldingen over wegen. Once-only als wet. De gemeente vraagt nooit iets wat al in het Rijksregister, de KBO of het Kadaster staat. Fysiek loket als vangnet voor wie digitaal niet mee kan, maar niet meer als standaard.

Ten derde: gestandaardiseerde vergunningsregels per deelstaat. Gemeenten mogen lokale accenten leggen, maar het basiskader is uniform. Eén digitaal loket per deelstaat (Vlaanderen heeft dit al). Wettelijk afdwingbare termijnen met automatische goedkeuring bij overschrijding.

Ten vierde: een nationaal wegenbeheersysteem naar CROW-model. Elke gemeenteweg wordt gemonitord op conditie. Een gewestelijk investeringsfonds co-financiert structureel onderhoud, gekoppeld aan meetbare kwaliteitsnormen.

Wat het oplevert

De combinatie van fusies en digitalisering levert structurele besparingen op. Op basis van de Deense ervaring (9% reductie operationele kosten na fusie, €670 miljoen/jaar besparing door digitalisering) en aangepast aan de Belgische schaal: €1-1,5 miljard per jaar aan efficiëntiewinst op gemeentelijk niveau. Dat is geld dat vrijkomt voor betere wegen, snellere vergunningen en meer personeel in diensten die er toe doen: kinderopvang, veiligheid, sociaal beleid.

Maar het gaat niet alleen om geld. Het gaat om een overheid die werkt. Waar je binnen 30 dagen antwoord krijgt op je bouwvergunning, niet na 6 maanden. Waar je uittreksels aanvraagt vanuit je zetel, niet na twee weken wachten op een afspraak. Waar elke gemeenteweg in fatsoenlijke staat verkeert, niet met putten die al drie winter meegaan.

Fase 5: Bronnenlijst

Fase 6: Opslag & Tracking

Bestand: HART/staatshervorming audit/Gemeentelijke taken. Audit 2026-04-01.md TRACKER.md: Lijn Gemeentelijke taken op [x] gezet met datum 2026-04-01.