Audit: 565 Gemeenteraden + Colleges van Burgemeester en Schepenen

Datum: 2026-03-31 Lijn: Gemeenten. 565 gemeenteraden + colleges (gem. ~20.900 inw.) Categorie: Gemeenten Status-voorstel: 🟠 Hervormd: Fusie naar ~200 gemeenten + versterkte digitale dienstverlening

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

België telt momenteel 565 gemeenten (na de fusieronde van 1 januari 2025: Vlaanderen ging van 300 naar 285 gemeenten door 13 fusies; Wallonië verloor er 1 door de fusie Bastenaken-Bertogne). Elke gemeente heeft:

• Een gemeenteraad (7 tot 55 leden, afhankelijk van het inwonersaantal), rechtstreeks verkozen om de zes jaar (laatste verkiezingen: 13 oktober 2024, legislatuur 2025-2030).
• Een college van burgemeester en schepenen (2 tot 10 schepenen + burgemeester), dat instaat voor het dagelijks bestuur.
• Een gemeentesecretaris/algemeen directeur en een financieel directeur die het administratief apparaat leiden.

Juridische basis: De Nieuwe Gemeentewet (1988), het Vlaamse Decreet Lokaal Bestuur (2017), de Waalse Code de la Démocratie Locale et de la Décentralisation, en de Brusselse Nieuwe Gemeentewet.

Historiek: België had in 1975 nog 2.359 gemeenten. De verplichte fusieoperatie van 1975-1983 reduceerde dit tot 589. Sindsdien was het aantal stabiel tot de vrijwillige fusies in Vlaanderen (2019: 15 gemeenten → 7 fusiegemeenten; 2025: 28 gemeenten → 13 fusiegemeenten).

Personeel: De lokale besturen (gemeenten + OCMW's samen) zijn de grootste werkgever van de publieke sector in België. Personeelskosten bedragen jaarlijks ~€7 miljard, goed voor bijna 50% van de operationele uitgaven. Daarbovenop komt ~€1 miljard/jaar aan pensioenverplichtingen voor statutaire ambtenaren. Een last die door 96% van de gemeenten als topprioriteit wordt aangeduid.

Budget: In 2024 besteedden de Belgische gemeenten samen:

• €14,8 miljard aan operationele uitgaven (€2.179/inwoner)
• €5,4 miljard aan investeringen en schuldaflossingen (€801/inwoner)
• €6,7 miljard aan fiscale inkomsten (€995/inwoner)

Financiering komt uit drie hoofdstromen: eigen belastingen (€6,7 mld, waarvan opcentiemen OV €3 mld + aanvullende PB €2,6 mld), het Gemeentefonds (€3,6 mld, 58% van alle werkingssubsidies), en specifieke subsidies (~€1,7 mld).

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Burgerlijke stand en bevolkingsregister
• Stedenbouwkundige vergunningen en ruimtelijke ordening
• Lokale wegen, rioleringen, openbare verlichting
• Lokale veiligheid (politiezone) en brandweer (hulpverleningszone)
• Onderhoud openbare ruimte, parken, begraafplaatsen
• Sociaal beleid via OCMW (in Vlaanderen geïntegreerd sinds 2019, in Wallonië en Brussel apart)
• Lokale fiscaliteit: opcentiemen PB, opcentiemen onroerende voorheffing, eigen lokale belastingen

Overlap en fragmentatie:

• 565 IT-afdelingen die elk hun eigen systemen beheren voor bevolkingsregister, vergunningen, subsidies, enz.
• Vergunningenbeleid verschilt van gemeente tot gemeente, waardoor burgers en bedrijven een lappendeken aan regels tegenkomen.
• Intergemeentelijke samenwerking (intercommunales) neemt toe, maar creëert een extra laag met beperkte democratische controle (apart geaudit in volgende lijn).
• Veel kleine gemeenten (<15.000 inwoners) hebben moeite om voldoende specialisatie in huis te hebben: juristen, IT-experts, milieuambtenaren, ruimtelijke planners.

Prestatie-indicatoren: Er is geen uniform nationaal systeem van KPI's voor gemeentelijke dienstverlening. Vlaanderen heeft de Gemeente- en Stadsmonitor, maar die is gebaseerd op enquêtes, niet op harde output-indicatoren. Audit Vlaanderen voert organisatie-audits uit, maar de resultaten zijn niet systematisch vergelijkbaar.

1C. Internationale vergelijking

Kernles uit Nederland: De reductie van 1.209 naar 342 gemeenten leverde bescheiden maar reële efficiëntiewinsten op in administratieve functies. De totale uitgaven daalden niet dramatisch, maar de capaciteit om complexe taken uit te voeren (sociaal domein, omgevingsrecht, IT) steeg significant. Gemiddelde gemeente: ~52.000 inwoners. 2,5× België.

Kernles uit Denemarken: De "big bang" fusie van 2007 (271 → 98, minimum 20.000 inwoners) leidde tot:

• Daling van gemeentelijk personeel van 424.000 naar 401.000 (2007-2016, -5,4%)
• Meer decentralisatie: gemeenten kregen extra bevoegdheden
• Hogere professionaliseringsgraad
• Gemiddelde gemeente: ~56.600 inwoners

1D. Knelpunten en kritiek

1. Schaalprobleem: Ondanks een gemiddelde van ~20.900 inwoners (2× OESO-gemiddelde) heeft België nog steeds talrijke kleine gemeenten die niet de capaciteit hebben voor complexe taken (IT, juridisch, ruimtelijke ordening, klimaatadaptatie). In Wallonië is het gemiddelde slechts ~14.000 inwoners.

2. Digitale achterstand: België scoort middelmatig op de EU eGovernment Benchmark. Elke gemeente bouwt eigen digitale systemen, terwijl Denemarken en Nederland gecentraliseerde platforms hebben die lokaal worden ingezet. Het "once-only" principe (MAGDA in Vlaanderen) is nog niet volledig geïmplementeerd op gemeentelijk niveau.

3. Pensioentijdbom: €1 miljard/jaar aan pensioenverplichtingen voor statutaire ambtenaren, stijgend. 96% van de gemeenten noemt dit hun grootste financiële uitdaging.

4. Weerstand tegen fusies in Wallonië: Terwijl Vlaanderen actief fusies stimuleert (schuldovername tot €16 mln per fusie), blijft Wallonië achter met slechts 1 fusie (Bastenaken-Bertogne). Culturele en politieke weerstand is groot.

5. Democratisch deficit bij samenwerking: Gemeenten compenseren hun kleinschaligheid met intercommunales en samenwerkingsverbanden, maar die zijn minder democratisch controleerbaar dan rechtstreeks verkozen besturen.

6. Fiscale ongelijkheid: De combinatie van opcentiemen PB en OV zorgt voor grote verschillen in belastingdruk tussen gemeenten, zonder dat burgers daar altijd een beter dienstverleningsniveau voor terugkrijgen.

7. Geen uniforme KPI's: Er bestaan geen nationale of gewestelijke outputindicatoren waarmee gemeentelijke prestaties vergelijkbaar worden gemeten. Dit maakt evidence-based hervorming moeilijk.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: De gemeentelijke structuur faalt op Eenvoud (4), Schaalgrootte (5), Resultaatgericht (7) en Digitaal-eerst (8). De grootste winst zit in fusies naar grotere schaal + een uniform digitaal platform.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd Fundamentele schaalvergroting door fusies + digitale modernisering + uniforme resultaatmeting.

3B. Concreet voorstel

1. Fusie naar ~200 gemeenten (minimum 30.000 inwoners)

België gaat in drie golven van 565 naar ~200 gemeenten:

• Golf 1 (2027-2029): Vrijwillige fusies met maximale incentive (schuldovername + transitiebudget). Doelstelling: alle gemeenten onder 20.000 inwoners fuseren.
• Golf 2 (2029-2031): Verplichte fusie voor alle gemeenten die onder 30.000 inwoners blijven. Naar Deens model (2007).
• Golf 3 (2031-2033): Optimalisering en afrondende fusies.

Resultaat: ~200 gemeenten met gemiddeld ~58.000 inwoners. Vergelijkbaar met het Deense model.

Internationaal referentiemodel: Denemarken (2007): 271 → 98 gemeenten, minimum 20.000 inwoners. HART gaat een stap verder met minimum 30.000, gezien de Belgische bevolkingsdichtheid en de complexiteit van het takenpakket.

2. Één digitaal platform per deelstaat

Naar Nederlands model (Gemeentelijke Basisprocessen): alle gemeenten binnen een deelstaat gebruiken hetzelfde digitale platform voor:

• Bevolkingsregister en burgerlijke stand
• Vergunningen en omgevingsrecht
• Subsidieaanvragen
• Belastinginning
• Burgercommunicatie

Once-only als wettelijke verplichting: elke burger geeft informatie maar één keer.

3. Uniforme KPI-dashboard

Elk gemeente publiceert jaarlijks een gestandaardiseerd prestatierapport:

• Doorlooptijd vergunningen
• Tevredenheidsscore dienstverlening
• Kosten per inwoner per dienst
• Investeringsratio
• Digitale transactieratio (% online afgehandeld)

Naar Deens model: gemeenten worden publiek vergeleken en gerankt.

Geschatte besparing:

• Personeelsreductie door schaalvoordelen: 5-10% van €7 mld = €350-700 mln/jaar
• IT-consolidatie: 565 → ~200 systemen, geschat €50-100 mln/jaar
• Pensioenbesparingen op termijn door minder statutairen: €100-200 mln/jaar
• Totaal: €500 mln - €1 mld/jaar (conservatieve schatting op basis van het Deense precedent)

Implementatiepad:

• 2027: Kaderwet gemeentefusies door federaal parlement + deelstaatparlementen
• 2027-2029: Vrijwillige fusiefase met financiële incentives
• 2029-2031: Verplichte fusie onder minimum 30.000
• 2031: Nieuw digitaal platform operationeel
• 2033: Alle gemeenten op KPI-dashboard

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

565 gemeenten → ~200 gemeenten. Hervormd

België heeft nog steeds 565 gemeenten met elk een eigen gemeenteraad, college, administratie en IT-systemen. Dat is duur, inefficiënt en onnodig. HART wil in drie golven naar ~200 professionele gemeenten van minstens 30.000 inwoners. Naar Deens model.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

België telt 565 gemeenten (547 na de fusies van 2025). Elke gemeente heeft een rechtstreeks verkozen gemeenteraad (7 tot 55 leden), een college van burgemeester en schepenen, en een eigen administratie. Samen geven ze €14,8 miljard per jaar uit aan operationele kosten. €2.179 per inwoner. Personeelskosten alleen al bedragen €7 miljard, bijna de helft van alle uitgaven. Daar komt nog €1 miljard per jaar aan pensioenverplichtingen bovenop.

De gemeenten worden gefinancierd door eigen belastingen (€6,7 miljard, vooral opcentiemen op de personenbelasting en de onroerende voorheffing), het Gemeentefonds (€3,6 miljard) en specifieke subsidies (€1,7 miljard).

Wat er mis gaat

Het kernprobleem is schaal. De gemiddelde Belgische gemeente heeft ~20.900 inwoners. Dat klinkt redelijk, maar het verbergt een enorme spreiding. Tientallen gemeenten in Wallonië hebben minder dan 5.000 inwoners. Zelfs in Vlaanderen zitten veel gemeenten onder de 15.000. Ter vergelijking: in Nederland is het gemiddelde 52.000, in Denemarken 56.600.

Kleine gemeenten kunnen niet de specialisten aantrekken die ze nodig hebben: juristen voor complexe vergunningsdossiers, IT-specialisten voor cyberveiligheid, milieuexperts voor klimaatadaptatie, data-analisten voor beleidsevaluatie. Ze compenseren dit met intercommunales en samenwerkingsverbanden. Maar die zijn minder democratisch controleerbaar.

Ondertussen onderhouden 565 gemeenten elk hun eigen digitale systemen. Vergunningenbeleid verschilt van dorp tot dorp. Er is geen nationaal KPI-dashboard waarmee je de prestaties van gemeenten kunt vergelijken. België scoort middelmatig op de Europese eGovernment Benchmark. Ver achter Denemarken, Estland en Nederland.

En dan de pensioentijdbom: €1 miljard per jaar aan verplichtingen voor gepensioneerde ambtenaren, stijgend. 96% van de gemeenten noemt dit hun grootste financiële zorg.

Hoe het elders werkt

Denemarken deed in 2007 wat België al 20 jaar uitstelt. In één operatie gingen 271 gemeenten naar 98, met een minimum van 20.000 inwoners. Het resultaat na tien jaar: 23.000 minder gemeentelijke ambtenaren (-5,4%), meer decentralisatie (gemeenten kregen extra bevoegdheden van de afgeschafte provincies), en hogere professionalisering. Deense gemeenten leveren nu onderwijs, ouderenzorg, arbeidsmarktbeleid en kinderopvang. Taken die in België verspreid zitten over meerdere bestuursniveaus.

Nederland koos voor een geleidelijk pad: van 1.209 gemeenten in 1850 naar 342 vandaag, met continue fusies. Het gemiddelde (52.000 inwoners) geeft elke gemeente de schaal om complexe taken professioneel uit te voeren. Nederlandse gemeenten hebben sinds 2015 de verantwoordelijkheid voor het hele sociale domein (jeugdzorg, Wmo, participatiewet): iets wat voor kleine Belgische gemeenten ondenkbaar zou zijn.

Wat HART voorstelt

Drie golven:

Golf 1. Vrijwillig (2027-2029). Gemeenten die vrijwillig fuseren krijgen een royale schuldovername en een transitiebudget. Elke fusie moet resulteren in een gemeente van minstens 30.000 inwoners. Dit is de wortelfase.

Golf 2. Verplicht (2029-2031). Alle gemeenten die na golf 1 nog onder 30.000 inwoners zitten, worden verplicht gefuseerd. De deelstaatregeringen tekenen de kaart, na consultatie van de betrokken gemeenten. Dit is de stokfase. Naar Deens model.

Golf 3. Optimalisatie (2031-2033). Afrondende aanpassingen, grensoptimalisaties, en integratie van alle administraties in het nieuwe digitale platform.

Daarnaast: één digitaal platform per deelstaat voor alle gemeentelijke basisdiensten (bevolkingsregister, vergunningen, belastingen, subsidies). Once-only wordt wet: de burger geeft informatie maar één keer. En elke gemeente publiceert jaarlijks een gestandaardiseerd prestatierapport met doorlooptijden, kosten per inwoner, tevredenheidsscores en digitaliseringsgraad. Publiek vergelijkbaar, naar Deens model.

Wat het oplevert

De geschatte besparing: €500 miljoen tot €1 miljard per jaar, door schaalvoordelen in personeel (-5 tot 10% van €7 mld), IT-consolidatie (565 → ~200 systemen), en lagere pensioenlasten op termijn.

Maar de echte winst is niet financieel. Het is capaciteit. Gemeenten van 30.000+ inwoners kunnen de juristen, IT-experts, klimaatadaptatie-specialisten en data-analisten aantrekken die nodig zijn voor 21e-eeuws bestuur. Ze kunnen serieus digitaliseren. Ze kunnen complexe taken aan zonder weg te vluchten in ondoorzichtige samenwerkingsverbanden.

Denemarken bewees het: grotere gemeenten + meer bevoegdheden = betere dienstverlening, minder ambtenaren, hogere professionalisering. België kan datzelfde. Het vereist politieke moed. Maar de rekening van niets doen wordt elk jaar hoger.

Fase 5: Bronnenlijst