Audit: 565 Gemeenteraden + Colleges van Burgemeester en Schepenen

Datum: 2026-03-31 Lijn: Gemeenten. 565 gemeenteraden + colleges (gem. ~21.000 inw.) Categorie: Gemeenten Status-voorstel: 🟠 Hervormd: Fusie naar ~200 à 250 gemeenten + versterkte digitale dienstverlening

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

België telt sinds 1 januari 2025 565 gemeenten: 285 in het Vlaams Gewest, 261 in het Waals Gewest (waarvan 9 Duitstalige) en 19 in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Bij de fusieronde van 1 januari 2025 gingen in Vlaanderen 28 gemeenten op in 13 fusiegemeenten (van 300 naar 285); in Wallonië fuseerden Bastenaken en Bertogne. Elke gemeente heeft:

• Een gemeenteraad (7 tot 55 leden, afhankelijk van het inwonersaantal), rechtstreeks verkozen om de zes jaar (verkiezingen van 13 oktober 2024, bestuursperiode 2025-2030).
• Een college van burgemeester en schepenen (2 tot 10 schepenen + burgemeester), dat instaat voor het dagelijks bestuur.
• Een gemeentesecretaris/algemeen directeur en een financieel directeur die het administratief apparaat leiden.

Juridische basis: De Nieuwe Gemeentewet (1988), het Vlaamse Decreet Lokaal Bestuur (2017), de Waalse Code de la Démocratie Locale et de la Décentralisation, en de Brusselse Nieuwe Gemeentewet.

Historiek: België telde vóór de fusie van 1 januari 1977 nog 2.359 gemeenten. De verplichte fusieoperatie bracht dat aantal terug tot 596, en na de Antwerpse fusie van 1983 tot 589. Sindsdien was het aantal stabiel tot de vrijwillige fusies in Vlaanderen (2019: 15 gemeenten → 7 fusiegemeenten, van 589 naar 581; 2025: 28 gemeenten → 13 fusiegemeenten) en de Waalse fusie Bastenaken-Bertogne (2025).

Personeel: De lokale en provinciale besturen stellen samen 360.891 werknemers tewerk (eerste kwartaal 2025). In Vlaanderen bedragen de personeelskosten van gemeenten en OCMW's samen ruim €7 miljard per jaar (budget 2024), bijna de helft van de operationele uitgaven. In Wallonië gaat het om ongeveer €3 miljard (41% van de gewone uitgaven van de gemeenten, budget 2024), in Brussel om ruim 40% van €3,2 miljard. Daarbovenop betalen de Vlaamse steden en gemeenten ruim €1 miljard per jaar aan pensioenen voor statutaire ambtenaren (2024); Belfius raamde een stijging tot €1,3 miljard in 2028.

Budget: In 2024 budgetteerden de Vlaamse lokale besturen (gemeenten en OCMW's) samen:

• €14,8 miljard aan operationele uitgaven (€2.179/inwoner)
• €5,4 miljard aan investeringen en schuldaflossingen (€801/inwoner)
• €6,7 miljard aan fiscale inkomsten (€995/inwoner)

De Waalse gemeenten budgetteerden €7,2 miljard aan gewone uitgaven (€1.959/inwoner), de Brusselse €3,2 miljard (€2.550/inwoner) (budgetten 2024).

In Vlaanderen komt de financiering uit drie hoofdstromen: eigen belastingen (€6,7 mld, waarvan opcentiemen OV €3 mld + aanvullende PB €2,6 mld), het Gemeentefonds (€3,175 mld in 2024), en specifieke subsidies (€1,7 mld).

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Burgerlijke stand en bevolkingsregister
• Stedenbouwkundige vergunningen en ruimtelijke ordening
• Lokale wegen, rioleringen, openbare verlichting
• Lokale veiligheid (politiezone) en brandweer (hulpverleningszone)
• Onderhoud openbare ruimte, parken, begraafplaatsen
• Sociaal beleid via OCMW (in Vlaanderen geïntegreerd sinds 2019, in Wallonië en Brussel apart)
• Lokale fiscaliteit: opcentiemen PB, opcentiemen onroerende voorheffing, eigen lokale belastingen

Overlap en fragmentatie:

• 565 gemeenten die elk afzonderlijk hun systemen kiezen, aankopen en beheren voor bevolkingsregister, vergunningen, subsidies, enz.
• Vergunningenbeleid verschilt van gemeente tot gemeente, waardoor burgers en bedrijven een lappendeken aan regels tegenkomen.
• Intergemeentelijke samenwerking (intercommunales) neemt toe, maar creëert een extra laag met beperkte democratische controle (apart geaudit).
• Veel kleine gemeenten (<15.000 inwoners) hebben moeite om voldoende specialisatie in huis te hebben: juristen, IT-experts, milieuambtenaren, ruimtelijke planners.

Prestatie-indicatoren: Er is geen uniform nationaal systeem van KPI's voor gemeentelijke dienstverlening. Vlaanderen heeft de Gemeente- en Stadsmonitor, maar die is gebaseerd op enquêtes, niet op harde output-indicatoren. Audit Vlaanderen voert organisatie-audits uit, maar de resultaten zijn niet systematisch vergelijkbaar.

1C. Internationale vergelijking

Gemiddelden: bevolking op 1 januari 2026 gedeeld door het aantal gemeenten.

Kernles uit Nederland: De reductie van 1.209 naar 342 gemeenten ging vooral over bestuurskracht, niet over lagere totale uitgaven. Grotere gemeenten konden complexe taken overnemen: sinds 2015 dragen ze het hele sociale domein (jeugdzorg, langdurige zorg en ondersteuning, werk). Gemiddelde gemeente: ~53.000 inwoners, 2,5× België.

Kernles uit Denemarken: De "big bang" fusie van 2007 (271 → 98, minimum 20.000 inwoners) leidde tot:

• Meer decentralisatie: gemeenten kregen extra taken van de afgeschafte counties (amter)
• Hogere professionaliseringsgraad
• Besparingen op administratie, maar geen netto daling van de totale uitgaven: wetenschappelijke evaluatie vond dat winst op het ene domein werd tenietgedaan op het andere, en dat de schaal voor de meeste diensten niet uitmaakte (American Political Science Review, 2016)
• Gemiddelde gemeente: ~61.500 inwoners

1D. Knelpunten en kritiek

1. Schaalprobleem: Ondanks een gemiddelde van ~21.000 inwoners (2× OESO-gemiddelde) heeft België nog steeds talrijke kleine gemeenten die niet de capaciteit hebben voor complexe taken (IT, juridisch, ruimtelijke ordening, klimaatadaptatie). In Wallonië is het gemiddelde slechts ~14.200 inwoners (2026).

2. Digitale achterstand: België scoort middelmatig op de EU eGovernment Benchmark: 75,6 op 100, plaats 16 van 27, onder het EU-gemiddelde van 76,6 (editie 2026). Elke gemeente kiest eigen digitale systemen, terwijl Denemarken en Nederland gemeenschappelijke platforms hebben die lokaal worden ingezet. Het "once-only" principe (MAGDA in Vlaanderen) is nog niet volledig geïmplementeerd op gemeentelijk niveau.

3. Pensioentijdbom: De Vlaamse steden en gemeenten betalen ruim €1 miljard per jaar aan pensioenen voor statutaire ambtenaren (2024); Belfius raamde een stijging tot €1,3 miljard in 2028. Slechts 4% van de Vlaamse gemeenten ziet dat niet als een probleem.

4. Weerstand tegen fusies in Wallonië: Terwijl Vlaanderen actief fusies stimuleert (schuldovername tot €16 mln per fusie, €20 mln bij drie of meer gemeenten, in het ondersteuningskader van januari 2026), kende Wallonië sinds 1977 slechts 1 fusie (Bastenaken-Bertogne, 2025). Culturele en politieke weerstand is groot.

5. Democratisch deficit bij samenwerking: Gemeenten compenseren hun kleinschaligheid met intercommunales en samenwerkingsverbanden, maar die zijn minder democratisch controleerbaar dan rechtstreeks verkozen besturen.

6. Fiscale ongelijkheid: De combinatie van opcentiemen PB en OV zorgt voor grote verschillen in belastingdruk tussen gemeenten, zonder dat burgers daar altijd een beter dienstverleningsniveau voor terugkrijgen.

7. Geen uniforme KPI's: Er bestaan geen nationale of gewestelijke outputindicatoren waarmee gemeentelijke prestaties vergelijkbaar worden gemeten. Dit maakt evidence-based hervorming moeilijk.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: De gemeentelijke structuur faalt op Eenvoud (4), Schaalgrootte (5), Resultaatgericht (7) en Digitaal-eerst (8). De grootste winst zit in fusies naar grotere schaal + een uniform digitaal platform.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd Fundamentele schaalvergroting door fusies + digitale modernisering + uniforme resultaatmeting.

3B. Concreet voorstel

1. Fusie naar ~200 à 250 gemeenten (minimum 25.000 inwoners)

België gaat in drie golven van 565 naar ~200 à 250 gemeenten:

• Golf 1 (jaar 1-3): Vrijwillige fusies met maximale incentive (schuldovername + transitiebudget + investeringsbonus voor digitalisering). Doelstelling: alle gemeenten onder 20.000 inwoners fuseren.
• Golf 2 (jaar 3-5): Verplichte fusie voor alle gemeenten die onder 25.000 inwoners blijven. Naar Deens model (2007).
• Golf 3 (jaar 5-7): Optimalisering en afrondende fusies.

Resultaat: ~200 à 250 gemeenten met gemiddeld ~50.000 à 60.000 inwoners. Vergelijkbaar met het Deense model. Voor Brussel geldt een eigen model: één stad met 8 à 10 verkozen districten (zie de audit van de 19 Brusselse gemeenten).

Grotere gemeenten krijgen een breder takenpakket (lokale sociale diensten, eerstelijnswelzijn, lokaal werkgelegenheidsbeleid, ruimtelijke ordening), naar Deens en Scandinavisch model.

Internationaal referentiemodel: Denemarken (2007): 271 → 98 gemeenten, minimum 20.000 inwoners. HART gaat een stap verder met minimum 25.000, gezien de Belgische bevolkingsdichtheid en de complexiteit van het takenpakket.

2. Eén nationaal digitaal platform voor alle gemeenten

Naar Deens model (borger.dk): alle gemeenten gebruiken hetzelfde digitale platform, gekoppeld aan het ene nationale overheidsportaal met één login, voor:

• Bevolkingsregister en burgerlijke stand
• Vergunningen en omgevingsrecht
• Subsidieaanvragen
• Lokale belastingen, die de ene belastingdienst int (art. 52 HART-grondwet)
• Burgercommunicatie

Once-only als wettelijke verplichting: elke burger geeft informatie maar één keer.

3. Uniform KPI-dashboard

Elke gemeente publiceert jaarlijks een gestandaardiseerd prestatierapport:

• Doorlooptijd vergunningen
• Tevredenheidsscore dienstverlening
• Kosten per inwoner per dienst
• Investeringsratio
• Digitale transactieratio (% online afgehandeld)

Naar Deens model: gemeenten worden publiek vergeleken en gerankt.

Geschatte besparing (HART-raming, na de overgangsfase):

• Personeelsbesparing door schaalvoordelen in administratie en ondersteuning: 2 à 4% van ongeveer €10 mld personeelskosten in Vlaanderen en Wallonië (budgetten 2024) = €200-400 mln/jaar
• IT-consolidatie en gezamenlijke aankoop: tot ~€100 mln/jaar
• Totaal: €200-500 mln/jaar op kruissnelheid. Voorzichtig geraamd: de Deense ervaring toont winst op administratie, niet op het hele takenpakket, en in Nederland ging het vooral om bestuurskracht. Lagere pensioenlasten op termijn en de Brusselse hervorming (eigen audit) zijn niet meegeteld; de transitiekosten zijn eenmalig.

Implementatiepad:

• Jaar 1: Deelstaatwetten over de gemeentefusies: de deelstaten zijn bevoegd voor het toezicht op de gemeenten en hun fusies (art. 29 HART-grondwet) en stemmen hun kader af in een vrijwillig concordaat (art. 32)
• Jaar 1-3: Vrijwillige fusiefase met financiële incentives
• Jaar 3-5: Verplichte fusie onder minimum 25.000
• Jaar 5: Nationaal digitaal platform operationeel
• Jaar 7: Alle gemeenten op KPI-dashboard

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

565 gemeenten → ~200 à 250 gemeenten. Hervormd

België heeft nog steeds 565 gemeenten met elk een eigen gemeenteraad, college, administratie en IT-systemen. Dat is duur, inefficiënt en onnodig. HART wil in drie golven naar ~200 à 250 professionele gemeenten van minstens 25.000 inwoners. Naar Deens model.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

België telt sinds de fusies van 1 januari 2025 565 gemeenten. Elke gemeente heeft een rechtstreeks verkozen gemeenteraad (7 tot 55 leden), een college van burgemeester en schepenen, en een eigen administratie. De Vlaamse gemeenten en OCMW's alleen al budgetteerden €14,8 miljard aan operationele uitgaven (2024), €2.179 per inwoner. Hun personeelskosten bedragen ruim €7 miljard, bijna de helft van alle uitgaven. Daar komt nog ruim €1 miljard per jaar aan pensioenen voor statutaire ambtenaren bovenop. De Waalse gemeenten geven €7,2 miljard uit, de Brusselse €3,2 miljard (budgetten 2024).

De Vlaamse gemeenten worden gefinancierd door eigen belastingen (€6,7 miljard, vooral opcentiemen op de personenbelasting en de onroerende voorheffing), het Gemeentefonds (€3,175 miljard in 2024) en specifieke subsidies (€1,7 miljard).

Wat er mis gaat

Het kernprobleem is schaal. De gemiddelde Belgische gemeente heeft ~21.000 inwoners. Dat klinkt redelijk, maar het verbergt een enorme spreiding. In Wallonië telt de gemiddelde gemeente maar ~14.200 inwoners. Zelfs in Vlaanderen zitten veel gemeenten onder de 15.000. Ter vergelijking: in Nederland is het gemiddelde ~53.000, in Denemarken ~61.500 (2026).

Kleine gemeenten kunnen niet de specialisten aantrekken die ze nodig hebben: juristen voor complexe vergunningsdossiers, IT-specialisten voor cyberveiligheid, milieuexperts voor klimaatadaptatie, data-analisten voor beleidsevaluatie. Ze compenseren dit met intercommunales en samenwerkingsverbanden. Maar die zijn minder democratisch controleerbaar.

Ondertussen onderhouden 565 gemeenten elk hun eigen digitale systemen. Vergunningenbeleid verschilt van dorp tot dorp. Er is geen nationaal KPI-dashboard waarmee je de prestaties van gemeenten kunt vergelijken. België scoort middelmatig op de Europese eGovernment Benchmark: plaats 16 van 27, onder het EU-gemiddelde (editie 2026), ver achter koplopers als Finland en Estland.

En dan de pensioentijdbom: de Vlaamse steden en gemeenten alleen al betalen ruim €1 miljard per jaar aan pensioenen voor statutaire ambtenaren (2024), en volgens Belfius stijgt dat tot €1,3 miljard in 2028. Slechts 4% van de Vlaamse gemeenten ziet dat niet als een probleem.

Hoe het elders werkt

Denemarken deed in 2007 wat België blijft uitstellen. In één operatie gingen 271 gemeenten naar 98, met een minimum van 20.000 inwoners. Het resultaat: meer decentralisatie (gemeenten kregen extra bevoegdheden van de afgeschafte counties), hogere professionalisering en besparingen op administratie. Deense gemeenten leveren onderwijs, ouderenzorg, arbeidsmarktbeleid en kinderopvang: taken die in België verspreid zitten over meerdere bestuursniveaus.

Nederland koos voor een geleidelijk pad: van 1.209 gemeenten in 1850 naar 342 in 2026, met continue fusies. Het gemiddelde (~53.000 inwoners) geeft elke gemeente de schaal om complexe taken professioneel uit te voeren. Nederlandse gemeenten hebben sinds 2015 de verantwoordelijkheid voor het hele sociale domein (jeugdzorg, Wmo, participatiewet): iets wat voor kleine Belgische gemeenten ondenkbaar zou zijn.

Wat HART voorstelt

Drie golven:

Golf 1. Vrijwillig (jaar 1-3). Gemeenten die vrijwillig fuseren krijgen een royale schuldovername, een transitiebudget en een investeringsbonus voor digitalisering. Elke fusie moet resulteren in een gemeente van minstens 25.000 inwoners. Dit is de wortelfase.

Golf 2. Verplicht (jaar 3-5). Alle gemeenten die na golf 1 nog onder 25.000 inwoners zitten, worden verplicht gefuseerd. De deelstaatregeringen tekenen de kaart, na consultatie van de betrokken gemeenten. Dit is de stokfase. Naar Deens model.

Golf 3. Optimalisatie (jaar 5-7). Afrondende aanpassingen, grensoptimalisaties, en integratie van alle administraties in het nieuwe digitale platform.

Brussel krijgt een eigen model: één stad met 8 à 10 verkozen districten. Grotere gemeenten krijgen een breder takenpakket, zoals lokale sociale diensten, eerstelijnswelzijn en lokaal werkgelegenheidsbeleid.

Daarnaast: één nationaal digitaal platform voor alle gemeentelijke basisdiensten (bevolkingsregister, vergunningen, belastingen, subsidies), met één login via het nationale overheidsportaal. Once-only wordt wet: de burger geeft informatie maar één keer. En elke gemeente publiceert jaarlijks een gestandaardiseerd prestatierapport met doorlooptijden, kosten per inwoner, tevredenheidsscores en digitaliseringsgraad. Publiek vergelijkbaar, naar Deens model.

Wat het oplevert

De geschatte besparing: €200 tot €500 miljoen per jaar na de overgangsfase, door schaalvoordelen in administratie en ondersteuning (2 à 4% van ongeveer €10 miljard personeelskosten in Vlaanderen en Wallonië) en IT-consolidatie en gezamenlijke aankoop. Dat is voorzichtig geraamd: onderzoek naar de Deense fusies toont winst op administratie, niet op het hele takenpakket.

Maar de echte winst is niet financieel. Het is capaciteit. Gemeenten van 25.000+ inwoners kunnen de juristen, IT-experts, klimaatadaptatie-specialisten en data-analisten aantrekken die nodig zijn voor 21e-eeuws bestuur. Ze kunnen serieus digitaliseren. Ze kunnen complexe taken aan zonder weg te vluchten in ondoorzichtige samenwerkingsverbanden.

Denemarken toont het: grotere gemeenten + meer bevoegdheden = sterkere besturen en hogere professionalisering. België kan datzelfde. Het vereist politieke moed. Maar de rekening van niets doen wordt elk jaar hoger.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Geschatte besparing: €200-500 miljoen per jaar, netto op kruissnelheid na de overgangsfase (HART-raming, lokaal niveau; gemeentefusies in Vlaanderen en Wallonië, Brussel apart); voorheen €500 miljoen tot €1 miljard per jaar
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)