Hoge Gezondheidsraad (HGR/CSS): Audit

Datum: 2026-03-30 Categorie: Sociaal Overleg & Adviesraden Status-voorstel: 🟠 Hervormd: fusie adviesfunctie met Sciensano tot één wetenschappelijk volksgezondheidsinstituut

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Hoge Gezondheidsraad (HGR, Frans: Conseil Supérieur de la Santé/CSS) is het wetenschappelijk adviesorgaan van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. Het is een van de oudste nog bestaande overheidsinstellingen van België, opgericht in 1849 nog vóór België vijftig jaar oud was.

Juridische basis:

• Oorspronkelijk: KB van 15 mei 1849 (instelling Hoogeren Gezondheidsraad bij Departement Binnenlandse Zaken)
• Grote hervorming: KB van 14 september 1919
• Huidige basis: KB van 5 maart 2007 houdende oprichting van de Hoge Gezondheidsraad (B.S. 21 maart 2007). Dit KB verving alle voorgaande besluiten.
• Huishoudelijk reglement: MB van 8 mei 2007
• Meest recente benoeming College: KB van 23 oktober 2023

Bestuursniveau: Federaal. Valt administratief onder FOD Volksgezondheid

Samenstelling (KB 2007):

• Maximum 200 benoemde experten uit academische en wetenschappelijke instellingen, benoemd per ministerieel besluit voor 6 jaar (hernieuwbaar)
• College van 40 leden (in praktijk 30 actief), het beslissingsorgaan. Mandaat van 3 jaar, tweemaal hernieuwbaar, eenderde wordt driejaarlijks vervangen
• Bureau: voorzitter + 2 vicevoorzitters + wetenschappelijk coördinator + administratief coördinator. Vergadert tweemaal per maand
• Breder netwerk: meer dan 1.500 deskundigen uit binnen- en buitenland die sporadisch worden uitgenodigd in werkgroepen
• Deontologische Commissie: 10 leden, bewaakt belangenconflicten. Voorzitter Jean-Marc Van Gyseghem

Huidig Bureau:

• Voorzitter: Dr. Yves Van Laethem
• Vicevoorzitters: Prof. Bernard Sabbe, Prof. Greet Schoeters

Budget en personeel:

• Het secretariaat bestaat uit slechts ~6 gedetacheerde ambtenaren van FOD Volksgezondheid (wetenschappelijke en administratieve staf)
• Geen apart budget gepubliceerd. De HGR wordt gefinancierd via de werkingsmiddelen van FOD Volksgezondheid
• De experten zijn onbezoldigd (ze krijgen enkel een verplaatsingsvergoeding)
• Geschatte totale kost: <€2 miljoen/jaar (secretariaat + werkingskosten), hoewel exacte cijfers niet publiek beschikbaar zijn

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Uitbrengen van wetenschappelijke adviezen over volksgezondheid, op verzoek van de minister of op eigen initiatief
• Domeinen: vaccinatiebeleid, voedingsveiligheid, milieu & gezondheid, mentale gezondheid, infectieziekten, chemische/biologische/nucleaire risico's, preventiestrategie
• Alle adviezen worden publiek gemaakt (tenzij vertrouwelijk)

Productie: De HGR brengt jaarlijks 30-50 adviezen uit. Tijdens COVID-19 was de productie hoger (vaccinatiestrategie, psychosociale zorg, teststrategie).

Werkwijze: Per adviesvraag wordt een werkgroep samengesteld uit het expertennetwerk. De werkgroep doet literatuuronderzoek, delibereert, en legt een ontwerpadvies voor aan het College. Het College valideert en publiceert.

Overlap met andere instellingen:

• Sciensano (federaal wetenschappelijk instituut volksgezondheid, ~700 medewerkers): doet zelf ook wetenschappelijk onderzoek en risicobeoordeling op vlak van volksgezondheid. In de praktijk werken HGR en Sciensano samen (bv. in de RAG/Risk Assessment Group tijdens COVID), maar er is functionele overlap in het formuleren van wetenschappelijke aanbevelingen.
• RIZIV heeft eigen medische raden die ook adviseren over gezondheidsbeleid
• Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) heeft een eigen wetenschappelijk comité voor voedingsveiligheid
• KCE (Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg): formuleert evidence-based aanbevelingen voor het gezondheidsbeleid. Overlap met HGR op vlak van health technology assessment

De burger weet niet wie van deze instellingen nu eigenlijk de "wetenschappelijke waarheid" vertelt over een gezondheidskwestie. Tijdens COVID-19 was dit bijzonder zichtbaar: HGR, Sciensano, GEMS (ad-hoc expertgroep), RAG en individuele virologen gaven elk hun analyses, soms met nuanceverschillen.

Prestatie-indicatoren: Er zijn geen formele KPI's of externe evaluaties (bv. door het Rekenhof) van de werking van de HGR publiek beschikbaar. De enige maatstaf is het aantal gepubliceerde adviezen.

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Gezondheidsraad:

• Opgericht in 1902, wettelijke basis in Gezondheidswet
• ~114 raadsleden, secretariaat van 49 medewerkers (45 FTE)
• Budget: €6,01 miljoen/jaar (2023), gefinancierd door 4 ministeries
• Productie: ~23 adviezen/jaar (2023)
• Onafhankelijk eigen budget, eigen secretariaat, rapporteert aan regering én parlement
• 12 vaste commissies + 9 tijdelijke commissies
• 244.000 websitebezoeken/jaar, 236 burgervragen beantwoord
• Cruciaal verschil: De Nederlandse Gezondheidsraad is echt onafhankelijk met een eigen wettelijke basis en budget. De Belgische HGR hangt af van FOD Volksgezondheid voor alles.

Duitsland. Robert Koch Institut (RKI) + Wissenschaftlicher Beirat:

• RKI: ~1.500 medewerkers, budget ~€150 miljoen (vóór COVID, daarna veel hoger)
• Combineert wetenschappelijk onderzoek, surveillance en beleidsadvies in één instituut
• Huisvest de STIKO (Ständige Impfkommission): equivalent van de Belgische vaccinatie-adviesfunctie van de HGR
• Verschil: Duitsland scheidt risicoanalyse niet van advies. Alles zit in het RKI. Veel efficiënter.

Denemarken. Sundhedsstyrelsen (Danish Health Authority):

• ~500 medewerkers
• Integreert wetenschappelijk advies, surveillance en beleidsuitvoering
• Sinds 2025 hervormd: advies- en analysefuncties geconsolideerd met gespecialiseerde behandeldomeinen
• Adviserende raden (bv. Rådet for Smitsomme Sygdomme) zijn geïntegreerd ín de autoriteit

Zweden. Folkhälsomyndigheten:

• ~500 medewerkers
• Combineert volksgezondheidsmonitoring, infectieziektebestrijding en wetenschappelijk advies
• Opgericht in 2014 door fusie van het Nationaal Instituut voor Volksgezondheid en het Instituut voor Infectieziektebestrijding
• Eén orgaan, geen apart adviesorgaan

Zwitserland:

• Geen equivalent van de HGR als overkoepelend adviesorgaan
• Deelcommissies per domein: EKIF (vaccinatie), Nationale Ethische Commissie (biomedisch)
• Federal Office of Public Health (BAG) integreert advies in de eigen structuur

Conclusie internationale vergelijking: België is een van de weinige landen die een apart, semi-onafhankelijk adviesorgaan voor volksgezondheid heeft dat losstaat van het onderzoeksinstituut (Sciensano). Alle vergelijkbare landen (NL, DE, DK, SE, CH) integreren de adviesfunctie óf in een sterk onafhankelijk orgaan met eigen budget (Nederland), óf in het nationale volksgezondheidsinstituut zelf (Duitsland, Denemarken, Zweden).

1D. Knelpunten en kritiek

1. Onduidelijke onafhankelijkheid: De HGR claimt onafhankelijk te zijn, maar heeft geen eigen wettelijke basis (enkel KB), geen eigen budget, en het secretariaat bestaat uit ambtenaren van FOD Volksgezondheid. De minister benoemt de experten. Vergelijk met Nederland, waar de Gezondheidsraad wettelijk verankerd is in de Gezondheidswet.

2. Overlap en versnippering: Er zijn minstens 4 federale instellingen die wetenschappelijke adviezen over volksgezondheid formuleren (HGR, Sciensano, KCE, FAVV-wetenschappelijk comité). Tijdens COVID was de kakofonie van adviesorganen (HGR, GEMS, RAG, Sciensano) verwarrend voor burger en beleid.

3. Gebrek aan transparantie over middelen: Er is geen publiek beschikbaar jaarverslag met financiële gegevens, geen audit door het Rekenhof, geen formele KPI's. Je kan niet meten of de HGR goed functioneert.

4. Controverses over wetenschappelijke kwaliteit:

   • 2019: Advies over "beschavingsziekten" (waarschuwing voor tattoos, nagellak, granola) leidde tot media-ridicule
   • 2019: Belgische Vereniging voor Psychiatrie bekritiseerde de methodologie in een DSM-gerelateerd rapport gepubliceerd in The Lancet Psychiatry
   • 2021: Drie van 23 nucleaire experten weigerden een rapport over nucleair risico te ondertekenen omdat de conclusies niet op "principes van goed wetenschappelijk onderzoek" gebaseerd waren. SCK CEN stelde dat hun wetenschappelijke integriteit in het gedrang kwam.

5. Klein secretariaat: Met ~6 medewerkers is het secretariaat onderbemand voor de breedte van het mandaat. Vergelijk: Nederland heeft 49 medewerkers voor een vergelijkbaar orgaan.

6. Niet-bindend en weinig follow-up: Adviezen van de HGR zijn niet bindend. Er is geen formeel mechanisme dat bijhoudt of en hoe adviezen worden geïmplementeerd. Voorbeeld: de HGR adviseerde negatief over het COVID Safe Ticket voor minderjarigen. Het werd toch ingevoerd vanaf 12 jaar.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 3 ❌, 3 ⚠️, 3 ✅. Grootste winst te boeken bij: Eenvoud (fusie van adviesfuncties), Verantwoordelijkheid = Financiering (eigen budget of integratie), en Resultaatgericht (KPI's en impactmeting).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De wetenschappelijke adviesfunctie van de HGR wordt geïntegreerd in een versterkt Sciensano, naar het model van het Duitse RKI of het Zweedse Folkhälsomyndigheten.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. De HGR als apart orgaan wordt opgeheven. De wetenschappelijke adviesfunctie wordt ondergebracht bij Sciensano, dat wordt omgevormd tot een volwaardig nationaal volksgezondheidsinstituut naar Duits/Zweeds model.
2. Sciensano krijgt een wettelijk verankerde adviesraad (geen KB, maar een wet) met eigen werkingsbudget. Vergelijkbaar met de STIKO binnen het RKI.
3. De adviesraad binnen Sciensano behoudt het expertennetwerk van de HGR (het systeem van 200 benoemde experten + breder netwerk werkt goed), maar krijgt:
   • Een eigen wettelijke basis (parlementaire wet, niet enkel KB)
   • Een eigen werkingsbudget van minimum €5 miljoen/jaar (vergelijkbaar met Nederlandse Gezondheidsraad)
   • Een secretariaat van ~25 FTE (nu ~6)
   • Formele onafhankelijkheid van de minister bij de benoeming van experten (benoeming door een onafhankelijk comité, niet door de minister)
4. De ad-hoc adviesstructuren (GEMS-achtige constructies) worden overbodig: bij een crisis is Sciensano het enige wetenschappelijke aanspreekpunt.
5. KCE behoudt zijn eigen mandaat voor health technology assessment, maar stemt af met de adviesraad binnen Sciensano om overlap te vermijden.

Naar welk niveau: Federaal (ongewijzigd). Volksgezondheidsadvies blijft een federale bevoegdheid.

Internationaal model: Combinatie van het Duitse RKI (integratie advies + onderzoek) en de Nederlandse Gezondheidsraad (wettelijke onafhankelijkheid, eigen budget, parlementaire verantwoording).

Geschatte efficiëntiewinst:

• Eén wetenschappelijk aanspreekpunt in plaats van 4+ organen → snellere, duidelijkere communicatie
• Opheffing HGR-secretariaat als apart orgaan → middelen geherinvesteerd in versterkt Sciensano
• Geen ad-hoc crisisorganen meer nodig → structurele paraatheid
• Betere implementatie-tracking van adviezen → hoger rendement op wetenschappelijke input

Implementatiepad:

• Jaar 1: Parlementaire wet die Sciensano hervormt en de adviesraad wettelijk verankert
• Jaar 2: Overdracht HGR-functies en -experten naar Sciensano; opbouw secretariaat
• Jaar 3: Opheffing HGR als apart orgaan; eerste evaluatiecyclus van het nieuwe model

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Hoge Gezondheidsraad. Hervormd België's oudste adviesorgaan voor volksgezondheid (1849) wordt geïntegreerd in Sciensano. Eén wetenschappelijk instituut dat zowel onderzoekt als adviseert. Zoals in Nederland, Duitsland en Zweden al lang de norm is.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Hoge Gezondheidsraad (HGR) is het wetenschappelijk adviesorgaan van de federale overheid voor volksgezondheid. Het werd opgericht in 1849 en werkt met een netwerk van meer dan 1.500 experten die onbezoldigd adviezen uitbrengen over vaccinatie, voeding, milieu & gezondheid, mentale gezondheid en infectieziekten. Een College van 30 experten valideert de adviezen, ondersteund door een secretariaat van slechts ~6 medewerkers binnen de FOD Volksgezondheid. De HGR brengt jaarlijks 30 tot 50 adviezen uit.

Wat er mis gaat

Het probleem is niet de HGR zelf. De kwaliteit van de experten is hoog. Maar de structuur eromheen. België heeft minstens vier federale instellingen die wetenschappelijk adviseren over volksgezondheid: de HGR, Sciensano, het Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) en het wetenschappelijk comité van het voedselagentschap FAVV. Tijdens de COVID-pandemie kwamen daar nog eens de GEMS-expertengroep en de Risk Assessment Group (RAG) bovenop.

Resultaat: niemand wist nog wie nu eigenlijk het wetenschappelijke referentiepunt was. De burger hoorde verschillende experten met soms verschillende nuances. En de HGR zelf? Die heeft geen eigen budget (hangt af van de FOD Volksgezondheid), geen wettelijke verankering (enkel een koninklijk besluit), en een secretariaat dat met 6 mensen onmogelijk een netwerk van 1.500 experten professioneel kan ondersteunen. Er is geen externe evaluatie, geen KPI's, en niemand houdt bij of de adviezen ook daadwerkelijk worden toegepast. Toen de HGR in 2021 negatief adviseerde over het COVID Safe Ticket voor minderjarigen, werd het gewoon genegeerd.

Hoe het elders werkt

In Nederland heeft de Gezondheidsraad een eigen wettelijke basis (de Gezondheidswet), een budget van €6 miljoen per jaar, een secretariaat van 49 medewerkers, en rapporteert rechtstreeks aan regering én parlement. Dat is echte onafhankelijkheid.

In Duitsland is het Robert Koch Instituut (RKI, ~1.500 medewerkers) het enige wetenschappelijke referentiepunt voor volksgezondheid. Het combineert onderzoek, surveillance en beleidsadvies. Inclusief de beroemde STIKO die het vaccinatiebeleid bepaalt. Geen apart adviesorgaan nodig.

In Zweden fuseerden het Instituut voor Volksgezondheid en het Instituut voor Infectieziektebestrijding in 2014 tot de Folkhälsomyndigheten (~500 medewerkers): één instelling voor monitoring, onderzoek en advies.

De trend is overal dezelfde: integreer de adviesfunctie in het nationale volksgezondheidsinstituut, of maak het adviesorgaan echt onafhankelijk met een eigen wettelijke basis en middelen. België doet geen van beide.

Wat HART voorstelt

De HGR wordt als apart orgaan opgeheven. De wetenschappelijke adviesfunctie wordt geïntegreerd in een versterkt Sciensano, dat wordt omgevormd tot het Belgische equivalent van het Duitse RKI. Één nationaal wetenschappelijk volksgezondheidsinstituut dat zowel onderzoekt als adviseert.

Concreet:

• Binnen Sciensano komt een wettelijk verankerde adviesraad (via parlementaire wet, niet via KB). Deze raad neemt de adviesfunctie van de HGR over.
• Het succesvolle expertennetwerk van de HGR (200 benoemde experten + breder netwerk) wordt overgenomen.
• De adviesraad krijgt een eigen werkingsbudget van minimum €5 miljoen per jaar en een secretariaat van ~25 medewerkers. Vergelijkbaar met de Nederlandse Gezondheidsraad.
• Experten worden benoemd door een onafhankelijk comité, niet langer door de minister. Dat versterkt de onafhankelijkheid.
• Bij een gezondheidscrisis is er voortaan één wetenschappelijk aanspreekpunt geen GEMS, geen RAG, geen ad-hoc constructies meer.
• Elk advies krijgt een implementatie-tracking: wordt het overgenomen? Zo niet, moet de minister uitleggen waarom niet (comply-or-explain).

Wat het oplevert

• Duidelijkheid: Eén wetenschappelijk referentiepunt voor volksgezondheid in plaats van vier+ organen. De burger weet waar de wetenschap staat.
• Betere crisisparaatheid: Geen improviserend netwerk van ad-hoc commissies meer bij de volgende pandemie.
• Sterkere onafhankelijkheid: Wettelijke verankering en onafhankelijke benoeming in plaats van een KB en ministeriële benoeming.
• Professionelere werking: Van 6 naar 25 secretariaatsmedewerkers betekent betere ondersteuning voor het expertennetwerk, snellere adviesproductie, en professionele communicatie naar de burger.
• Verantwoording: KPI's, jaarlijkse evaluatie, en comply-or-explain voor de minister zorgen ervoor dat adviezen niet meer in een bureaula verdwijnen.

Fase 5: Bronnenlijst