Hoge Gezondheidsraad (HGR/CSS): Audit

Datum: 2026-03-30 Categorie: Sociaal Overleg & Adviesraden Status-voorstel: 🟠 Hervormd: fusie adviesfunctie met Sciensano tot één wetenschappelijk volksgezondheidsinstituut

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Hoge Gezondheidsraad (HGR, Frans: Conseil Supérieur de la Santé/CSS) is het wetenschappelijk adviesorgaan van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. Het is een van de oudste nog bestaande overheidsinstellingen van België, opgericht in 1849, amper negentien jaar na de onafhankelijkheid.

Juridische basis:

• Oorspronkelijk: KB van 15 mei 1849
• Grote hervorming: KB van 14 september 1919
• Huidige basis: KB van 5 maart 2007 houdende oprichting van de Hoge Gezondheidsraad (B.S. 21 maart 2007). Dit KB hief de besluiten van 1849 en 1919 op. Het KB van 2 februari 2014 verhoogde het aantal benoemde experten van 200 naar 300, verkleinde het College van 40 naar 30 leden en richtte een Commissie voor Deontologie op.
• Huishoudelijk reglement: MB van 8 mei 2007
• Benoeming van het College bij KB (bv. KB van 23 oktober 2023: 30 leden, met uitwerking vanaf 7 september 2022)

Bestuursniveau: Federaal. Valt administratief onder FOD Volksgezondheid

Samenstelling:

• 300 benoemde experten uit academische en wetenschappelijke instellingen, benoemd per ministerieel besluit voor 6 jaar (hernieuwbaar). Het KB van 2007 voorzag oorspronkelijk maximum 200 experten.
• College van 30 leden (oorspronkelijk 40 in het KB van 2007), het beslissingsorgaan. Mandaat van 3 jaar, hernieuwbaar tot de leeftijd van 73 jaar (het KB van 2007 liet oorspronkelijk twee hernieuwingen toe); een derde wordt driejaarlijks vervangen
• Bureau: voorzitter + 2 vicevoorzitters van het College + de algemene, wetenschappelijke en administratieve coördinator van het secretariaat
• Breder netwerk: meer dan 1.500 deskundigen uit binnen- en buitenland die worden uitgenodigd in werkgroepen; 723 experten namen in 2025 actief deel aan het adviswerk (856 in 2023)
• Deontologische Commissie: externe commissie van 9 leden (2026), bewaakt belangenconflicten

Werking:

• Het College vergadert in principe maandelijks, het Bureau in principe om de twee weken (huishoudelijk reglement)

Budget en personeel:

• Het secretariaat telt ongeveer 21 voltijdse equivalenten (21,2 VTE in 2025: 2 VTE management, 13 wetenschappelijke secretarissen, 3,3 administratief en 2,9 communicatie), tegenover 17,7 VTE in 2023
• Geen apart budget gepubliceerd. De HGR wordt gefinancierd via de werkingsmiddelen van FOD Volksgezondheid
• De experten krijgen geen bezoldiging, wel een reiskostenvergoeding en presentiegeld; verslaggevers kunnen een honorarium krijgen (KB 2007, art. 16)
• De totale kost is niet publiek beschikbaar: het activiteitenverslag vermeldt personeel en adviezen, maar geen financiële gegevens

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Uitbrengen van wetenschappelijke adviezen over volksgezondheid, op verzoek van de minister of op eigen initiatief
• Domeinen: vaccinatiebeleid, voedingsveiligheid, milieu & gezondheid, mentale gezondheid, infectieziekten, chemische/biologische/nucleaire risico's, preventiestrategie
• Alle adviezen worden publiek gemaakt (tenzij vertrouwelijk)

Productie: De HGR finaliseert jaarlijks ruim 30 adviezen (28 in 2023, 37 in 2024, 34 in 2025, openbare en vertrouwelijke samen). Tijdens COVID-19 kwamen daar dringende adviezen bij (vaccinatiestrategie, psychosociale zorg, teststrategie).

Werkwijze: Per adviesvraag wordt een werkgroep samengesteld uit het expertennetwerk. De werkgroep doet literatuuronderzoek, delibereert, en legt een ontwerpadvies voor aan het College. Het College valideert en publiceert.

Overlap met andere instellingen:

• Sciensano (federaal wetenschappelijk instituut volksgezondheid, meer dan 950 medewerkers in 2024): doet zelf ook wetenschappelijk onderzoek en risicobeoordeling op vlak van volksgezondheid. In de praktijk werken HGR en Sciensano samen (bv. in de RAG/Risk Assessment Group tijdens COVID), maar er is functionele overlap in het formuleren van wetenschappelijke aanbevelingen.
• RIZIV heeft eigen medische raden die ook adviseren over gezondheidsbeleid
• Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) heeft een eigen wetenschappelijk comité voor voedingsveiligheid
• KCE (Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg): formuleert evidence-based aanbevelingen voor het gezondheidsbeleid. Overlap met HGR op vlak van health technology assessment

De burger weet niet wie van deze instellingen nu eigenlijk de "wetenschappelijke waarheid" vertelt over een gezondheidskwestie. Tijdens COVID-19 was dit bijzonder zichtbaar: HGR, Sciensano, GEMS (ad-hoc expertgroep), RAG en individuele virologen gaven elk hun analyses, soms met nuanceverschillen.

Prestatie-indicatoren: Er zijn geen formele KPI's of externe evaluaties (bv. door het Rekenhof) van de werking van de HGR publiek beschikbaar. Het activiteitenverslag telt adviezen, actieve experten, vergaderingen en belangenverklaringen, maar meet niet of adviezen worden opgevolgd.

1C. Internationale vergelijking

Nederland. Gezondheidsraad:

• Opgericht in 1902, wettelijke basis in de Gezondheidswet en de Kaderwet adviescolleges
• 110 raadsleden, secretariaat van 49 medewerkers (2025)
• Budget: €6,41 miljoen/jaar (2025), gefinancierd door 5 ministeries
• Productie: 21 adviezen (2025)
• Onafhankelijk: eigen budget, eigen secretariaat, adviseert regering én parlement
• 10 vaste commissies + 10 tijdelijke commissies (2025)
• 282.000 websitebezoeken en 246 publieksvragen (2025)
• Cruciaal verschil: De Nederlandse Gezondheidsraad is echt onafhankelijk met een eigen wettelijke basis en budget. De Belgische HGR hangt af van FOD Volksgezondheid voor alles.

Duitsland. Robert Koch Institut (RKI) + Wissenschaftlicher Beirat:

• RKI: rond 1.500 medewerkers, federaal instituut onder het ministerie van Volksgezondheid
• Combineert wetenschappelijk onderzoek, surveillance en beleidsadvies in één instituut
• Huisvest de STIKO (Ständige Impfkommission): equivalent van de Belgische vaccinatie-adviesfunctie van de HGR
• Verschil: Duitsland scheidt risicoanalyse niet van advies: beide zitten in het RKI.

Denemarken. Sundhedsstyrelsen (Danish Health Authority):

• Een van de vier agentschappen onder het Deense ministerie van Volksgezondheid (sinds 2015)
• Formuleert zelf de wetenschappelijke aanbevelingen, bv. welke vaccins in het kindervaccinatieprogramma komen
• Surveillance en vaccinbevoorrading liggen bij het Statens Serum Institut
• Geen apart overkoepelend adviesorgaan zoals de HGR: de adviesfunctie zit ín de autoriteit

Zweden. Folkhälsomyndigheten:

• Ongeveer 600 medewerkers
• Combineert volksgezondheidsmonitoring, infectieziektebestrijding en wetenschappelijk advies
• Opgericht op 1 januari 2014 door fusie van het Nationaal Instituut voor Volksgezondheid en het Instituut voor Infectieziektebestrijding
• Eén orgaan, geen apart adviesorgaan

Zwitserland:

• Geen equivalent van de HGR als overkoepelend adviesorgaan
• Deelcommissies per domein: EKIF (vaccinatie), Nationale Ethische Commissie (biomedisch)
• De EKIF is een buitenparlementaire commissie waarvan het secretariaat bij het Bundesamt für Gesundheit (BAG) ligt; de vaccinatieaanbevelingen verschijnen samen met het BAG

Conclusie internationale vergelijking: België heeft een apart, semi-onafhankelijk adviesorgaan voor volksgezondheid dat losstaat van het onderzoeksinstituut (Sciensano) maar geen eigen wet of budget heeft. De vergeleken landen kiezen duidelijker: óf een sterk onafhankelijk orgaan met eigen wet en budget (Nederland), óf de adviesfunctie in de nationale volksgezondheidsinstelling zelf (Duitsland, Denemarken, Zweden), óf smalle commissies per domein met het secretariaat bij de federale gezondheidsdienst (Zwitserland).

1D. Knelpunten en kritiek

1. Onduidelijke onafhankelijkheid: De HGR claimt onafhankelijk te zijn, maar heeft geen eigen wettelijke basis (enkel KB), geen eigen budget, en het secretariaat bestaat uit ambtenaren van FOD Volksgezondheid. De minister benoemt de experten. Vergelijk met Nederland, waar de Gezondheidsraad wettelijk verankerd is in de Gezondheidswet.

2. Overlap en versnippering: Er zijn minstens 4 federale instellingen die wetenschappelijke adviezen over volksgezondheid formuleren (HGR, Sciensano, KCE, FAVV-wetenschappelijk comité). Tijdens COVID was de kakofonie van adviesorganen (HGR, GEMS, RAG, Sciensano) verwarrend voor burger en beleid.

3. Gebrek aan transparantie over middelen: Het activiteitenverslag bevat geen financiële gegevens, er is geen publieke audit door het Rekenhof en er zijn geen formele KPI's. Je kan niet meten of de HGR goed functioneert.

4. Controverses over wetenschappelijke kwaliteit:

   • 2019: Een waarschuwing voor "beschavingsziekten" (met het advies om tattoos, nagellak en granola te vermijden) leidde tot spot in de media
   • 2019: De Vlaamse Vereniging voor Psychiatrie bekritiseerde in een brief aan The Lancet Psychiatry de inhoud en methodologie van een HGR-rapport over het gebruik van de DSM
   • 2021: Drie van de 23 betrokken experten weigerden een rapport over nucleair risico, duurzame ontwikkeling en energietransitie te onderschrijven omdat de conclusies volgens hen niet op "principes van goed wetenschappelijk onderzoek" gebaseerd waren. Het SCK CEN, waar de drie experten werkten, stelde dat hun wetenschappelijke integriteit en onafhankelijkheid werden aangetast.

5. Klein en kwetsbaar secretariaat: Met ongeveer 21 VTE (2025) ondersteunt het secretariaat meer dan 700 actieve experten en ruim 30 adviezen per jaar. Het eigen activiteitenverslag wijst op structurele kwetsbaarheden: de langdurige afwezigheid van vier personeelsleden in 2025 zette de werking onder druk. Vergelijk: het secretariaat van de Nederlandse Gezondheidsraad telt 49 medewerkers (2025).

6. Niet-bindend en weinig follow-up: Adviezen van de HGR zijn niet bindend. Er is geen formeel mechanisme dat bijhoudt of en hoe adviezen worden geïmplementeerd. Voorbeeld: de HGR raadde herhaaldelijk af om het COVID Safe Ticket in te zetten voor kinderen en adolescenten. Het ticket gold toch vanaf 12 jaar.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 3 ❌, 3 ⚠️, 3 ✅. Grootste winst te boeken bij: Eenvoud (fusie van adviesfuncties), Verantwoordelijkheid = Financiering (eigen budget of integratie), en Resultaatgericht (KPI's en impactmeting).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De wetenschappelijke adviesfunctie van de HGR wordt geïntegreerd in een versterkt Sciensano, naar het model van het Duitse RKI of het Zweedse Folkhälsomyndigheten.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. De HGR als apart orgaan wordt opgeheven. De wetenschappelijke adviesfunctie wordt ondergebracht bij Sciensano, dat wordt omgevormd tot een volwaardig nationaal volksgezondheidsinstituut naar Duits/Zweeds model.
2. Sciensano krijgt een wettelijk verankerde adviesraad (geen KB, maar een wet) met eigen werkingsbudget. Vergelijkbaar met de STIKO binnen het RKI.
3. De adviesraad binnen Sciensano behoudt het expertennetwerk van de HGR (het systeem van 300 benoemde experten + breder netwerk werkt goed), maar krijgt:
   • Een eigen wettelijke basis (parlementaire wet, niet enkel KB)
   • Een eigen werkingsbudget van minimum €5 miljoen/jaar (vergelijkbaar met de Nederlandse Gezondheidsraad, €6,4 miljoen in 2025)
   • Een secretariaat van ~25 VTE (ongeveer 21 VTE in 2025)
   • Formele onafhankelijkheid van de minister bij de benoeming van experten (benoeming door een onafhankelijk comité, niet door de minister)
4. De ad-hoc adviesstructuren (GEMS-achtige constructies) worden overbodig: bij een crisis is Sciensano het enige wetenschappelijke aanspreekpunt.
5. Het KCE gaat op in het Federaal Gezondheidsagentschap (zie partijpunt Gezondheidszorg) en behoudt daar zijn opdracht voor health technology assessment; het stemt af met de adviesraad binnen Sciensano om overlap te vermijden.

Naar welk niveau: Federaal (ongewijzigd). Volksgezondheidsadvies blijft een federale bevoegdheid.

Internationaal model: Combinatie van het Duitse RKI (integratie advies + onderzoek) en de Nederlandse Gezondheidsraad (wettelijke onafhankelijkheid, eigen budget, parlementaire verantwoording).

Geschatte efficiëntiewinst:

• Eén wetenschappelijk aanspreekpunt voor volksgezondheidsadvies in plaats van een versnipperd landschap van adviesorganen → snellere, duidelijkere communicatie
• Opheffing HGR-secretariaat als apart orgaan → middelen geherinvesteerd in versterkt Sciensano
• Geen ad-hoc crisisorganen meer nodig → structurele paraatheid
• Betere implementatie-tracking van adviezen → hoger rendement op wetenschappelijke input

Implementatiepad:

• Jaar 1: Parlementaire wet die Sciensano hervormt en de adviesraad wettelijk verankert
• Jaar 2: Overdracht HGR-functies en -experten naar Sciensano; opbouw secretariaat
• Jaar 3: Opheffing HGR als apart orgaan; eerste evaluatiecyclus van het nieuwe model

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Hoge Gezondheidsraad. Hervormd Het oudste adviesorgaan voor volksgezondheid van België (1849) wordt geïntegreerd in Sciensano: één wetenschappelijk instituut dat zowel onderzoekt als adviseert, met een wettelijk verankerde en onafhankelijke adviesraad. Zoals in Duitsland en Zweden al lang de norm is.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Hoge Gezondheidsraad (HGR) is het wetenschappelijk adviesorgaan van de federale overheid voor volksgezondheid. Het werd opgericht in 1849 en werkt met een netwerk van meer dan 1.500 experten die onbezoldigd adviezen uitbrengen over vaccinatie, voeding, milieu & gezondheid, mentale gezondheid en infectieziekten. Een College van 30 experten valideert de adviezen, ondersteund door een secretariaat van ongeveer 21 voltijdse krachten binnen de FOD Volksgezondheid (2025). De HGR brengt jaarlijks ruim 30 adviezen uit (37 in 2024, 34 in 2025).

Wat er mis gaat

Het probleem is niet de HGR zelf: de kwaliteit van de experten is hoog. Het probleem is de structuur eromheen. België heeft minstens vier federale instellingen die wetenschappelijk adviseren over volksgezondheid: de HGR, Sciensano, het Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) en het wetenschappelijk comité van het voedselagentschap FAVV. Tijdens de COVID-pandemie kwamen daar nog eens de GEMS-expertengroep en de adviezen van de Risk Assessment Group (RAG) bovenop.

Resultaat: niemand wist nog wie nu eigenlijk het wetenschappelijke referentiepunt was. De burger hoorde verschillende experten met soms verschillende nuances. En de HGR zelf? Die heeft geen eigen budget (hangt af van de FOD Volksgezondheid), geen wettelijke verankering (enkel een koninklijk besluit), en een secretariaat van ongeveer 21 voltijdse krachten dat een netwerk van meer dan 1.500 experten moet dragen en volgens het eigen activiteitenverslag structureel kwetsbaar is. Er is geen externe evaluatie, geen KPI's, en niemand houdt bij of de adviezen ook daadwerkelijk worden toegepast. De HGR raadde herhaaldelijk af om het COVID Safe Ticket in te zetten voor kinderen en adolescenten; het ticket gold toch vanaf 12 jaar.

Hoe het elders werkt

In Nederland heeft de Gezondheidsraad een eigen wettelijke basis (de Gezondheidswet), een budget van €6,4 miljoen per jaar en een secretariaat van 49 medewerkers (2025), en adviseert rechtstreeks regering én parlement. Dat is echte onafhankelijkheid.

In Duitsland is het Robert Koch Instituut (RKI, rond 1.500 medewerkers) het centrale wetenschappelijke referentiepunt voor volksgezondheid. Het combineert onderzoek, surveillance en beleidsadvies, inclusief de bekende STIKO die de vaccinatieaanbevelingen opstelt. Geen apart adviesorgaan nodig.

In Zweden fuseerden het Instituut voor Volksgezondheid en het Instituut voor Infectieziektebestrijding in 2014 tot de Folkhälsomyndigheten (ongeveer 600 medewerkers): één instelling voor monitoring, onderzoek en advies.

De trend is overal dezelfde: integreer de adviesfunctie in het nationale volksgezondheidsinstituut, of maak het adviesorgaan echt onafhankelijk met een eigen wettelijke basis en middelen. België doet geen van beide.

Wat HART voorstelt

De HGR wordt als apart orgaan opgeheven. De wetenschappelijke adviesfunctie wordt geïntegreerd in een versterkt Sciensano, dat wordt omgevormd tot het Belgische equivalent van het Duitse RKI: één nationaal wetenschappelijk volksgezondheidsinstituut dat zowel onderzoekt als adviseert.

Concreet:

• Binnen Sciensano komt een wettelijk verankerde adviesraad (via parlementaire wet, niet via KB). Deze raad neemt de adviesfunctie van de HGR over.
• Het succesvolle expertennetwerk van de HGR (300 benoemde experten + breder netwerk) wordt overgenomen.
• De adviesraad krijgt een eigen werkingsbudget van minimum €5 miljoen per jaar en een secretariaat van ~25 voltijdse krachten, vergelijkbaar met de Nederlandse Gezondheidsraad.
• Experten worden benoemd door een onafhankelijk comité, niet langer door de minister. Dat versterkt de onafhankelijkheid.
• Bij een gezondheidscrisis is er voortaan één wetenschappelijk aanspreekpunt: geen GEMS, geen losse RAG naast de adviesraad, geen ad-hoc constructies meer. De risicobeoordeling die Sciensano al coördineert, valt onder hetzelfde dak.
• Elk advies krijgt een implementatie-tracking: wordt het overgenomen? Zo niet, moet de minister binnen dertig dagen publiek uitleggen waarom niet (comply-or-explain, dezelfde regel als voor alle adviesraden, art. 41 §3 HART-grondwet).

Wat het oplevert

• Duidelijkheid: Eén wetenschappelijk referentiepunt voor volksgezondheid in plaats van een versnipperd landschap van adviesorganen. De burger weet waar de wetenschap staat.
• Betere crisisparaatheid: Geen improviserend netwerk van ad-hoc commissies meer bij de volgende pandemie.
• Sterkere onafhankelijkheid: Wettelijke verankering en onafhankelijke benoeming in plaats van een KB en ministeriële benoeming.
• Professionelere werking: Een eigen budget en een groter secretariaat (van ongeveer 21 naar ~25 voltijdse krachten) betekenen betere ondersteuning voor het expertennetwerk, snellere adviesproductie, en professionele communicatie naar de burger.
• Verantwoording: KPI's, jaarlijkse evaluatie, en comply-or-explain voor de minister zorgen ervoor dat adviezen niet meer in een bureaula verdwijnen.

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)