Hoge Raad van Financiën: Audit

Datum: 2026-03-30 Categorie: Sociaal Overleg & Adviesraden Status: 🟠 Hervormd: onafhankelijke begrotingswaakhond voor alle overheden

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Hoge Raad van Financiën (HRF), in het Frans Conseil supérieur des Finances (CSF), is een Belgisch adviesorgaan dat teruggaat op het Koninklijk Besluit van 31 januari 1936. Het werd onder meer hervormd in 1967, 1981, 1989, 2006 en 2018.

Juridische basis: Koninklijk Besluit van 23 mei 2018 betreffende de Hoge Raad van Financiën (ter vervanging van het KB van 3 april 2006), in 2023 aangevuld met de Studiecommissie voor Overheidsinvesteringen. De kredieten van de Raad lopen via de FOD Financiën.

Voorzitter: De Minister van Financiën draagt de titel van voorzitter van de Raad, maar maakt geen deel uit van de afdelingen of de Studiecommissie voor de Vergrijzing. Die voorzittersrol was een punt van kritiek van de Europese Commissie (zie 1D).

Samenstelling: De HRF bestaat uit vier onderdelen:

1. Afdeling "Financieringsbehoeften van de Overheid": 12 leden, benoemd door de Koning voor 5 jaar, hernieuwbaar:

   • 3 leden op voordracht van de Nationale Bank van België; de voorzitter van de afdeling komt uit die leden
   • 3 leden op voordracht van de federale ministers van Financiën en Begroting
   • 6 leden op voordracht van de gemeenschappen en gewesten (Vlaamse Gemeenschap 2, Franse Gemeenschap 1, Waals Gewest 1, Brussels Hoofdstedelijk Gewest 2)
   • daarnaast 1 lid met raadgevende stem voor de Duitstalige Gemeenschap

2. Afdeling "Fiscaliteit en Parafiscaliteit": 12 leden (6 op voordracht van federale ministers en het Federaal Planbureau, 6 op voordracht van de deelstaten); adviseert over fiscale hervormingen, belastingdruk en fiscale verschuivingen

3. Studiecommissie voor de Vergrijzing (SCvV): publiceert jaarlijks een verslag over de budgettaire en sociale gevolgen van de vergrijzing tot 2070. Het secretariaat wordt verzorgd door het Federaal Planbureau. Volgens het verslag van juli 2026 stijgen de sociale uitgaven van 25,7% van het bbp (2025) naar 27,2% (2050) en stabiliseren ze daarna tot 2070: een budgettaire kost van de vergrijzing van 1,5 procentpunt van het bbp.

4. Studiecommissie voor Overheidsinvesteringen (SCOI): opgericht bij KB van 16 februari 2023, bestudeert de behoeften en belemmeringen voor overheidsinvesteringen. Ook hier verzorgt het Federaal Planbureau het secretariaat.

Budget en personeel:

• De afdeling Financieringsbehoeften heeft een eigen secretariaat van 10 leden (KB 2018, art. 12): vijf uit federale diensten en vijf uit de administraties van de deelstaten
• De kredieten voor de afdeling en haar secretariaat staan op een afzonderlijk programma in de federale begroting; de FOD Financiën voert ze uit
• De FOD Financiën stelt kantoor- en vergaderruimte gratis ter beschikking
• Het huishoudelijk reglement kan in presentiegeld voorzien; de leden werken niet voltijds voor de Raad

Kerncijfer: Het budget van de Raad wordt niet apart gerapporteerd in de geraadpleegde bronnen. Met een secretariaat van tien mensen gaat het om een beperkt bedrag; de Studiecommissie voor Overheidsinvesteringen startte met een werkingsbudget van €500.000 voor 2022-2024. In een bevraging van de Europese Commissie noemde de HRF zijn eigen middelen ontoereikend.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Maart: advies over het begrotingstraject van de gezamenlijke overheid voor de komende 3 jaar en de verdeling over de overheidsniveaus (input voor de begrotingsplannen die België bij de Europese Unie indient)
• Juni/juli: evaluatie van de naleving van de begrotingsverbintenissen door de verschillende overheidsniveaus
• Fiscale adviezen: op vraag van de Minister van Financiën of op eigen initiatief (bv. rapporten over een brede fiscale hervorming in 2020 en 2021)
• Vergrijzingsrapport: jaarlijks via de Studiecommissie. Het meest zichtbare en meest geciteerde product
• Overheidsinvesteringen: studies van de Studiecommissie voor Overheidsinvesteringen

Overlap en versnippering:

• Het Federaal Planbureau (FPB, 91 voltijdse equivalenten eind 2025) maakt de macro-economische vooruitzichten die de HRF als input gebruikt, en verzorgt het secretariaat van beide studiecommissies. Volgens de OESO vervullen de afdeling Financieringsbehoeften en het FPB samen de rol van onafhankelijke begrotingsinstelling die de Europese regels vragen
• Het Rekenhof beoordeelt ook de begrotingen, maar vanuit een juridisch-boekhoudkundige invalshoek
• De Nationale Bank maakt eigen vooruitzichten, en sociaal-economische raden zoals de SERV (Vlaanderen) en de CRB (federaal) brengen ook adviezen uit over begroting en economisch beleid
• Resultaat: meerdere instellingen die overlappend begrotingsadvies geven, zonder dat één instelling de volledige doorrekening maakt

Prestatie-indicatoren: Er zijn geen formele KPI's voor de HRF. De kwaliteit van het advies wordt niet extern geëvalueerd. Of regeringen de adviezen opvolgen, wordt nergens systematisch bijgehouden.

Bekende knelpunten:

• De afdeling Fiscaliteit en Parafiscaliteit leverde in 2020, na een opdracht uit 2017, een rapport over een grote belastinghervorming af zonder eenduidige conclusie, met een meerderheids- en een minderheidsstandpunt. Na een eerste rapport over een brede fiscale hervorming (juli 2021) kwam het aangekondigde tweede rapport er nooit, omdat de interne verdeeldheid te groot was. De samenstelling met leden die door alle bestuursniveaus worden voorgedragen, maakt consensus moeilijk.
• De aanbevolen begrotingstrajecten zijn niet bindend: regeringen kunnen ervan afwijken zonder sanctie.

1C. Internationale vergelijking

Wat opvalt:

1. Nederland (CPB) is het gouden standaard-model. Met ruim 120 analisten (VTE, 2021), meer dan het dubbele van de ongeveer 50 bij het Federaal Planbureau, levert het CPB doorrekeningen van verkiezingsprogramma's, regeerakkoorden én individuele beleidsvoorstellen. Zijn ramingen vormen de officiële basis voor de rijksbegroting en zijn analyses worden door alle partijen als gezaghebbend beschouwd. De sleutel: gegarandeerde vakinhoudelijke onafhankelijkheid + voldoende capaciteit + een traditie van niet-partijdig onderzoek.

2. Denemarken (DØRS) heeft een elegant model: het voorzitterschap bestaat uit 4 universiteitsprofessoren in de economie (de "wijzen"). Het brede raadsorgaan (24 leden) omvat sociale partners, maar de analyses en conclusies zijn de verantwoordelijkheid van het onafhankelijke voorzitterschap.

3. België laat de minister van Financiën de titel van voorzitter dragen van de Raad die zijn begrotingsbeleid evalueert. Bij het CPB, de DØRS en de Finanspolitiska rådet staat geen minister aan het hoofd. Het KB van 2018 bepaalt dat de minister geen deel uitmaakt van de afdelingen en dat de afdeling Financieringsbehoeften volledig autonoom werkt, maar de optiek blijft problematisch.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Onafhankelijkheidsprobleem: De Europese Commissie had kritiek op de Belgische omzetting van het VSCB (Verdrag inzake Stabiliteit, Coördinatie en Bestuur), onder meer op de rol van de minister van Financiën als voorzitter. Een voorwaarde voor volledige naleving was dat de functionele autonomie van de HRF versterkt werd. Het KB van 2018 probeerde dit op te lossen door de minister formeel buiten de afdelingen te houden, maar hij blijft de titel van voorzitter dragen en de perceptie van afhankelijkheid blijft.

2. Capaciteitstekort: De afdeling Financieringsbehoeften, die de begrotingen van alle overheden evalueert, werkt met een secretariaat van 10 mensen. In een bevraging van de Europese Commissie noemde de HRF zijn eigen middelen ontoereikend, en ook experten van het IMF zagen een knelpunt in de middelen. Ter vergelijking: het Nederlandse CPB zet ruim 120 analisten in, het Deense DØRS ongeveer 25 (VTE, 2021). Dit beperkt de diepgang en snelheid van analyses.

3. Versnippering: België heeft drie instellingen die begrotingsadvies geven (HRF, FPB, Rekenhof), plus de Nationale Bank en sociaal-economische raden zoals de SERV en de CRB, zonder duidelijke taakverdeling of hiërarchie.

4. Politieke samenstelling: Beide afdelingen zijn samengesteld uit leden die door de federale overheid en de deelstaten worden voorgedragen. Dat maakt consensus moeilijk: leden verdedigen soms de belangen van "hun" overheid in plaats van onafhankelijk advies te geven. Bewijs: het tweede rapport over een brede fiscale hervorming, gevraagd in 2021, kwam er door interne verdeeldheid nooit.

5. Geen afdwingingsmechanisme: Adviezen zijn vrijblijvend. Het VSCB legde alleen voor de toetsing van de structurele begrotingsregel een beperkt "comply or explain"-mechanisme op. Sinds de hervorming van de Europese begrotingsregels (richtlijn (EU) 2024/1265) moeten lidstaten de beoordelingen van hun onafhankelijke begrotingsinstellingen volgen of binnen twee maanden publiek uitleggen waarom niet; de lidstaten moesten dat tegen 31 december 2025 omzetten. Een uitleg achteraf blijft wel iets anders dan een bindend kader.

6. Dubbele petten: De SCvV en de Studiecommissie voor Overheidsinvesteringen draaien op het secretariaat van het Federaal Planbureau, maar staan formeel onder de HRF. Dit creëert verwarring over wie waarvoor verantwoordelijk is.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0 ✅ · 4 ⚠️ · 5 ❌

De grootste winst is te boeken op Schaalgrootte (5), Eenvoud (4) en Resultaatgericht (7). De HRF is in zijn huidige vorm niet opgewassen tegen zijn taak.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd: de HRF blijft een aparte, onafhankelijke instelling en wordt de begrotingswaakhond van alle overheden, met bindende adviezen over cijfers en begrotingsregels (art. 41, 42 en 56 HART-grondwet). Hij gaat niet op in het Planbureau of een Belgisch CPB.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Geen fusie met het Federaal Planbureau: de HRF blijft apart en wordt de onafhankelijke begrotingswaakhond van alle overheden. Het Planbureau, versterkt tot een Belgisch CPB, maakt de ramingen en rekent de programma's door; de HRF bewaakt de begrotingsregels
2. Onafhankelijkheid in de grondwet (art. 42 HART-grondwet), uitgewerkt in een organieke wet (niet enkel een KB), met:
   • Leden op score, geselecteerd door de kamer controle van het Onafhankelijk Benoemingsorgaan voor één termijn, niet hernieuwbaar, en alleen wegens een zware fout ontzet. Geen leden meer op voordracht van de federale ministers, de deelstaten of de Nationale Bank
   • De minister van Financiën is géén voorzitter meer
3. Mandaat:
   • Begrotingsadvies en -monitoring voor alle overheden (huidige taak van de afdeling Financieringsbehoeften)
   • Bewaking van de begrotingsregels van elke overheid: de schuldenrem, het schuldanker en de meerjarige uitgavenplafonds (art. 56). De HRF meldt elke afwijking, en de betrokken regering legt binnen dertig dagen een correctieplan voor aan haar parlement
   • Fiscale adviezen, het vergrijzingsrapport en de studies over overheidsinvesteringen (huidige taken van de afdeling Fiscaliteit en de twee studiecommissies)
   • Jaarlijkse "staat van de overheidsfinanciën". Publiek rapport, gepresenteerd aan het parlement
4. Capaciteit: een eigen secretariaat dat de begrotingen van alle overheden kan evalueren, in plaats van tien ambtenaren uit de federale en regionale administraties
5. Eigen budget in de federale begroting, niet onder de FOD Financiën maar als autonome begrotingslijn
6. Bindend in plaats van comply-or-explain: de adviezen over cijfers en begrotingsregels zijn bindend: van de cijfers wordt niet afgeweken, van de begrotingsregels alleen in een buitengewone noodsituatie, met twee derden in het parlement, een motivering en een einddatum (art. 41 §2 en 56). Op de andere adviezen, zoals over een fiscale hervorming, antwoordt de regering binnen dertig dagen publiek en gemotiveerd (art. 41 §3)

Naar welk niveau: Federaal (logisch: begrotingscoördinatie is per definitie bovenlokaal)

Internationaal model: Zweden (Finanspolitiska rådet: ex-post evaluatie van het begrotingsbeleid en van de naleving van het begrotingskader) als primair model, met elementen van Denemarken (onafhankelijk voorzitterschap door academici); het Nederlandse CPB is het model voor het Planbureau, niet voor de HRF

Geschatte besparing: Geen directe besparing. De HRF gaat niet op in het Planbureau; de kost van de uitbreiding van het Planbureau (netto ongeveer €8-12 miljoen per jaar) wordt één keer verrekend in de audit Versterkt Planbureau (Belgisch CPB). De versterking van de HRF zelf (eigen secretariaat en budget) is niet apart becijferd. De echte winst is indirect: betere begrotingsdiscipline. Bindende adviezen en een correctieplan bij elke afwijking dwingen regeringen tot realistische begrotingen. Bij overheidsuitgaven van ongeveer €348 miljard (2025) is 0,1% al ongeveer €350 miljoen.

Implementatiepad:

• Jaar 1: Organieke wet ontwerpen en goedkeuren (art. 41, 42 en 56 HART-grondwet)
• Jaar 2: Leden selecteren via de kamer controle van het Onafhankelijk Benoemingsorgaan, eigen secretariaat en budget installeren
• Jaar 3: Operationeel als onafhankelijke begrotingswaakhond van alle overheden, met bindende adviezen over cijfers en begrotingsregels

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Hoge Raad van Financiën. Hervormd De Hoge Raad van Financiën wordt de onafhankelijke begrotingswaakhond van alle overheden: leden op score, bindende adviezen over cijfers en begrotingsregels, en een correctieplan binnen dertig dagen bij elke afwijking. Hij blijft apart van het Planbureau. Naar het bewezen Zweedse model.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Hoge Raad van Financiën (HRF) is een adviesorgaan dat teruggaat tot 1936 en de regering adviseert over begrotingsbeleid en fiscaliteit. De Raad heeft vier onderdelen: een afdeling die begrotingsadvies geeft, een afdeling voor fiscaal beleid, de Studiecommissie voor de Vergrijzing die jaarlijks berekent wat de vergrijzing ons gaat kosten, en een Studiecommissie voor Overheidsinvesteringen. De begrotingsafdeling heeft een secretariaat van slechts 10 mensen. De minister van Financiën draagt de titel van voorzitter. Daarnaast bestaat het Federaal Planbureau (FPB) met 91 voltijdse equivalenten (eind 2025), dat de economische vooruitzichten maakt en het secretariaat van beide studiecommissies verzorgt.

Wat er mis gaat

De Europese Commissie heeft België al op de vingers getikt: een adviesorgaan dat het begrotingsbeleid van de minister moet evalueren, maar diezelfde minister als voorzitter heeft, is niet onafhankelijk genoeg. Het KB van 2018 probeerde dit cosmetisch op te lossen. De minister is formeel "geen lid" van de afdelingen, maar de structuur blijft problematisch. Met een secretariaat van 10 mensen is de begrotingsafdeling bovendien zwaar onderbemand; de Raad noemde zijn eigen middelen zelf ontoereikend. Ter vergelijking: het Nederlandse CPB zette ruim 120 analisten in (2021) voor één land met één regering. België, met 6 regeringen en overheidsuitgaven van ongeveer €348 miljard (2025), laat de evaluatie van al die begrotingen over aan een secretariaat van tien mensen. Het resultaat: analyses met beperkte diepgang, en een tweede rapport over een brede fiscale hervorming dat er door interne verdeeldheid nooit kwam. Bovendien is er overlap: de HRF, het FPB, het Rekenhof, de Nationale Bank én diverse sociaal-economische raden geven allemaal een vorm van begrotingsadvies, zonder duidelijke taakverdeling.

Hoe het elders werkt

Nederland heeft het Centraal Planbureau (CPB): één onafhankelijk orgaan met ruim 120 analisten dat macro-economische prognoses maakt, verkiezingsprogramma's doorrekent, regeerakkoorden beoordeelt en begrotingsadvies geeft. Ministers mogen het CPB geen aanwijzingen geven over methode of inhoud, het heeft een eigen directeur (geen minister als voorzitter), en het geniet het vertrouwen van alle politieke partijen. Het resultaat: beter onderbouwd beleid, meer begrotingsdiscipline, en een publiek debat dat op feiten gebaseerd is. In Denemarken combineert de DØRS (Economische Raden) een onafhankelijk voorzitterschap van vier universiteitsprofessoren met een breed adviesorgaan. De "wijzen" leveren de analyses, vrij van politieke invloed.

Wat HART voorstelt

HART wil de HRF niet laten opgaan in het Planbureau, maar er de onafhankelijke begrotingswaakhond van alle overheden van maken. Het Planbureau, versterkt tot een Belgisch CPB, maakt de ramingen en rekent de programma's door; de Hoge Raad bewaakt de regels. Hij krijgt:

• Onafhankelijkheid in de grondwet (art. 42 HART-grondwet), niet enkel een KB dat elke regering kan wijzigen
• Leden op score, geselecteerd door de kamer controle van het Onafhankelijk Benoemingsorgaan voor één termijn, niet hernieuwbaar. Geen leden meer op voordracht van de regeringen, en geen minister meer als voorzitter
• Een eigen secretariaat en een eigen budget, los van de FOD Financiën
• Bindende adviezen over cijfers en begrotingsregels: van de cijfers wordt niet afgeweken, van de begrotingsregels alleen in een buitengewone noodsituatie, met twee derden in het parlement, een motivering en een einddatum (art. 41 §2 en 56). Op zijn andere adviezen antwoordt de regering binnen dertig dagen publiek en gemotiveerd (art. 41 §3)
• Een correctieplan bij elke afwijking: de Raad meldt elke afwijking van de schuldenrem, het schuldanker of de uitgavenplafonds, en de betrokken regering legt binnen dertig dagen een correctieplan voor aan haar parlement (art. 56)
• Een breed mandaat: begrotingsadvies, fiscale adviezen, het vergrijzingsrapport en de investeringsstudies, en een jaarlijkse publieke "Staat van de Overheidsfinanciën"

Wat het oplevert

België krijgt eindelijk één gezaghebbende, onafhankelijke waakhond die de begrotingsregels van alle overheden bewaakt, met een duidelijke taakverdeling in plaats van een lappendeken van adviesraden die elkaar overlappen: het Planbureau maakt de ramingen, het Rekenhof controleert achteraf, de Hoge Raad van Financiën bewaakt de regels. Zijn oordeel is niet langer vrijblijvend: zijn adviezen over cijfers en begrotingsregels zijn bindend, en een regering die afwijkt, legt binnen dertig dagen een correctieplan voor aan haar parlement. De kost van een eigen secretariaat is niet apart becijferd, maar verwaarloosbaar bij overheidsuitgaven van ongeveer €348 miljard (2025). Zweden toont met de Finanspolitiska rådet dat een onafhankelijke raad de naleving van het begrotingskader effectief kan bewaken. Binnen drie jaar na de start kan de hervormde Raad operationeel zijn.

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)