Eerste Minister + Ministerraad: Audit

Datum: 2026-03-28 Lijn: Eerste Minister + Ministerraad. 15 ministers Categorie: Federale Regering Status: 🟠 Hervormd

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Ministerraad (Conseil des Ministres) is het hoogste uitvoerende orgaan van de Belgische federale overheid. De juridische basis is vastgelegd in de Belgische Grondwet, met name Artikel 99, dat twee cruciale regels stelt:

1. Maximum 15 ministers in de Ministerraad (inclusief de Eerste Minister).
2. Taalpariteit: evenveel Nederlandstalige als Franstalige ministers, met mogelijke uitzondering van de Eerste Minister.

Historiek:

• Het systeem van taalpariteit werd ingevoerd bij de grondwetsherziening van 1970, als onderdeel van de eerste staatshervorming.
• De limiet van 15 ministers werd ingevoerd bij de grondwetsherziening van 1993 (Sint-Michielsakkoord).
• Vóór 1993 kon de ministerraad aanzienlijk groter zijn. De regering-Martens IX (1988-1991) telde bijvoorbeeld 15 ministers én 11 staatssecretarissen.

Huidige samenstelling (regering-De Wever, februari 2025):

• 15 ministers, geen staatssecretarissen. Een primeur in recente Belgische politiek
• Coalitie van 5 partijen: N-VA, Vooruit, CD&V, MR, Les Engagés
• 8 Nederlandstaligen (4 N-VA, 2 Vooruit, 2 CD&V)
• 7 Franstaligen (4 MR, 3 Les Engagés)
• Premier: Bart De Wever (N-VA)
• 4 vicepremiers: Jan Jambon (N-VA), David Clarinval (MR), Vincent Van Peteghem (CD&V), Maxime Prévot (Les Engagés)

Ministeriële kabinetten: Naast de ministers zelf beschikt elke minister over een ministerieel kabinet een team van politieke medewerkers dat beleidsvoorstellen voorbereidt, onderhandelt en coördineert. Dit is een Belgisch-Franstalig systeem dat in de meeste Noord-Europese landen niet bestaat.

• Regering-De Croo (2020): 838 kabinetsmedewerkers voor 15 ministers + 5 staatssecretarissen
• Gemiddeld ~42 medewerkers per kabinet
• Vicepremiers en premier hebben de grootste kabinetten (54-60 leden)
• Totale jaarlijkse kost alle Belgische kabinetten (2018): €197,64 miljoen
• Federaal alleen: €86,78 miljoen per jaar
• Over een volledige legislatuur: bijna €1 miljard

Profiel kabinetsmedewerkers: 60% heeft een partijlidmaatschap, 66% heeft een universitair diploma, 33% heeft 10+ jaar ervaring bij de overheid. Slechts 16% komt uit de privésector.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken Ministerraad:

• Beraadslagen over wetsontwerpen en koninklijke besluiten
• Begrotingsbeslissingen
• Benoemingen op hoge functies
• Coördinatie tussen ministers en beleidsdomeinen
• Overlegcomité met deelstaten

Kerntaken ministeriële kabinetten:

• Beleidsvoorbereiding (in de meeste landen een taak van ambtenaren)
• Politieke onderhandelingen tussen coalitiepartners
• Contacten met parlement, pers, en partij
• Toezicht op de administratie

Problemen in de praktijk:

• Particratie: kabinetten zijn de facto verlengstukken van partijhoofdkwartieren. Ze sturen de administratie aan in plaats van andersom.
• Kennisverlies: bij elke regeringswissel vertrekken alle kabinetsleden. Opgebouwde expertise verdwijnt. Ambtenaren die 20-30 jaar werken zouden continuïteit garanderen.
• Dubbel werk: kabinetten doen werk dat de administratie (FOD's) zou moeten doen, wat leidt tot ondermijning van het ambtenarenkorps.
• Transparantie: kabinetten vallen niet onder de openbaarheid van bestuur. Het is moeilijk te achterhalen wie er precies werkt en wat ze doen.

1C. Internationale vergelijking

Nederland Het meest relevante referentiemodel:

• Ministers worden ondersteund door ambtenaren, niet door politieke kabinetten.
• Een minister heeft ~20-30 medewerkers: spindoctors, communicatiemedewerkers, en parlementaire contacten.
• Beleidsvoorbereiding gebeurt door de Algemene Bestuursdienst (ABD) een professioneel korps van topambtenaren.
• VRT NWS concludeerde in 2020: "De grens tussen Noord- en Zuid-Europa loopt in politiek opzicht tussen Nederland en Vlaanderen."

Zweden Het Regeringskansliet:

• Alle ministeries zijn samengevoegd in één organisatie: het Regeringskansliet (~4.800 medewerkers).
• Slechts ~170-200 zijn politieke benoemingen. De rest zijn professionele ambtenaren.
• Strikte scheiding tussen politiek en uitvoering (agentschappen zijn onafhankelijk).

Zwitserland Het collegiale model:

• Slechts 7 ministers (Bundesräte) besturen het hele land.
• Geen premier. Het voorzitterschap rouleert jaarlijks.
• Beslissingen worden collegiaal genomen. Ministers verdedigen publiek alle besluiten, ook als ze persoonlijk anders stemden.
• Extreem efficiënt: 8,7 miljoen inwoners, 7 ministers, 4 talen.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Wereldrecord zonder regering: België ging in 2010-2011 541 dagen zonder federale regering een Guinness World Record. In 2019-2020 duurde de formatie opnieuw ~493 dagen. De Arizona-coalitie (2024-2025) duurde ~8 maanden.

2. Rekenhof-audit kabinetten: Het Rekenhof onderzocht de personeelsuitgaven van kabinetten en constateerde dat het personeelskader sinds 2008 met meer dan een derde is gedaald, maar dat de besparing vooral uitvoerend en ondersteunend personeel betrof. Niet de politieke adviseurs zelf.

3. Detacheringen: In 2023 verbood de federale regering detacheringen vanuit bpost en Proximus naar ministeriële kabinetten, na controverse over het feit dat overheidsbedrijven personeel "uitleenden" aan ministers.

4. OESO-evaluatie (2025): België scoort onder het OESO-gemiddelde op de Digital Government Index (0,54 vs. 0,61). Het vertrouwen in de overheid (47%) ligt boven het OESO-gemiddelde (39%), maar de efficiëntie van beleid wordt gehinderd door de complexe bestuursstructuur.

5. Totaal ministers in België: Alle Belgische regeringen samen (federaal + Vlaams + Waals + Brussels + FWB + Duitstalige Gemeenschap) tellen ~50-55 ministers en staatssecretarissen voor een land van 11,6 miljoen inwoners. Ter vergelijking: Duitsland heeft 18 ministers voor 84 miljoen inwoners.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0 × ✅, 4 × ⚠️, 5 × ❌

De grootste winst is te boeken op transparantie (kabinetten openbaar maken of afschaffen), resultaatgerichtheid (KPI's voor beleid), en internationaal bewezen modellen (overstap naar het Nederlandse/Scandinavische model zonder kabinetten).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De Ministerraad blijft bestaan als hoogste uitvoerend orgaan, maar wordt fundamenteel anders ingericht.

3B. Concreet voorstel

1. Kleinere Ministerraad: maximaal 12 ministers

• Grondwetswijziging: Artikel 99 aanpassen van 15 naar 12 ministers.
• Door de herschikking van bevoegdheden in het HART-model (4 deelstaten, concurrerende bevoegdheden) zijn er minder federale bevoegdheden en dus minder ministers nodig.
• Taalpariteit behouden (5 NL + 5 FR + premier + eventueel 1 Duitstalig).

2. Afschaffing ministeriële kabinetten. Nederlands model

• Beleidsvoorbereiding wordt de taak van professionele ambtenaren, niet van politieke benoemden.
• Elke minister behoudt een klein politiek secretariaat van maximaal 10 personen: kabinetschef, woordvoerder, parlementair adviseur, en een handvol beleidsadviseurs.
• Oprichting van een Belgische Algemene Bestuursdienst (ABD) naar Nederlands model, die topambtenaren aanstelt op basis van competentie, niet partijkleur.

3. Resultaatsverantwoording

• Elke minister presenteert bij aantreden een beleidsnota met meetbare doelstellingen (KPI's).
• Jaarlijks rapporteert elke minister publiek over de voortgang. Getoetst door het versterkt Planbureau (Belgisch CPB).
• Verantwoordingsdag naar Nederlands model: één dag per jaar waarop de Kamer de resultaten van elk departement bespreekt.

4. Collegialiteit versterken

• Niet naar het Zwitserse model (dat vereist een totale mentaliteitswijziging), maar wel: ministers verdedigen publiek alle regeringsbeslissingen.
• Einde aan de praktijk waarbij vicepremiers via de pers hun eigen coalitielijn verdedigen tegen de regering.

Referentiemodel: Nederland (ABD + klein politiek secretariaat) + Zweden (Regeringskansliet als geïntegreerde organisatie)

Geschatte besparing:

• Afschaffing kabinetten: €60-70 miljoen/jaar federaal (van €87M naar ~€15-20M voor kleine politieke secretariaten)
• Minder ministers (15 → 12): €5-10 miljoen/jaar (minder kabinetten, minder wagenparkkosten, minder ondersteunend personeel)
• Efficiëntiewinst door professionalisering administratie: niet direct becijferbaar, maar het Nederlandse model toont aan dat beleid sneller en consistenter wordt voorbereid.
• Totaal: ~€70-80 miljoen per jaar, ~€350-400 miljoen per legislatuur

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Wet op de Algemene Bestuursdienst. Oprichting ABD, selectieprocedure topambtenaren
• Jaar 2-3: Geleidelijke afbouw kabinetten (bij elke ministerwissel wordt het kabinet niet meer aangevuld)
• Jaar 3-5: Grondwetswijziging Artikel 99 (vereist ontbinding Kamer + 2/3 meerderheid in nieuwe Kamer)
• Jaar 5: Volledige uitrol nieuw systeem

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Eerste Minister + Ministerraad. Hervormd Maximaal 12 ministers in plaats van 15, ministeriële kabinetten afgeschaft en vervangen door professionele ambtenaren zoals in Nederland. Besparing: €70-80 miljoen per jaar.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De federale ministerraad telt maximaal 15 ministers, paritair verdeeld tussen Nederlands- en Franstaligen (Grondwet, artikel 99). De huidige regering-De Wever (februari 2025) is een coalitie van vijf partijen: N-VA, Vooruit, CD&V, MR en Les Engagés. Elke minister beschikt over een ministerieel kabinet. Een team van gemiddeld 42 politieke medewerkers dat beleidsvoorstellen voorbereidt en onderhandelt. De federale kabinetten kosten samen circa €87 miljoen per jaar. Over alle Belgische regeringen heen bedragen de kosten bijna €200 miljoen per jaar.

Wat er mis gaat

Het Belgische systeem van ministeriële kabinetten is een uitzondering in West-Europa. In Nederland, Duitsland, Zweden, Denemarken en Zwitserland bereiden ambtenaren het beleid voor. Niet politieke medewerkers. Het verschil is fundamenteel: ambtenaren werken 20 tot 30 jaar op hetzelfde domein en bouwen expertise op. Kabinetsleden vertrekken na elke regeringswissel, en nemen hun kennis mee. VRT NWS stelde in 2020 vast dat de federale regering 838 kabinetsmedewerkers telde, waarvan 60% partijlid was. Kabinetten vallen niet onder de openbaarheid van bestuur: de burger kan niet zien wie er werkt of wat ze precies doen.

Het resultaat is een systeem van particratie waarbij partijhoofdkwartieren via kabinetten de administratie aansturen, in plaats van een professioneel ambtenarenkorps dat op basis van expertise adviseert. In 2023 bleek dat overheidsbedrijven als bpost en Proximus personeel "uitleenden" aan ministeriële kabinetten. Een praktijk die inmiddels verboden is.

België heeft bovendien het wereldrecord regeringsformatie: 541 dagen zonder federale regering in 2010-2011 (Guinness World Record). De complexe coalitievorming. Altijd minstens 4 tot 7 partijen nodig. Is een direct gevolg van het systeem met 6 regeringen en verplichte pariteiten.

Hoe het elders werkt

Nederland is het meest vergelijkbare referentiemodel. Nederlandse ministers hebben een klein politiek secretariaat van 20 tot 30 personen (spindoctors, communicatiemedewerkers, parlementaire contacten). Alle beleidsvoorbereiding gebeurt door ambtenaren van de Algemene Bestuursdienst (ABD): een professioneel korps van topambtenaren dat op competentie wordt geselecteerd, niet op partijkleur.

Zweden integreert alle ministeries in één organisatie, het Regeringskansliet, met circa 4.800 medewerkers waarvan slechts 170-200 politieke benoemingen. De rest zijn professionele ambtenaren. Zwitsserland bestuurt een land van 8,7 miljoen inwoners (vergelijkbaar met België) met slechts 7 ministers in een collegiaal systeem, zonder premier.

Wat HART voorstelt

Eén: breng het maximum aantal ministers terug van 15 naar 12. Door de herschikking van bevoegdheden in het HART-model (4 deelstaten met concurrerende bevoegdheden) zijn er minder federale portefeuilles nodig. Taalpariteit blijft behouden.

Twee: schaf de ministeriële kabinetten af. Elke minister behoudt een klein politiek secretariaat van maximaal 10 personen (kabinetschef, woordvoerder, parlementair adviseur, enkele beleidsadviseurs). Alle beleidsvoorbereiding verschuift naar een nieuw op te richten Belgische Algemene Bestuursdienst (ABD), waar topambtenaren op basis van competentie worden geselecteerd.

Drie: voer een jaarlijkse Verantwoordingsdag in, naar Nederlands model. Elke minister presenteert bij aantreden een beleidsnota met meetbare doelstellingen. Eén dag per jaar bespreekt de Kamer de resultaten van elk departement, getoetst door het versterkt Planbureau.

Wat het oplevert

De afschaffing van ministeriële kabinetten bespaart circa €70 miljoen per jaar op federaal niveau alleen. Over een legislatuur van vijf jaar is dat €350 tot 400 miljoen. Maar de echte winst zit elders: continuïteit van beleid (ambtenaren die blijven vs. kabinetsleden die vertrekken), transparantie (de burger ziet wie het beleid voorbereidt), en professionaliteit (aanstelling op competentie in plaats van partijkleur).

Het Nederlandse model bewijst dat het kan: een vergelijkbaar land, met een vergelijkbare economie, dat zijn overheid runt zonder politieke kabinetten. De grens tussen Noord- en Zuid-Europa loopt, zoals VRT NWS het formuleerde, precies tussen Nederland en België. Het is tijd om die grens te verleggen.

Fase 5: Bronnenlijst