10 Provincieraden + Deputaties: Audit

Datum: 2026-03-31 Lijn: 10 provincieraden + deputaties. 404 raadsleden · 41 gedeputeerden · naar schatting meer dan €2 mld Categorie: Provincies Status-voorstel: 🟠 Hervormd: de provincieraad wordt het deelstaatparlement, de deputatie maakt plaats voor de deelstaatregering

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

België telt tien provincies, verdeeld over twee gewesten:

Vlaams Gewest: Antwerpen, Limburg, Oost-Vlaanderen, Vlaams-Brabant, West-Vlaanderen Waals Gewest: Henegouwen, Luik, Luxemburg, Namen, Waals-Brabant

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest valt buiten de provinciale indeling.

Elke provincie heeft drie bestuursorganen:

1. Provincieraad: het beslissende orgaan, rechtstreeks verkozen om de zes jaar (samen met de gemeenteraadsverkiezingen). Telt 31 tot 56 leden afhankelijk van de bevolking: 36 in vier Vlaamse provincies en 31 in Limburg, 37 tot 56 in de Waalse provincies. Totaal over heel België: 404 provincieraadsleden (175 in Vlaanderen, 229 in Wallonië, verkiezingen van 2024). Stemt over provinciale reglementen, de begroting en het meerjarenplan.

2. Deputatie (in Wallonië: Collège provincial): het uitvoerend orgaan, gekozen door en uit de provincieraad. In Vlaanderen telt ze 4 gedeputeerden per provincie; in Wallonië 4 onder 750.000 inwoners en 5 vanaf 750.000 inwoners, waarbij de raad er één minder kan kiezen. Voor 2024-2030 gaat het om 41 gedeputeerden: 20 in Vlaanderen en 21 in Wallonië (5 in Luik, 4 in de andere provincies). Verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur en specifieke dossiers (milieu, economie, onderwijs, mobiliteit).

3. Gouverneur: benoemd door de gewestregering. In Vlaanderen zit de gouverneur de deputatie voor, zonder stemrecht. In Wallonië is een gedeputeerde voorzitter van het provinciecollege. De gouverneur coördineert veiligheid, politie, verkeer en noodplanning.

Juridische basis: De provincies staan in de Grondwet (artikel 5 somt ze op, artikel 41 regelt de provinciale belangen). Sinds de zesde staatshervorming (2014) kan een gewest de provinciale instellingen bij decreet afschaffen en eventueel vervangen door bovengemeentelijke besturen, op voorwaarde dat het gewestparlement dat met een tweederdemeerderheid goedkeurt (artikel 41 GW). De provincies volledig uit de Grondwet schrappen (artikel 5) vraagt wel een grondwetsherziening.

Bevolking (1 januari 2026) en oppervlakte (2025):

Budget: Een officieel geconsolideerd totaal van de provinciale uitgaven wordt niet gepubliceerd. De provincie Henegouwen alleen begroot voor 2025 ruim €800 miljoen (onderwijs inbegrepen), Oost-Vlaanderen ongeveer €330 miljoen per jaar (meerjarenplan 2026-2031). De vijf Waalse provincies samen hadden in 2017 een gewone begroting van ongeveer €1,4 miljard. Alles samen gaat het naar schatting om meer dan €2 miljard per jaar. Per inwoner liggen de uitgaven in Wallonië veel hoger: Henegouwen begroot bijna €600 per inwoner, Oost-Vlaanderen ongeveer €200. Dat verschil komt grotendeels doordat de Waalse provincies naast onderwijs ook nog persoonsgebonden taken als sociale actie en cultuur beheren.

Personeel: Een officieel totaal ontbreekt ook hier. Henegouwen alleen telt ongeveer 4.200 voltijdse equivalenten (2024, na een daling met 347 VTE of 7,6% sinds 2021, begroting 2025). Samen stellen de tien provincies naar schatting meer dan 10.000 mensen te werk, het grootste deel in Wallonië, vooral in onderwijs en sociale actie. Bij de Vlaamse afslanking van 2018 gingen volgens de vakbond ACOD iets meer dan 1.000 personeelsleden mee met de overgedragen taken.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Oorspronkelijke taken (voor 2018): De provincies hadden een breed takenpakket: cultuur, sport, jeugd, welzijn, onderwijs (provinciale scholen), ruimtelijke ordening, milieu, waterbeleid, mobiliteit (fietsinfrastructuur), recreatie, toerisme, economische ontwikkeling, en bovenlokale coördinatie.

Na de Vlaamse afslanking (2018): In Vlaanderen mogen provincies sinds 1 januari 2018 geen persoonsgebonden bevoegdheden meer uitoefenen. Cultuur, sport, jeugd en welzijn werden met de bijhorende middelen, het personeel en de infrastructuur overgeheveld naar de Vlaamse overheid of naar de gemeenten. Vanaf de provincieraadsverkiezingen van 2018 daalde bovendien het aantal provincieraadsleden (in Antwerpen van 72 naar 36) en het aantal gedeputeerden (van 6 naar 4 per provincie). Vlaamse provincies focussen sindsdien op:

• Gebiedsgerichte samenwerking (waterbeleid, ruimtelijke ordening)
• Fietsinfrastructuur (fietsostrades)
• Bovenlokale coördinatie
• Medebewindstaken (omgevingsvergunningen: milieu en bouwen)
• Provinciale scholen (onderwijs)
• Recreatiedomeinen en natuur

In Wallonië: De Waalse provincies behouden een veel breder takenpakket, inclusief persoonsgebonden materies. Ze zijn actief in onderwijs, opleiding, sociale actie, gezondheid, sport, regionale economie, cultuur en toerisme. Ook in Wallonië staat de toekomst van de provincies ter discussie. Een afschaffing van de provinciale instellingen vraagt daar, net als in Vlaanderen, een decreet met een tweederdemeerderheid in het gewestparlement.

Overlap met andere niveaus: De provincies opereren in een veld vol overlap:

• Met gewesten/gemeenschappen: ruimtelijke ordening, milieu, cultuur (in Wallonië)
• Met gemeenten: lokale economie, toerisme, sport (in Wallonië)
• Met intercommunales: nutsvoorzieningen, afvalbeheer, waterbeheer
• Met federale overheid: veiligheidscoördinatie (via de gouverneur)

Prestatie-indicatoren: Er bestaan geen gestandaardiseerde KPI's voor provincies. Het Rekenhof controleert de provinciale financiën, maar er is geen systematische evaluatie van de beleidsresultaten of efficiëntie van het provinciale niveau als geheel.

1C. Internationale vergelijking

Nederland: 12 provincies Nederland heeft 12 provincies met een grondwettelijk verankerde positie. De Nederlandse provincies hebben zich de afgelopen decennia geherpositioneerd rond kerntaken in het ruimtelijk-economische domein: ruimtelijke ordening, verkeer en vervoer, natuur en milieu. Ze hebben een sterkere positie dan de Belgische provincies omdat ze als enige tussenlaag fungeren (geen gewesten of gemeenschappen). De institutionele taaiheid is enorm: het plan om Noord-Holland, Utrecht en Flevoland samen te voegen tot één Noordvleugelprovincie sneuvelde in 2014 op politiek verzet.

Duitsland: 294 Landkreise Duitsland kent Landkreise als tussenlaag tussen Länder en gemeenten. Deze hebben substantiële uitvoeringstaken: bouw en onderhoud van secundaire scholen en ziekenhuizen, afvalbeheer, onderhoud van de districtswegen, sociale bijstand en jeugdhulp. De Kreise zijn functioneler dan Belgische provincies omdat ze echte uitvoeringstaken hebben. Het verschil: in Duitsland bestaat er een helder drielagensysteem (Bund-Land-Kreis/Gemeinde), terwijl België minstens vijf lagen heeft (federaal, gewest, gemeenschap, provincie, gemeente) met massale overlap.

Denemarken: Strukturreform 2007 Het meest relevante referentiemodel. Denemarken schafte op 1 januari 2007 zijn 13 Amter (provincies) af en verving ze door 5 regio's. Tegelijk werden 271 gemeenten gefuseerd tot 98. De regio's kregen een beperkt mandaat (vooral ziekenhuizen en gezondheidszorg) en geen eigen belastingbevoegdheid: ze worden gefinancierd door de staat en de gemeenten. Resultaten:

• Aantal lokale en regionale politici bijna gehalveerd: van 4.597 naar 2.520 gemeenteraadsleden en van 357 provincieraadsleden naar 205 regioraadsleden
• Sterkere gemeenten die meer taken zelfstandig aankunnen
• Kritiek: de nieuwe regio's hebben minder autonomie dan de oude Amter, waardoor centralisatie toenam

Zwitserland: kantonnale structuur Zwitserland heeft geen algemeen provinciaal tusseniveau. De 26 kantons zijn de deelstaten en daaronder staan rechtstreeks de gemeenten (2.110 in 2026). De administratieve districten die sommige kantons kennen, zijn diensten van het kanton, geen aparte bestuurslaag met eigen bevoegdheden. De kantons zijn klein genoeg om democratisch controleerbaar te zijn en groot genoeg om professioneel te functioneren: precies wat het subsidiariteitsbeginsel voorschrijft.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Democratisch deficit: Provincieraadsverkiezingen krijgen minimale media-aandacht en kiezersinteresse. De meeste burgers weten niet wie hun gedeputeerden zijn of wat de provincie doet. De opkomst is gekoppeld aan gemeenteraadsverkiezingen (in Vlaanderen niet meer verplicht sinds 2024), waardoor er geen zelfstandig democratisch mandaat is.

2. Onduidelijke meerwaarde: Na de Vlaamse afslanking van 2018 is het resterende takenpakket smal. De vraag "wat doet een provincie eigenlijk nog?" wordt door experts en politici geregeld gesteld. De taken die overblijven (fietsinfrastructuur, waterbeleid, bovenlokale coördinatie) kunnen ook door de gewesten of versterkte gemeenten/intercommunales worden uitgevoerd.

3. Geen schaalvoordeel, wel kosten: Met naar schatting meer dan €2 miljard per jaar en meer dan 10.000 personeelsleden is het provinciale niveau een significante kostenpost voor een bestuurslaag waarvan de meerwaarde betwist wordt. Per inwoner geeft een Waalse provincie als Henegouwen bijna drie keer zoveel uit als Oost-Vlaanderen, zonder aanwijsbaar betere resultaten.

4. Tweederdemeerderheid als rem: Sinds 2014 kan een gewest de provinciale instellingen bij decreet afschaffen, maar alleen met een tweederdemeerderheid in het gewestparlement (artikel 41 GW). Die drempel is politiek hoog: Vlaanderen koos in 2018 voor een afslanking in plaats van een afschaffing.

5. Mandatenkwestie: De 404 provincieraadsleden en 41 gedeputeerden vormen een politiek ecosysteem met eigen belangen. Provinciale mandaten fungeren als opleidings- of troostprijsmandaten binnen partijstructuren, wat afschaffing politiek gevoelig maakt.

6. Verschil Vlaanderen-Wallonië: De asymmetrie is opvallend. In Vlaanderen zijn provincies al grotendeels uitgehold. In Wallonië behouden ze een breed takenpakket en zijn ze een grote werkgever, vooral in onderwijs en sociale actie. Een uniforme hervorming is daardoor moeilijk.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 7× ❌, 2× ⚠️, 0× ✅. De provincies scoren op geen enkel principe positief. De grootste winst is te boeken op eenvoud (één tussenlaag in plaats van twee), subsidiariteit (taken naar het juiste niveau) en resultaatgerichtheid (meetbaar beleid).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd: de provincies worden deelstaten. De provincieraad wordt het deelstaatparlement, de deputatie maakt plaats voor een deelstaatregering van hoogstens vijf leden, en de provinciale administratie gaat op in de deelstaat. De deelstaat krijgt de residuaire bevoegdheden en de gewest- en gemeenschapsbevoegdheden voor zijn grondgebied; onderwijs, taal, omroep en kinderbijslag regelt hij via het concordaat van zijn taalgroep.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er?

• De 10 provincies worden 10 van de 12 deelstaten (art. 2 HART-grondwet): het kantonmodel bouwt geen nieuwe instelling, het promoveert een bestaande
• De 10 provincieraden (404 leden) worden deelstaatparlementen van hoogstens 21 leden plus 1 per volle 100.000 inwoners: samen 312 zetels, deeltijds en met presentiegeld zoals de provincieraden (art. 43)
• De 10 deputaties (41 gedeputeerden) maken plaats voor een collegiale deelstaatregering van hoogstens vijf leden, met hoogstens vijf politieke medewerkers per lid (art. 40 en 43)
• De 10 gouverneurs verdwijnen; de deelstaatregering coördineert de crisisbeheersing en de veiligheid, in afstemming met het NCCN (zie lijn "10 gouverneurs")
• Het provinciaal personeel (naar schatting meer dan 10.000) gaat op in de deelstaatadministratie, samen met de diensten van het gewest en de gemeenschap voor hetzelfde grondgebied:
  • Gebiedsgerichte taken (water, ruimtelijke ordening, fietsinfrastructuur) → deelstaat
  • Onderwijs (provinciale scholen) → deelstaat, binnen het concordaat van de taalgroep (art. 31)
  • Bovenlokale coördinatie (rampenplanning, waterbeheer) → deelstaat
  • Samenwerking tussen gemeenten → versterkte gemeenten, in functionele referentieregio's zonder eigen politiek bestuur
  • Recreatiedomeinen → gemeenten of intergemeentelijke samenwerkingsverbanden
• Provinciale belastingen (opcentiemen OV) gaan op in de onroerende voorheffing, een eigen belasting van de deelstaat (art. 54), die de ene belastingdienst int (art. 52); zie de audits Bovenlokale coördinatie en Lokale fiscaliteit

Naar welk niveau?

• Strategische taken en bovenlokale coördinatie → deelstaat (de provincie zelf; het Duitse taalgebied wordt de deelstaat Ostbelgien)
• Lokale uitvoeringstaken → gemeenten (na fusieoperatie naar 200 à 250 gemeenten van minstens 25.000 inwoners)
• Samenwerking tussen gemeenten → referentieregio's of intergemeentelijke verbanden

Internationaal model: Zwitsers model: 26 kantons met een deeltijds parlement en een collegiale regering van vijf of zeven leden, en daaronder rechtstreeks de gemeenten. Voor de gemeenten het Deense model (Strukturreform 2007): gemeentefusies, van 271 naar 98.

Geschatte besparing:

• Niet apart becijferd: de provincieraden worden deelstaatparlementen (312 zetels in plaats van 404, deeltijds met presentiegeld, zoals de provincieraden) en de deputaties maken plaats voor de deelstaatregeringen. De winst op de politieke bovenbouw zit in het kantonmodel als geheel (426 in plaats van 879 verkozenen, hoogstens 73 in plaats van 101 regeringsleden) en wordt niet per instelling geteld
• Ook de efficiëntiewinst van één deelstaatadministratie in plaats van een provinciale en een gewestelijke voor hetzelfde grondgebied is niet apart becijferd (zie de lijn "Provinciale taken")
• De rest van het provinciale budget verhuist mee met de taken. Dit is geen besparing maar een herschikking

Implementatiepad:

1. De HART-grondwet maakt de provincies deelstaten (art. 2), elk met een parlement, een regering en een eigen organiek statuut (art. 43), en met de residuaire bevoegdheid (art. 29)
2. Geen aparte staatshervorming of bijzondere wet nodig: de HART-grondwet, die de huidige Grondwet vervangt, regelt zelf de bevoegdheden (art. 27 tot 32)
3. Overgangsperiode van 3-5 jaar voor personeelsoverdracht
4. Parallel aan gemeentefusies (naar 200 à 250 gemeenten van minstens 25.000 inwoners) om het opvangvermogen te garanderen
5. Tijdshorizon: volledige omvorming tot deelstaten binnen tien jaar na de start van de hervorming

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

10 provincieraden + deputaties. Hervormd

België heeft tien provinciebesturen met samen 404 raadsleden en 41 gedeputeerden. Na de Vlaamse afslanking in 2018 is het nog moeilijker geworden uit te leggen wat provincies eigenlijk doen. HART maakt van de provincies deelstaten: de provincieraad wordt een deeltijds deelstaatparlement, een regering van hoogstens vijf vervangt de deputatie, en de deelstaat neemt de taken van het gewest en de gemeenschap over, met onderwijs via het concordaat van de taalgroep. Lokale taken gaan naar sterkere gemeenten.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

België telt tien provincies: vijf in Vlaanderen, vijf in Wallonië. Elk heeft een rechtstreeks verkozen provincieraad (31 tot 56 leden), een deputatie van vier of vijf gedeputeerden, en een door de gewestregering benoemde gouverneur. Samen gaat het om 404 provincieraadsleden en 41 gedeputeerden (2024-2030), goed voor naar schatting meer dan €2 miljard uitgaven per jaar en meer dan 10.000 personeelsleden. De provincies heffen eigen belastingen via opcentiemen op de onroerende voorheffing.

Wat er mis gaat

Na de Vlaamse afslanking van 2018, waarbij cultuur, sport, jeugd en welzijn naar de Vlaamse overheid en de gemeenten gingen, rest er een smal takenpakket. Fietsinfrastructuur, waterbeleid en bovenlokale coördinatie zijn zinvolle taken, maar rechtvaardigen geen volledig bestuursniveau met een eigen verkozen raad, bestuurscollege en administratie.

De problemen zijn structureel:

De burger weet niet wat de provincie doet. Provincieraadsverkiezingen krijgen nauwelijks media-aandacht. De meeste Vlamingen en Walen kunnen hun gedeputeerden niet noemen. Buiten de provinciale scholen en recreatiedomeinen, die ook een ander bestuur kan beheren, is er weinig provinciale dienstverlening die burgers rechtstreeks gebruiken.

Het verschil tussen Vlaanderen en Wallonië is schrijnend. Henegouwen begroot bijna €600 per inwoner (2025), bijna drie keer zoveel als Oost-Vlaanderen (ongeveer €200). In Wallonië zijn provincies vooral een grote werkgever, niet een efficiënt bestuursniveau.

De overlap is enorm. Provincies opereren op hetzelfde terrein als gewesten (ruimtelijke ordening, milieu), gemeenten (toerisme, lokale economie en in Wallonië ook sport) en intercommunales (nutsvoorzieningen). Het resultaat is een bestuurlijke spaghetti waarbij niemand weet wie waarvoor verantwoordelijk is.

Er is geen resultaatmeting. Provincies worden niet beoordeeld op prestaties. Er bestaan geen gestandaardiseerde KPI's. Het Rekenhof controleert of het geld correct wordt uitgegeven, maar niet of het beleid resultaat oplevert.

Hoe het elders werkt

Denemarken schafte in 2007 zijn dertien provincies (Amter) af en verving ze door vijf regio's met een beperkt mandaat (vooral ziekenhuizen). Tegelijk werden 271 gemeenten gefuseerd tot 98 sterkere eenheden. Het resultaat: het aantal lokale en regionale politici daalde bijna met de helft (van ongeveer 4.950 naar 2.725), en de grotere gemeenten konden meer taken zelfstandig aan. Het was de meest ingrijpende hervorming van het Deense bestuur sinds de eerste democratische grondwet van 1849.

Zwitserland kent geen algemeen provinciaal tusseniveau. De 26 kantons (vergelijkbaar met deelstaten) werken rechtstreeks samen met de gemeenten. Dat werkt zonder aparte tussenlaag.

In Nederland bestaan 12 provincies, maar zij hebben zich geherpositioneerd rond kerntaken (ruimtelijke economie, verkeer, natuur). De Nederlandse provincies hebben een duidelijker mandaat dan de Belgische, precies omdat er geen gewesten en gemeenschappen bovenop zitten.

Wat HART voorstelt

HART maakt van de tien provincies deelstaten, in de plaats van de gewesten, de gemeenschappen en de provinciebesturen. De provincies bestaan al, met rechtstreeks verkozen raden, een administratie en een vast grondgebied: HART promoveert een bestaande instelling in plaats van er een nieuwe te bouwen.

De provincieraad wordt het deelstaatparlement: hoogstens 21 leden plus 1 per volle 100.000 inwoners, samen 312 zetels in plaats van 404 provincieraadsleden, deeltijds en met presentiegeld in plaats van een wedde. Het stemt de deelstaatwetten en de begroting en kiest de regering. De deputatie maakt plaats voor een collegiale deelstaatregering van hoogstens vijf leden, met hoogstens vijf politieke medewerkers per lid.

Gebiedsgerichte bevoegdheden (waterbeleid, ruimtelijke ordening, fietsinfrastructuur, milieu) blijven bij de deelstaat, die er de bevoegdheden van het gewest voor zijn grondgebied bij krijgt.

Onderwijs: de provinciale scholen worden deelstatelijk aangestuurd, binnen het onderwijsconcordaat van de taalgroep.

Bovenlokale coördinatie, zoals rampenplanning en waterbeheer, hoort bij de deelstaat. De samenwerking tussen gemeenten gebeurt in versterkte gemeenten (na fusie naar 200 à 250 gemeenten van minstens 25.000 inwoners) en in functionele referentieregio's, zonder eigen politiek bestuur.

Recreatiedomeinen worden overgedragen aan gemeenten of intergemeentelijke samenwerkingsverbanden.

De provinciale belastingen gaan op in de eigen belastingen van de deelstaat: de onroerende voorheffing is een deelstaatbelasting. De belastingdruk voor de burger verandert niet, maar de verantwoordelijkheidslijn wordt helder: wie de belasting heft, voert het beleid.

De gouverneur verdwijnt. De coördinatie van veiligheid en noodplanning ligt bij de deelstaatregering, die samenwerkt met het Nationaal Crisiscentrum: een verkozen regering die verantwoording aflegt, geen benoemd ambt.

Het provinciale personeel wordt met zijn taken mee overgedragen. Niemand verliest zijn baan; het werk verhuist naar het juiste niveau.

De HART-grondwet legt de twaalf deelstaten vast op het grondgebied van de provincies, Brussel en Ostbelgien (art. 2), elk met een parlement, een regering en een eigen organiek statuut (art. 43). HART voorziet een overgangsperiode van drie tot vijf jaar.

Wat het oplevert

Minder politici voor hetzelfde grondgebied: 312 deeltijdse deelstaatparlementsleden in plaats van 404 provincieraadsleden, zonder gewest- en gemeenschapsparlementen ernaast. Over het hele land telt het kantonmodel 426 verkozenen in plaats van 879 en hoogstens 73 regeringsleden in plaats van 101. Die besparing is niet apart becijferd per instelling; de rest van het provinciale budget verhuist mee met de taken.

Maar de echte winst is bestuurlijk: één laag minder in een land dat al zes regeringen, zes parlementen en ruim 3.700 overheidseenheden telt (2025). Eén laag minder betekent minder overlap, minder onduidelijkheid, minder bestuurlijke spaghetti. De burger weet beter wie beslist en wie verantwoordelijk is.

Zwitserland toont dat het kan, met 26 kantons en daaronder rechtstreeks de gemeenten. België kan het ook, als de politieke wil er is.

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)