Raad van State: Staatshervorming Audit

Datum: 2026-03-29 Status: 🟠 Hervormd Categorie: Rechterlijke Macht & Grondwettelijke Organen

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Officiële naam: Raad van State / Conseil d'État Juridische basis: Artikel 160 van de Belgische Grondwet; Gecoördineerde wetten op de Raad van State (Koninklijk Besluit van 12 januari 1973); Wet van 23 december 1946 (oprichting) Opgericht: 23 december 1946 (wet), geïnstalleerd op 9 oktober 1948 Bestuursniveau: Federaal Zetel: Wetenschapsstraat 33, Brussel (Paleis van de markies van Assche, architect Alphonse Balat, 1858-1860)

Samenstelling (2025):

Budget: Geen publiek beschikbare gedetailleerde begrotingscijfers. Het budget wordt toegekend via dotatie als "geprivilegieerde instelling" op de federale begroting. Ter vergelijking: de Nederlandse Raad van State (vergelijkbare instelling) heeft een budget van €91,1 miljoen (2024) voor ~600 personeelsleden.

Taaltechnische verdeling personeel (2023): 186 Franstaligen, 176 Nederlandstaligen, 38 overigen.

Personeelstrend: Daling van 465 fysieke eenheden (2015) naar 395 (2025): een daling van 15% in tien jaar.

1B. Wat doet het in de praktijk?

De Raad van State heeft twee hoofdafdelingen met fundamenteel verschillende taken:

Afdeling Wetgeving (adviesfunctie):

• Geeft beredeneerde adviezen over voorontwerpen van wetten, decreten en ordonnanties
• Toetst teksten aan de Grondwet, hogere rechtsregels en bevoegdheidsverdeling
• Verplicht advies voor alle uitvoeringsbesluiten van regeringen; facultatief voor parlementaire voorstellen
• 5 kamers: 3 Nederlandstalig, 2 Franstalig
• 17 leden + maximaal 10 assessoren
• Het aantal adviesaanvragen is sinds de jaren tachtig vervijfvoudigd, terwijl het aantal staatsraden niet proportioneel groeide

Afdeling Bestuursrechtspraak (rechtsprekende functie):

• Hoogste administratieve rechtbank van België
• Schorst en vernietigt bestuurshandelingen die strijdig zijn met hogere rechtsregels
• Cassatiebevoegdheid over lagere administratieve rechtscolleges (bv. Raad voor Vergunningsbetwistingen, Raad voor Vreemdelingenbetwistingen)
• 11 kamers: 5 Nederlandstalig, 5 Franstalig, 1 tweetalig
• Inquisitoriale procedure: de Raad onderzoekt, de burger hoeft niets te bewijzen
• Beroepstermijn: 60 dagen na publicatie of kennisgeving
• Doorlooptijd vóór hervorming: tot meer dan 30 maanden voor een uitspraak ten gronde

Overlap met andere instellingen:

• Grondwettelijk Hof: toetst wetten aan de Grondwet (de Raad van State toetst bestuurshandelingen)
• Raad voor Vergunningsbetwistingen (Vlaams): ondergeschikt, de Raad van State is cassatierechter
• Raad voor Vreemdelingenbetwistingen: ondergeschikt, de Raad van State is cassatierechter
• Hof van Cassatie: cassatierechter voor de gewone rechtbanken (de Raad van State voor de administratieve rechtbanken)

Klant: Burgers, bedrijven, overheden, parlementen, regeringen.

Prestatie-indicatoren: Geen structurele KPI's publiek beschikbaar. Doorlooptijden worden bijgehouden maar niet systematisch gepubliceerd met targets.

1C. Internationale vergelijking

Kernbevinvinding: De dubbelfunctie (advies + rechtspraak in één instelling) is een Frans-Belgisch model. Duitsland, Zwitserland, Denemarken en de Scandinavische landen scheiden deze functies volledig. Nederland heeft ze na het Procola-arrest (EHRM, 1995) binnen dezelfde instelling strikt gescheiden. Een staatsraad mag niet zowel adviseren over als oordelen over dezelfde materie.

België heeft dezelfde scheiding formeel doorgevoerd, maar de instelling blijft kleiner en minder goed uitgerust dan de Nederlandse tegenhanger (395 vs. 600 personeelsleden).

1D. Knelpunten en kritiek

1. Structurele werkdruk en onderbezetting Het aantal adviesaanvragen is sinds de jaren tachtig vervijfvoudigd. Het aantal staatsraden in de afdeling Wetgeving groeide niet mee. Staatsraad Jeroen Van Nieuwenhove waarschuwde in 2019 dat dit leidt tot "oppervlakkige adviezen." De afdeling werkt het hele jaar door, inclusief vakanties. Met vakantkamers tijdens de zomer.

2. Extreme doorlooptijden Vóór de hervorming van 2023 duurde een vernietigingsberoep regelmatig meer dan 30 maanden. Dat betekent dat een burger wiens vergunning onterecht werd geweigerd, of een bedrijf dat oneerlijk werd behandeld, jaren moest wachten op gerechtigheid. In die tijd is de bestreden beslissing vaak al lang uitgevoerd.

3. Hervorming 2023. Te laat, te beperkt? De Wet van 11 juli 2023 beoogt de doorlooptijd terug te brengen naar 18 maanden (15 maanden voor energiedossiers). Dat is een verbetering, maar nog steeds lang vergeleken met de Nederlandse 58-62 weken. De hervorming voorziet:

• Verplichte termijn van 6 maanden voor het auditeurverslag (eenmalig verlengbaar)
• Verplichte elektronische procesvoering (sinds 1 januari 2025)
• Herinvoering van de bestuurlijke lus voor specifieke dossiers
• Samenvatting van grieven door verzoekers

4. Personeelsdaling ondanks stijgende werklast Van 465 naar 395 personeelsleden in 10 jaar (-15%), terwijl de werklast steeg. Minister Verlinden breidde in 2022 het kader uit, maar vacatures raken moeilijk ingevuld.

5. Digitalisering: laat maar groeiend De e-procedure bestaat sinds 2014. In 2025 werd elektronische indiening verplicht voor schorsingszaken. Circa 85% van de lopende dossiers is al (deels) elektronisch. Dit is positief, maar het volledige once-only-principe is nog niet geïmplementeerd.

6. Geen structurele evaluatie Er is geen publiek beschikbare doorlichting door het Rekenhof van de Raad van State als instelling. De Raad is een "geprivilegieerde instelling" met grote autonomie. Dat maakt externe controle moeilijk.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Grootste winst te boeken bij resultaatgerichtheid (KPI's, targets, transparantie), schaalgrootte (meer middelen voor de stijgende werklast), en transparantie (budgetpublicatie, doorlooptijdrapportage).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd De Raad van State vervult een essentiële functie (bescherming tegen overheidswillekeur + wetgevingskwaliteit), maar moet fundamenteel gemoderniseerd worden qua organisatie, transparantie en middelen.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Formele scheiding advies en rechtspraak Naar Nederlands model: twee volledig gescheiden afdelingen met eigen personeel, eigen budget en eigen voorzitter. Een staatsraad mag nooit betrokken zijn bij zowel het advies over als de beoordeling van dezelfde materie. België heeft dit formeel al deels gedaan, maar HART wil een wettelijke "Chinese muur" zoals Nederland die na het Procola-arrest invoerde.

2. Bindende doorlooptijdnormen met transparantie Maximaal 12 maanden voor een vernietigingsberoep (was 30+, hervorming 2023 zegt 18). Publieke dashboards met real-time statistieken over doorlooptijden, aantallen zaken, afhandelingspercentages. Jaarlijkse verantwoording aan het parlement met concrete KPI's.

3. Capaciteitsversterking Uitbreiding personeelskader van ~395 naar ~500 VTE, gebaseerd op de verhouding personeel/zaak van de Nederlandse Raad van State. Specifiek: meer auditeurs en griffiers voor de afdeling bestuursrechtspraak. Aantrekkelijker salaris- en carrièreperspectief om vacatures sneller in te vullen.

4. Digitalisering versnellen Volledige digitale procesvoering voor alle zaken (niet alleen schorsingen). Integratie met het Rijksregister en andere overheidsdatabanken (once-only-principe). Open data over uitspraken met gestandaardiseerde metadata.

5. Externe audit Het Rekenhof krijgt expliciet de opdracht om de Raad van State elke 5 jaar door te lichten op efficiëntie, doorlooptijden en kwaliteit, zoals dat in Nederland door de Algemene Rekenkamer gebeurt.

Bestuursniveau: Blijft federaal. Dit is de correcte schaal.

Internationaal model: Nederland (strikte scheiding + resultaatsturing) gecombineerd met het Duitse drie-laagssysteem als langetermijninspiratie.

Geschatte efficiëntiewinst: Geen directe besparing. Dit is een investering. Maar snellere doorlooptijden besparen maatschappelijk veel: minder rechtsonzekerheid voor burgers en bedrijven, minder vergunningsblokkades, minder economische schade door stilstand.

Implementatiepad:

• Jaar 1: Wettelijke verankering strikte scheiding advies/rechtspraak; KPI-kader en publiek dashboard
• Jaar 2: Personeelsuitbreiding; digitale integratie met overheidsdatabanken
• Jaar 3: Eerste externe audit door Rekenhof
• Jaar 5: Evaluatie en bijsturing

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Raad van State. Hervormd De hoogste administratieve rechtbank van België wordt gemoderniseerd: advies en rechtspraak strikt gescheiden, doorlooptijden gehalveerd, en voor het eerst echte resultaatmeting.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege van België, opgericht in 1948. Hij heeft twee taken: advies geven over wetten en decreten (afdeling Wetgeving) en onwettige overheidsbeslissingen vernietigen (afdeling Bestuursrechtspraak). De instelling telt 44 raadsleden, ~96 auditeurs en in totaal ~395 personeelsleden. Het is een federale instelling, gevestigd in Brussel.

Wat er mis gaat

Drie structurele problemen. Ten eerste: de werklast is in veertig jaar vervijfvoudigd, maar het personeel is de laatste tien jaar met 15% gedaald. Van 465 naar 395. Staatsraden waarschuwen zelf dat adviezen oppervlakkiger worden. Ten tweede: een vernietigingsberoep duurde tot voor kort meer dan 30 maanden. Dat betekent dat een burger die onterecht een vergunning kwijtraakte, tweeënhalf jaar moest wachten op een uitspraak. Tegen die tijd is de schade vaak al onherstelbaar. De hervorming van 2023 belooft 18 maanden, maar dat is nog steeds bijna het dubbele van Nederland. Ten derde: er zijn geen publieke prestatie-indicatoren. De burger heeft geen idee hoelang een zaak gemiddeld duurt, hoeveel zaken er liggen, of hoe het budget wordt besteed. Voor een instelling die de overheid controleert op transparantie, is dat ironisch.

Hoe het elders werkt

In Nederland heeft de Raad van State ~600 personeelsleden (België: 395) en een publiek budget van €91 miljoen. Na kritiek van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (Procola-arrest, 1995) heeft Nederland de adviesfunctie en de rechtspraakfunctie strikt gescheiden. Een staatsraad die adviseert over een wet mag nooit oordelen over een zaak over diezelfde wet. De gemiddelde doorlooptijd in Nederland is 58-62 weken, tegenover 30+ maanden in België vóór de hervorming. Duitsland gaat nog verder: daar is het Bundesverwaltungsgericht puur een rechtbank, zonder adviesfunctie. Wetgevingsadvies wordt door een apart orgaan gegeven. Het Duitse systeem met drie niveaus van administratieve rechtbanken (~2.000 rechters) verwerkt jaarlijks honderdduizenden zaken efficiënt.

Wat HART voorstelt

Eén: een wettelijke "Chinese muur" tussen de afdeling Wetgeving en de afdeling Bestuursrechtspraak. Gescheiden personeel, gescheiden budget, gescheiden voorzitters. Geen enkele magistraat mag in beide afdelingen tegelijk functioneren. Twee: bindende doorlooptijdnormen van maximaal 12 maanden voor een vernietigingsberoep, met een publiek dashboard waarop elke burger in real time kan zien hoeveel zaken er lopen en hoe snel ze afgehandeld worden. Drie: een uitbreiding van het personeelskader naar ~500 VTE, omdat je niet sneller kunt oordelen met minder mensen. Vier: volledige digitalisering met integratie in andere overheidsdatabanken, zodat de burger niet steeds dezelfde documenten hoeft aan te leveren. Vijf: een vijfjaarlijkse doorlichting door het Rekenhof. Want ook de controleur moet gecontroleerd worden.

Wat het oplevert

Snellere rechtszekerheid voor burgers en bedrijven. Een vergunningsdossier dat nu tweeënhalf jaar stilligt, kan binnen een jaar afgehandeld worden. Betere wetgevingskwaliteit door meer capaciteit in de adviesafdeling. Meer vertrouwen in de overheid doordat de burger kan zien hoe zijn hoogste administratieve rechtbank presteert. En een instelling die eindelijk aansluit bij de Europese standaard, in plaats van achter te lopen op Nederland, Duitsland en Scandinavië.

Fase 5: Bronnenlijst