Senaat: 60 leden

Audit datum: 2026-03-28 Status: 🔴 Afgeschaft Classificatie: Afschaffen. Taken elders onderbrengen (Intergouvernementeel Overlegorgaan + Kamer)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Belgische Senaat is de hogere kamer van het Federaal Parlement. Sinds de zesde staatshervorming (2014) is het een niet-permanent orgaan met sterk ingeperkte bevoegdheden. De Senaat behoudt wetgevende macht voor grondwetsherzieningen, bijzondere wetten en enkele institutionele aangelegenheden (art. 77 GW), maar heeft voor alle overige wetgeving geen rol meer.

Juridische basis:

• Grondwet, Titel III, Hoofdstuk I. Artikelen 36, 56, 67-73
• Artikel 67: samenstelling (50 deelstaatsenatoren + 10 gecoöpteerde senatoren)
• Artikel 77: bicamerale bevoegdheden (grondwetsherziening, bijzondere wetten, institutionele aangelegenheden)
• Artikel 78: optioneel bicamerale wetten (Senaat kan evoceren, maar Kamer beslist finaal)
• Bijzondere wet van 6 januari 2014 (zesde staatshervorming): fundamentele hervorming van samenstelling en bevoegdheden

Oprichting: 1831, bij de stichting van België. Oorspronkelijk bedoeld als "Chambre de réflexion" naar Brits model (House of Lords), waar de aristocratie en gegoede burgerij een tegenwicht boden aan de rechtstreeks verkozen Kamer. In 1993 (Sint-Michielsakkoord) werd de Senaat hervormd tot deelstaat-kamer. In 2014 (Vlinderakkoord/zesde staatshervorming) werd het een niet-permanent orgaan met sterk ingeperkte bevoegdheden.

Bestuursniveau: Federaal.

Samenstelling (2024-2029):

• 60 senatoren geen enkele rechtstreeks verkozen
• 50 deelstaatsenatoren: 29 aangewezen door het Vlaams Parlement, 10 door het Parlement van de Franse Gemeenschap, 8 door het Waals Parlement, 2 door de Franse taalgroep van het Brussels Parlement, 1 door het Parlement van de Duitstalige Gemeenschap
• 10 gecoöpteerde senatoren: 6 Nederlandstalig, 4 Franstalig
• Taalverdeling: 35 Nederlandstalig (58,3%), 24 Franstalig (40%), 1 Duitstalig (1,7%)

Budget (2025):

• Totale uitgaven: €44.609.061
• Federale dotatie: €44.600.000
• Aanvullend: €2.000.000 voor het Huis der Parlementsleden
• Personeelskosten (2024-cijfers): ~€22,4 miljoen (statutair/contractueel personeel) + ~€13,4 miljoen (politiek personeel) = ~€35,8 miljoen aan lonen en vergoedingen
• Overige werkingskosten: ~€9,8 miljoen

Personeel:

• In 2014 (vóór hervorming): 289 FTE
• In 2021: 170 FTE
• In 2024/2025: geschat ~150-160 FTE (structurele daling zet door)
• Daarnaast: 60 senatoren (niet-permanent) + hun parlementaire medewerkers

Vergoeding senatoren: Deelstaatsenatoren ontvangen géén aparte Senaat-vergoeding. Zij worden vergoed als lid van hun deelstaatparlement. De gecoöpteerde senatoren ontvangen wél een vergoeding. Alle senatoren krijgen presentiegeld en onkostenvergoedingen voor Senaatszittingen.

Wie stuurt aan: De Senaatsvoorzitter (Stephanie D'Hose, Open Vld, 2019-2024; opgevolgd in 2024) leidt het Bureau. Het Bureau bestaat uit de voorzitter, twee ondervoorzitters en leden per fractie.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Restbevoegdheden sinds 2014: De Senaat is nog slechts bevoegd voor een beperkte lijst zaken (art. 77 GW):

1. Grondwetsherziening en coördinatie van de Grondwet
2. Bijzondere wetten (die de staatsstructuur regelen)
3. Wetten m.b.t. de Duitstalige Gemeenschap en haar financiering
4. Financiering van politieke partijen en verkiezingsuitgaven
5. Organisatie van de Senaat zelf en het statuut van senator
6. Informatieverslagen over grensoverschrijdende thema's

In de praktijk:

• De Senaat vergadert slechts ~20 uur per jaar in plenaire zitting. Minder dan één werkweek
• Senatoren kunnen alleen nog schriftelijke vragen stellen aan de federale regering (geen mondelinge vragen meer sinds 2014)
• De Senaat kan geen wetsontwerpen meer indienen buiten haar beperkte bevoegdheidsdomein
• De Senaat produceert "informatieverslagen". Adviezen zonder bindend karakter
• Het evocatierecht (art. 78 GW): het recht om door de Kamer goedgekeurde wetten naar zich toe te trekken. Wordt nauwelijks gebruikt, en de Kamer kan het Senaatsadvies sowieso naast zich neerleggen

Overlap:

• Met de Kamer: de Kamer is dominant. De Senaat heeft nauwelijks autonome wetgevende macht. Bij bijzondere wetten en grondwetsherziening zijn beide kamers gelijkwaardig, maar dit betreft slechts een handvol dossiers per legislatuur.
• Met het Overlegcomité: de coördinatie tussen federaal en deelstaten verloopt in de praktijk via het Overlegcomité (de premiers en minister-presidenten), niet via de Senaat. De Senaat is de jure de parlementaire ontmoetingsplaats, de facto speelt het Overlegcomité die rol.
• Met de deelstaatparlementen: de senatoren zijn ook lid van deelstaatparlementen. Ze spreken niet namens hun deelstaat-regering maar namens hun partij. Waardoor de Senaat geen echte vertegenwoordiging van deelstaatbelangen is.

Klant: In theorie de deelstaten (coördinatie) en de burger (democratische controle). In de praktijk is er nauwelijks een "klant". De output van de Senaat is minimaal.

Prestatie-indicatoren: Er bestaan geen formele KPI's. Er wordt niet gemeten welke impact informatieverslagen hebben, of het evocatierecht bijdraagt aan wetgevingskwaliteit, of de coördinatiefunctie resultaten oplevert.

Recentste evaluatie:

• De federale regering-De Wever (Arizona-coalitie, 2025) heeft de afschaffing van de Senaat opgenomen in het regeerakkoord
• In mei 2024 hebben beide kamers de grondwetsartikelen m.b.t. de Senaat voor herziening vatbaar verklaard
• In juni 2025 bereikte de regering een akkoord over de afschaffing
• In november 2025 werd het dossier voorgelegd aan de commissie institutionele hervormingen van de Kamer
• Constitutioneel vereist: tweederdemeerderheid in beide kamers. De Senaat moet dus mee instemmen met zijn eigen afschaffing

1C. Internationale vergelijking

Kernobservaties:

Nederland (Eerste Kamer): Vergadert wekelijks, heeft een echt vetorecht over wetsvoorstellen (kan niet amenderen, maar wel verwerpen). Leden worden indirect verkozen via Provinciale Staten. De Eerste Kamer functioneert als kwaliteitscontrole op wetgeving. Een rol die de Belgische Senaat niet meer vervult.

Duitsland (Bundesrat): Het meest relevante model voor België. De Bundesrat vertegenwoordigt de deelstaatregeringen (niet individuele parlementsleden). Leden stemmen als blok op instructie van hun deelstaatregering. Heeft instemmingsrecht bij ~40% van alle federale wetten (alle wetten die de deelstaten raken). Dit model garandeert dat deelstaatbelangen echt meewegen. Precies wat de Belgische Senaat zou moeten doen maar niet doet.

Scandinavië (Denemarken 1953, Zweden 1971): Beide landen schaften hun hogere kamer af zonder noemenswaardige democratische problemen. Denemarken compenseerde met strengere referendumvereisten. De efficiëntiewinst was significant.

Zwitserland (Ständerat): In het Zwitserse model zijn beide kamers volledig gelijkwaardig. Elke wet moet door beide kamers, met een navette-systeem bij onenigheid. Dit model werkt, maar vereist een volledig andere politieke cultuur en directe democratie als vangnet.

Oostenrijk (Bundesrat): Het meest vergelijkbare model met de Belgische Senaat qua zwakte. De Oostenrijkse Bundesrat heeft slechts een opschortend veto en wordt breed als tandenloos beschouwd. Het verschil: Oostenrijk debatteert regelmatig over versterking, België over afschaffing.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Kosten-batenverhouding: €44,6 miljoen per jaar voor een instelling die ~20 uur per jaar vergadert. Dat is ~€2,2 miljoen per plenair uur, of ~€743.000 per senator per jaar aan institutionele kosten. Ter vergelijking: het totale federale begrotingstekort bedraagt ~€25,5 miljard. De besparing is symbolisch maar het signaal naar de burger is belangrijk.

2. Geen echte deelstaatvertegenwoordiging: Senatoren stemmen op partijlijn, niet namens hun deelstaat. De Senaat functioneert niet als een Bundesrat-achtige deelstaatkamer maar als een tweede partijpolitiek orgaan zonder tanden. Grondwetspecialist Marc Uyttendaele noemt het "une coquille vide" (een lege schelp).

3. De coördinatiefunctie is een fictie: Het Overlegcomité (de regeringsleiders) is de echte plek voor federaal-deelstatelijke coördinatie. De Senaat heeft daar geen grip op.

4. Informatieverslagen zonder impact: De Senaat produceert informatieverslagen over grensoverschrijdende thema's (radicalisering, klimaat, etc.). Deze verslagen zijn niet bindend en worden zelden vertaald in wetgeving of beleid.

5. Democratisch deficit: Geen enkele senator is rechtstreeks verkozen. Burgers kiezen hun deelstaatparlement, dat vervolgens senatoren aanduidt. De burger heeft geen directe invloed op de Senaatssamenstelling.

6. Constitutionele paradox: De Senaat moet mee instemmen met zijn eigen afschaffing (tweederdemeerderheid). Dit geeft senatoren een vetorecht over hun eigen positie. Een inherent belangenconflict.

Kritiek in de media en politiek:

• N-VA, Vlaams Belang, Open Vld, Groen: al jaren voorstander van afschaffing
• CD&V: voorstander van hervorming tot een echte deelstaatkamer
• PS/Vooruit: wisselend. Sommigen pleiten voor een burgerkamer (naar Duits model Bürgerrat)
• Knack (2025): "De afschaffing van de Senaat is geen besparing maar een vergissing". Pleidooi voor hervorming i.p.v. afschaffing
• Verfassungsblog: "The Belgian Senate: little damage, little use". Academische analyse die de irrelevantie bevestigt

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0 van 9 principes voldaan, 3 gedeeltelijk, 6 gefaald. De Senaat is de instelling met de slechtste score in de hele audit tot nu toe. De grootste winst zit bij Eenvoud (een laag schrappen), Verantwoordelijkheid = Financiering (€45 mln besparen) en Resultaatgericht (output afdwingen of stoppen).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🔴 Afgeschaft De Senaat in huidige vorm wordt afgeschaft. De resterende nuttige functies (coördinatie deelstaten, grondwetsherziening) worden elders ondergebracht.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. De Senaat als instelling wordt opgeheven
2. Het gebouw (Paleis der Natie) wordt gedeeld met de Kamer of herbestemd
3. Het personeel (~150-160 FTE) wordt herplaatst binnen de federale overheid of de Kamer
4. De dotatie van €44,6 mln vervalt

Waarheen gaan de taken:

• Grondwetsherziening en bijzondere wetten: worden behandeld door de Kamer, met versterkte meerderheidsvereisten (tweederdemeerderheid + meerderheid in elke taalgroep. Zoals nu al geldt)
• Coördinatie deelstaten: wordt opgenomen door het Intergouvernementeel Overlegorgaan (nieuw HART-voorstel, vervangt zowel Senaat als Overlegcomité). Dit orgaan bestaat uit de minister-presidenten en relevante vakministers, vergadert maandelijks, en heeft echte beslissingsbevoegdheid bij bevoegdheidsconflicten. Naar Duits Bundesrat-model, maar dan met regeringsvertegenwoordigers i.p.v. parlementsleden
• Informatieverslagen: worden ondergebracht bij de Kamercommissies of het versterkte Planbureau (Belgisch CPB)

Internationaal model: Denemarken (1953): afschaffing hogere kamer, gecompenseerd door strengere referendumvereisten en versterkte parlementaire controle. Aangevuld met elementen uit het Duitse Bundesrat-model voor de coördinatiefunctie.

Geschatte besparing:

• Directe besparing: ~€40-45 mln/jaar (rekening houdend met herplaatsingskosten personeel in transitiejaren)
• Structurele jaarlijkse besparing: ~€44 mln/jaar
• Belangrijker dan het bedrag: het signaal dat de overheid zichzelf kan afslanken

Implementatiepad:

1. 2024 (voltooid): Grondwetsartikelen voor herziening vatbaar verklaard
2. 2025-2026: Tweederdemeerderheid in Kamer en Senaat voor grondwetswijziging (lopend proces Arizona-regering)
3. 2027-2028: Transitieperiode. Personeel herplaatsen, taken overdragen aan Kamer en Intergouvernementeel Overlegorgaan
4. 2029: Senaat opgeheven bij de volgende federale verkiezingen

Vereiste wetswijzigingen:

• Grondwetsherziening: artikelen 36, 56, 67-73, 77-78, 195
• Bijzondere wet: aanpassing bijzondere financieringswet
• Gewone wet: overgangsbepalingen voor personeel en pensioenen

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Senaat. Afgeschaft Een instelling die 45 miljoen euro per jaar kost en 20 uur per jaar vergadert, is geen reflectiekamer meer. Het is een duur vergaderzaaltje. HART schaft de Senaat af en vervangt hem door een echt overlegorgaan waar deelstaatregeringen bindende afspraken maken.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Belgische Senaat telt 60 leden. Geen enkele senator is rechtstreeks door de burger verkozen. Ze worden aangeduid door de deelstaatparlementen (50 stuks) of gecoöpteerd door andere senatoren (10 stuks). Sinds de zesde staatshervorming van 2014 is de Senaat een "niet-permanent orgaan": het vergadert slechts zo'n 20 uur per jaar in plenaire zitting. Het jaarlijkse budget bedraagt €44,6 miljoen, goed voor zo'n 150-160 personeelsleden. De Senaat kan geen wetten meer indienen buiten een beperkte lijst institutionele thema's, kan enkel nog schriftelijke vragen stellen aan ministers, en produceert "informatieverslagen" die niemand leest.

Wat er mis gaat

De Senaat is een instelling zonder functie. Na zes staatshervormingen is elke zinvolle bevoegdheid weggesnoeid, maar het instituut, het gebouw, het personeel en het budget bleven staan. De kosten-batenverhouding is absurd: €44,6 miljoen voor ~20 uur plenair per jaar. Dat is €2,2 miljoen per vergaderuur.

De Senaat zou de ontmoetingsplek moeten zijn waar deelstaten samenwerken. Dat lukt niet, om een simpele reden: senatoren stemmen niet namens hun deelstaat maar namens hun partij. Een N-VA-senator uit het Vlaams Parlement stemt op de N-VA-lijn, niet op de Vlaamse lijn. Daardoor functioneert de Senaat niet als deelstaatkamer maar als een tweede, machteloze partijpolitieke vergadering.

De echte coördinatie tussen de regeringen verloopt via het Overlegcomité (de premiers en minister-presidenten): dat is waar de afspraken worden gemaakt. De Senaat staat erbij en kijkt ernaar.

Hoe het elders werkt

Denemarken schafte zijn hogere kamer (Landstinget) af in 1953. Zweden deed hetzelfde in 1971. Beide landen functioneren probleemloos als eenkamerparlement. Denemarken compenseerde met een versterkt referendumrecht: als een derde van het parlement dat vraagt, moet een wet aan een volksraadpleging worden onderworpen.

Duitsland biedt een ander model: de Bundesrat bestaat niet uit parlementsleden maar uit vertegenwoordigers van de deelstaatregeringen. Zij stemmen als blok op instructie van hun minister-president. De Bundesrat heeft echt instemmingsrecht bij zo'n 40% van alle federale wetten. Elke wet die de deelstaten raakt. Dat maakt de Bundesrat tot een effectieve deelstaatkamer. De Belgische Senaat pretendeert dezelfde rol maar heeft noch de samenstelling (parlementsleden i.p.v. regeringsleden) noch de bevoegdheden (geen instemmingsrecht) om die waar te maken.

Wat HART voorstelt

1. Afschaffing van de Senaat als instelling. Het gebouw en het personeel worden overgedragen aan de Kamer of herbestemd.

2. Oprichting van een Intergouvernementeel Overlegorgaan de opvolger van zowel de Senaat als het Overlegcomité. Dit orgaan bestaat uit de minister-presidenten en relevante vakministers. Het vergadert maandelijks, openbaar, met notulen. Het heeft bindende beslissingsbevoegdheid bij bevoegdheidsconflicten en instemmingsrecht bij wetten die deelstaatbevoegdheden raken. Naar Duits model.

3. Grondwetsherziening en bijzondere wetten worden behandeld door de Kamer van Volksvertegenwoordigers, met behoud van de versterkte meerderheidsvereisten (tweederdemeerderheid, meerderheid in elke taalgroep).

4. Informatieverslagen en studieopdrachten worden ondergebracht bij het versterkte Planbureau (Belgisch CPB) of bij Kamercommissies.

Wat het oplevert

• €44 miljoen per jaar aan directe besparingen. Structureel, elk jaar opnieuw
• Eén laag minder in een onbegrijpelijk systeem: van 6 parlementen naar 5, van ~592 parlementairen naar ~532
• Echte deelstaatcoördinatie via het Intergouvernementeel Overlegorgaan, waar regeringen bindende afspraken maken in plaats van parlementsleden vrijblijvende verslagen schrijven
• Een signaal dat de overheid zichzelf durft af te slanken. Cruciaal voor het vertrouwen van de burger

De Belgische federale regering heeft in 2025 zelf al de eerste stappen gezet naar afschaffing. HART steunt dit maar gaat verder: afschaffen alleen volstaat niet. De coördinatiefunctie moet versterkt worden via een Intergouvernementeel Overlegorgaan met echte tanden. Anders vervang je een lege schelp door een gat.

Fase 5: Bronnenlijst