Senaat: 60 leden

Audit datum: 2026-03-28 Status: 🔴 Afgeschaft Classificatie: Afschaffen; vervangen door de Raad van de Deelstaten (art. 35 HART-grondwet), de andere taken naar de Kamer

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Belgische Senaat is de hogere kamer van het Federaal Parlement. Sinds de zesde staatshervorming (2014) is het een niet-permanent orgaan met sterk ingeperkte bevoegdheden. De Senaat behoudt wetgevende macht voor grondwetsherzieningen, bijzondere wetten en enkele institutionele aangelegenheden (art. 77 GW), maar heeft voor alle overige wetgeving geen of nauwelijks een rol meer.

Juridische basis:

• Grondwet, Titel III (De machten): onder meer artikel 36 en, in Hoofdstuk I (De federale Kamers), de artikelen 56 en 67-73
• Artikel 56: informatieverslagen van de Senaat
• Artikel 67: samenstelling (50 deelstaatsenatoren + 10 gecoöpteerde senatoren)
• Artikel 77: bicamerale bevoegdheden (grondwetsherziening, bijzondere wetten, institutionele aangelegenheden)
• Artikel 78: optioneel bicamerale wetten (Senaat kan evoceren, maar Kamer beslist finaal)
• Grondwetsherziening van 6 januari 2014 en de bijhorende bijzondere en gewone wetten (zesde staatshervorming): fundamentele hervorming van samenstelling en bevoegdheden

Oprichting: 1831, bij de stichting van België. Oorspronkelijk een conservatief tegengewicht voor de rechtstreeks verkozen Kamer: wie senator wilde worden, moest minstens 40 jaar zijn en een hoge census betalen, waardoor slechts een kleine groep rijke burgers verkiesbaar was. In 1993 (Sint-Michielsakkoord, vierde staatshervorming) verloor de Senaat zijn politieke controle op de regering, werd hij een reflectiekamer en kreeg hij gemeenschapssenatoren. In 2014 (zesde staatshervorming, na het Vlinderakkoord van 2011) werd hij een niet-permanent orgaan zonder rechtstreeks verkozen leden, bedoeld als ontmoetingsplaats van de deelstaten, met sterk ingeperkte bevoegdheden.

Bestuursniveau: Federaal.

Samenstelling (2024-2029):

• 60 senatoren, geen enkele rechtstreeks verkozen
• 50 deelstaatsenatoren: 29 aangewezen door het Vlaams Parlement, 10 door het Parlement van de Franse Gemeenschap, 8 door het Waals Parlement, 2 door de Franse taalgroep van het Brussels Parlement, 1 door het Parlement van de Duitstalige Gemeenschap
• 10 gecoöpteerde senatoren: 6 Nederlandstalig, 4 Franstalig
• Taalverdeling: 35 Nederlandstalig (58,3%), 24 Franstalig (40%), 1 Duitstalig (1,7%)

Budget (2025):

• Totale uitgaven: €44.609.061
• Federale dotatie: €44.600.000 (evenveel als in 2024; in de federale begroting 2026: €41,75 miljoen)
• Aanvullend: €2.000.000 voor het Huis der Parlementsleden
• Lonen en vergoedingen (alle categorieën): €39,4 miljoen (begroting 2025), bijna 90% van de uitgaven, waarvan €21,7 miljoen statutair en contractueel personeel en €13,5 miljoen politiek personeel
• Overige uitgaven (werking, subsidies aan fracties, investeringen): ongeveer €5 miljoen
• Evolutie: de dotatie daalde van €64,4 miljoen in 2014 tot €39,6 miljoen in 2021 en steeg daarna opnieuw tot €44,6 miljoen in 2024 en 2025

Personeel:

• In 2014 (vóór hervorming): 289 VTE
• Tien jaar later: ongeveer 160 VTE; volgens de Senaat zelf stabiliseert het personeelsbestand zich rond dat niveau (2024-2025)
• Daarnaast: 60 senatoren (niet-permanent) + hun parlementaire medewerkers

Vergoeding senatoren: Deelstaatsenatoren ontvangen géén aparte Senaat-vergoeding. Zij worden vergoed als lid van hun deelstaatparlement. De gecoöpteerde senatoren ontvangen wél een vergoeding. Ook de deelstaatsenatoren hebben wel recht op een onkostenvergoeding.

Wie stuurt aan: De Senaatsvoorzitter leidt het Bureau. Het Bureau bestaat uit de voorzitter, twee ondervoorzitters, de fractievoorzitters en enkele andere leden.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Restbevoegdheden sinds 2014: De Senaat is nog slechts bevoegd voor een beperkte lijst zaken (art. 77 en 56 GW):

1. Grondwetsherziening en coördinatie van de Grondwet
2. Bijzondere wetten (die de staatsstructuur regelen)
3. Wetten m.b.t. de Duitstalige Gemeenschap en haar financiering
4. Financiering van politieke partijen en verkiezingsuitgaven
5. Organisatie van de Senaat zelf en het statuut van senator
6. Informatieverslagen over thema's die ook de deelstaten raken (art. 56)

Daarnaast draagt de Senaat, beurtelings met de Kamer, kandidaten voor bij benoemingen zoals die van rechters in het Grondwettelijk Hof, en brengt hij advies uit in de procedure voor belangenconflicten (art. 143 GW).

In de praktijk:

• De Senaat vergadert zo'n tien keer per jaar in plenaire zitting, samen gemiddeld ongeveer 20 uur per jaar (103 uur in 2019-2024). Minder dan één werkweek
• Senatoren kunnen geen onderzoekscommissies meer oprichten en de federale regering niet meer politiek controleren; alleen schriftelijke vragen blijven mogelijk
• De Senaat kan geen wetsvoorstellen meer indienen buiten zijn beperkte bevoegdheidsdomein
• De Senaat produceert "informatieverslagen": adviezen zonder bindend karakter
• Het evocatierecht (art. 78 GW): het recht om bepaalde door de Kamer goedgekeurde wetten te onderzoeken en te amenderen. De Kamer heeft altijd het laatste woord

Overlap:

• Met de Kamer: de Kamer is dominant. De Senaat heeft nauwelijks autonome wetgevende macht. Bij bijzondere wetten en grondwetsherziening zijn beide kamers gelijkwaardig, maar dit betreft slechts een handvol dossiers per legislatuur.
• Met het Overlegcomité: de coördinatie tussen federaal en deelstaten verloopt in de praktijk via het Overlegcomité (twaalf leden van de federale regering en de deelstaatregeringen, onder wie de eerste minister en de minister-presidenten), niet via de Senaat. De Senaat is de jure de parlementaire ontmoetingsplaats, de facto speelt het Overlegcomité die rol.
• Met de deelstaatparlementen: de 50 deelstaatsenatoren zijn ook lid van een deelstaatparlement. Ze spreken niet namens hun deelstaatregering maar namens hun partij, waardoor de Senaat geen echte vertegenwoordiging van deelstaatbelangen is.

Klant: In theorie de deelstaten (coördinatie) en de burger (democratische controle). In de praktijk is er nauwelijks een "klant". De output van de Senaat is minimaal.

Prestatie-indicatoren: Er bestaan geen formele KPI's. Er wordt niet gemeten welke impact informatieverslagen hebben, of het evocatierecht bijdraagt aan wetgevingskwaliteit, of de coördinatiefunctie resultaten oplevert.

Recentste evaluatie:

• Een formele evaluatie van de Senaat na 2014 bestaat niet. De afschaffing staat wel al jaren op de politieke agenda
• In de verklaring tot herziening van de Grondwet van 2024 werden niet alle artikelen over de Senaat voor herziening vatbaar verklaard, wel artikel 195 (de herzieningsprocedure zelf). Om de Senaat binnen één legislatuur te kunnen afschaffen, is eerst een overgangsbepaling in artikel 195 nodig. De Senaat keurde die in april 2026 goed met 36 stemmen voor, 8 tegen en 14 onthoudingen
• Constitutioneel vereist: tweederdemeerderheid in beide kamers. De Senaat moet dus mee instemmen met zijn eigen afschaffing

1C. Internationale vergelijking

Kernobservaties:

Nederland (Eerste Kamer): Vergadert wekelijks, heeft een echt vetorecht over wetsvoorstellen (kan niet amenderen, maar wel verwerpen). Leden worden indirect verkozen via Provinciale Staten. De Eerste Kamer functioneert als kwaliteitscontrole op wetgeving, een rol die de Belgische Senaat niet meer vervult.

Duitsland (Bundesrat): Het meest besproken model voor België. De Bundesrat vertegenwoordigt de deelstaatregeringen (niet individuele parlementsleden). De leden van elk Land stemmen als blok, op instructie van hun deelstaatregering. De Bundesrat heeft instemmingsrecht bij ruim een derde van de federale wetten (34,7% in 2021-2025). Zo wegen deelstaatbelangen echt mee: precies wat de Belgische Senaat zou moeten doen maar niet doet. De keerzijde is een vetorecht waarmee deelstaten federale wetten kunnen blokkeren.

Scandinavië (Denemarken 1953, Zweden 1971): Beide landen schaften hun hogere kamer af en werken sindsdien met één kamer. De Deense grondwet van 1953, die de Landsting afschafte, geeft een derde van de parlementsleden het recht om een aangenomen wet aan een referendum te onderwerpen (§ 42), als waarborg voor de minderheid.

Zwitserland (Ständerat): In het Zwitserse model zijn beide kamers volledig gelijkwaardig. Elke wet moet door beide kamers, met een navette-systeem bij onenigheid. Dit model werkt, maar vereist een volledig andere politieke cultuur en directe democratie als vangnet.

Oostenrijk (Bundesrat): Het meest vergelijkbare model met de Belgische Senaat qua zwakte. De Oostenrijkse Bundesrat heeft meestal slechts een opschortend veto; alleen bij grondwetswijzigingen die de bevoegdheden van de Länder inperken, heeft hij een absoluut veto. Hij geldt daarom als een zwakke kamer. Het verschil: in Oostenrijk gaat het debat over versterking, in België over afschaffing.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Kosten-batenverhouding: €44,6 miljoen (2025) voor een instelling die gemiddeld zo'n 20 uur per jaar plenair vergadert. Dat is ongeveer €2,2 miljoen per plenair uur, of ongeveer €743.000 per senator per jaar aan institutionele kosten. Ter vergelijking: het tekort van de federale overheid en de sociale zekerheid samen bedraagt €25,7 miljard (2026, raming). De besparing is klein tegenover dat tekort, maar het signaal naar de burger is belangrijk.

2. Geen echte deelstaatvertegenwoordiging: Senatoren stemmen op partijlijn, niet namens hun deelstaat. De Senaat functioneert niet als een Bundesrat-achtige deelstaatkamer maar als een tweede partijpolitiek orgaan zonder tanden, een lege schelp.

3. De coördinatiefunctie is een fictie: Het Overlegcomité (de regeringsleiders) is de echte plek voor federaal-deelstatelijke coördinatie. De Senaat heeft daar geen grip op.

4. Informatieverslagen zonder impact: De Senaat produceert informatieverslagen over thema's die ook de deelstaten raken. Deze verslagen zijn niet bindend, en niemand meet of ze tot wetgeving of beleid leiden.

5. Democratisch deficit: Geen enkele senator is rechtstreeks verkozen. Burgers kiezen hun deelstaatparlement, dat vervolgens senatoren aanduidt. De burger heeft geen directe invloed op de Senaatssamenstelling.

6. Constitutionele paradox: De Senaat moet mee instemmen met zijn eigen afschaffing (tweederdemeerderheid). Dit geeft senatoren een vetorecht over hun eigen positie: een inherent belangenconflict.

Kritiek in de media en politiek:

• N-VA, Vlaams Belang en Open Vld pleiten al jaren voor afschaffing
• Andere stemmen willen hervormen in plaats van afschaffen: tot een echte deelstaatkamer, of tot een burgerassemblee van gelote burgers, zoals de PS voorstelde
• Opiniestukken in Knack (2025): "De afschaffing van de Senaat is geen besparing maar een vergissing"
• Academische analyses: Verfassungsblog ("The Belgian Senate: little damage, little use") beschrijft hoe de Senaat na 2014 geen eigen rol vindt; andere pleiten net voor een herstel van het tweekamerstelsel

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0 van 9 principes voldaan, 3 gedeeltelijk, 6 gefaald. De grootste winst zit bij Eenvoud (een laag schrappen), Verantwoordelijkheid = Financiering (netto €39-40 mln per jaar besparen) en Resultaatgericht (output afdwingen of stoppen).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🔴 Afgeschaft: de Senaat wordt afgeschaft en vervangen door de Raad van de Deelstaten (art. 35 HART-grondwet), die ook het Overlegcomité en de interministeriële conferenties vervangt. De coördinatie van de deelstaten gaat naar de Raad; een grondwetsherziening neemt de Kamer aan met twee derden, en daarna heeft de burger het laatste woord (art. 63).

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. De Senaat als instelling wordt opgeheven
2. Het gebouw (Paleis der Natie) wordt gedeeld met de Kamer of herbestemd
3. Het personeel (ongeveer 160 VTE) wordt herplaatst binnen de federale overheid of de Kamer
4. De dotatie (€44,6 mln in 2025) vervalt

Waarheen gaan de taken:

• Grondwetsherziening: de Kamer neemt een herziening aan met twee derden, daarna volgt een verplichte burgerstemming met een meerderheid van de kiezers en van de deelstaten (art. 63 HART-grondwet). Bijzondere wetten met een meerderheid in elke taalgroep verdwijnen: een bevoegdheid verschuift bij wet met instemming van de Raad van de Deelstaten (art. 27)
• Voordrachten voor benoemingen (onder meer rechters in het Grondwettelijk Hof): de kamer controle van het Onafhankelijk Benoemingsorgaan stelt een gerangschikte lijst op; de Kamer kiest met twee derden de helft van de rechters, de Raad van de Deelstaten de andere helft (art. 48)
• Coördinatie deelstaten en belangenconflicten: worden opgenomen door de Raad van de Deelstaten (art. 35 HART-grondwet), die de Senaat, het Overlegcomité en de interministeriële conferenties vervangt. De Raad bestaat uit de regeringen van de twaalf deelstaten: de voorzitter van elke regering en de vakminister per agendapunt; de federale regering zit erbij zonder stem. Elke deelstaat heeft 2 stemmen plus 1 per volle 500.000 inwoners, samen 42, en stemt eenvormig. Een besluit vraagt minstens 22 stemmen en 7 deelstaten, zonder taalveto. De Raad stemt in met de federale wetten die de bevoegdheden of de financiën van de deelstaten raken. Weigert hij, dan zoekt een bemiddelingscommissie van Kamer en Raad binnen zestig dagen een akkoord; lukt dat niet, dan beslist de Kamer met twee derden. Over de verevening, de belastingbanden, de gemeenschappelijke grondslagen, een federale uitvoering in een concurrerend domein en het verschuiven van bevoegdheden houdt de Raad altijd het laatste woord. Hij vergadert openbaar en heeft een permanent secretariaat van 30 à 40 personen. Regeringsvertegenwoordigers in plaats van parlementsleden, zoals in de Duitse Bundesrat, en met instemmingsrecht
• Informatieverslagen: worden ondergebracht bij de Kamercommissies of het versterkte Planbureau (Belgisch CPB)

Internationaal model: Denemarken (1953): afschaffing van de hogere kamer, met een referendumrecht voor een derde van de parlementsleden als waarborg voor de minderheid. Aangevuld met het Duitse Bundesrat-model voor de coördinatiefunctie: de deelstaatregeringen zelf zitten aan tafel, niet hun parlementsleden, met gewogen stemmen, instemmingsrecht en een bemiddelingscommissie met de Kamer.

Geschatte besparing:

• Bruto: de volledige dotatie van €44,6 mln per jaar (2025)
• Netto structureel: ongeveer €39-40 mln per jaar, na aftrek van de werkingskost van de Raad van de Deelstaten (permanent secretariaat van 30 à 40 mensen en digitaal platform, €5-6 mln per jaar); die besparing wordt één keer geteld, bij de audit Intergouvernementeel Overlegorgaan (Raad van de Deelstaten), niet hier
• Herplaatsing van personeel en pensioenen zijn eenmalige overgangskosten en tellen niet mee in de structurele besparing
• Belangrijker dan het bedrag: het signaal dat de overheid zichzelf kan afslanken

Implementatiepad:

1. Eerste jaar: grondwetsherziening volgens art. 63 HART-grondwet: twee derden in de Kamer, daarna een verplichte burgerstemming met een meerderheid van de kiezers en van de deelstaten, zonder herzieningsverklaring en zonder ontbinding
2. Tweede en derde jaar: transitieperiode. Personeel herplaatsen, taken overdragen aan de Kamer en de Raad van de Deelstaten
3. Bij de volgende federale verkiezingen: Senaat opgeheven

Vereiste wetswijzigingen:

• Grondwetsherziening (art. 63 HART-grondwet): de Senaat verdwijnt uit de Grondwet (in de huidige Grondwet onder meer de artikelen 36, 56, 67-73, 77-78 en 143); de Raad van de Deelstaten komt in art. 35 en kiest de helft van de rechters van het Grondwettelijk Hof (art. 48)
• Federale wetten (met instemming van de Raad van de Deelstaten waar art. 35 dat vraagt): de rol van de Senaat schrappen, onder meer in de procedure voor belangenconflicten en bij de voordracht van rechters in het Grondwettelijk Hof
• Gewone wet: overgangsbepalingen voor personeel en pensioenen

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Senaat: afgeschaft Een instelling die zo'n 42 à 45 miljoen euro per jaar kost en gemiddeld 20 uur per jaar plenair vergadert, is geen reflectiekamer meer. Het is een duur vergaderzaaltje. HART schaft de Senaat af en vervangt hem door de Raad van de Deelstaten, waar de twaalf deelstaatregeringen zelf aan tafel zitten en bij meerderheid beslissen over de wetten die hun bevoegdheden of hun geld raken, zonder taalveto.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Belgische Senaat telt 60 leden. Geen enkele senator is rechtstreeks door de burger verkozen. Ze worden aangeduid door de deelstaatparlementen (50 stuks) of gecoöpteerd door andere senatoren (10 stuks). Sinds de zesde staatshervorming van 2014 is de Senaat een "niet-permanent orgaan": het vergadert gemiddeld zo'n 20 uur per jaar in plenaire zitting. De dotatie bedroeg €44,6 miljoen in 2024 en 2025 (€41,75 miljoen in 2026), goed voor ongeveer 160 voltijdse personeelsleden. De Senaat kan geen wetten meer indienen buiten een beperkte lijst institutionele thema's, kan enkel nog schriftelijke vragen stellen aan ministers, en produceert "informatieverslagen" zonder bindende kracht.

Wat er mis gaat

De Senaat is een instelling zonder functie. Na zes staatshervormingen is bijna elke bevoegdheid weggesnoeid, maar het instituut, het gebouw, het personeel en het budget bleven staan. De kosten-batenverhouding is absurd: €44,6 miljoen (2025) voor zo'n 20 uur plenair per jaar. Dat is €2,2 miljoen per vergaderuur.

De Senaat zou de ontmoetingsplek moeten zijn waar deelstaten samenwerken. Dat lukt niet, om een simpele reden: senatoren stemmen niet namens hun deelstaat maar namens hun partij. Een N-VA-senator uit het Vlaams Parlement stemt op de N-VA-lijn, niet op de Vlaamse lijn. Daardoor functioneert de Senaat niet als deelstaatkamer maar als een tweede, machteloze partijpolitieke vergadering.

De echte coördinatie tussen de regeringen verloopt via het Overlegcomité (met onder meer de eerste minister en de minister-presidenten): dat is waar de afspraken worden gemaakt. De Senaat staat erbij en kijkt ernaar.

Hoe het elders werkt

Denemarken schafte zijn hogere kamer (Landstinget) af in 1953. Zweden werkt sinds 1971 met één kamer. Beide landen functioneren probleemloos als eenkamerparlement. Denemarken gaf de minderheid een waarborg: als een derde van het parlement dat vraagt, moet een aangenomen wet aan een volksraadpleging worden onderworpen.

Duitsland biedt een ander model: de Bundesrat bestaat niet uit parlementsleden maar uit vertegenwoordigers van de deelstaatregeringen. De leden van elk Land stemmen als blok, op instructie van hun deelstaatregering. De Bundesrat heeft instemmingsrecht bij ruim een derde van de federale wetten (34,7% in 2021-2025). Dat maakt de Bundesrat tot een effectieve deelstaatkamer, maar ook tot een plek waar deelstaten federale wetten kunnen blokkeren. De Belgische Senaat pretendeert een deelstaatrol maar heeft noch de samenstelling (parlementsleden in plaats van regeringsleden) noch de bevoegdheden om die waar te maken.

Wat HART voorstelt

1. Afschaffing van de Senaat als instelling. Het gebouw en het personeel worden overgedragen aan de Kamer of herbestemd.

2. De Raad van de Deelstaten (art. 35 HART-grondwet), de opvolger van de Senaat, het Overlegcomité en de interministeriële conferenties. De twaalf deelstaatregeringen zitten er zelf aan tafel: de voorzitter van elke regering en de vakminister per agendapunt, met de federale regering erbij zonder stem. Elke deelstaat heeft 2 stemmen plus 1 per volle 500.000 inwoners, samen 42. De Raad vergadert openbaar, met notulen, en beslist met minstens 22 stemmen en 7 deelstaten in plaats van bij consensus, zonder taalveto. Hij stemt in met de federale wetten die de bevoegdheden of de financiën van de deelstaten raken. Weigert hij, dan volgt eerst bemiddeling; daarna beslist de Kamer met twee derden. Over de verevening, de belastingbanden, de gemeenschappelijke grondslagen, een federale uitvoering in een concurrerend domein en het verschuiven van bevoegdheden houdt de Raad altijd het laatste woord.

3. Een grondwetsherziening neemt de Kamer van Volksvertegenwoordigers aan met twee derden, en daarna heeft de burger het laatste woord: een verplichte burgerstemming met een meerderheid van de kiezers en van de deelstaten (art. 63). Bijzondere wetten met een meerderheid in elke taalgroep verdwijnen: een bevoegdheid verschuift bij wet met instemming van de Raad van de Deelstaten (art. 27).

4. Informatieverslagen en studieopdrachten worden ondergebracht bij het versterkte Planbureau (Belgisch CPB) of bij Kamercommissies.

Wat het oplevert

• Netto €39 à 40 miljoen per jaar aan besparingen: de volledige dotatie (€44,6 miljoen in 2025) min de werkingskost van de Raad van de Deelstaten (€5-6 miljoen). Structureel, elk jaar opnieuw (telt één keer, bij de Raad van de Deelstaten)
• Eén laag minder in een onbegrijpelijk systeem: geen Senaat en 60 zetels minder
• Echte deelstaatcoördinatie via de Raad van de Deelstaten, waar de regeringen zelf bij meerderheid beslissen in plaats van parlementsleden vrijblijvende verslagen schrijven
• Een signaal dat de overheid zichzelf durft af te slanken. Cruciaal voor het vertrouwen van de burger

Afschaffen alleen volstaat niet. De coördinatiefunctie moet versterkt worden via een Raad van de Deelstaten die echt werkt: openbaar, bij meerderheid en zonder taalveto, met instemmingsrecht en een bemiddelingscommissie. Anders vervang je een lege schelp door een gat.

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)