Audit: Staatssecretarissen: 5-6

Datum: 2026-03-28 Lijn: Staatssecretarissen. 5-6 Categorie: Federale Regering Status: 🔴 Afgeschaft: structureel overbodig, functie volledig integreren in ministerportefeuilles

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Federale staatssecretarissen zijn "junior ministers" binnen de Belgische federale regering. Ze worden benoemd door de Koning en zijn lid van de federale regering, maar maken geen deel uit van de Ministerraad. Ze worden altijd toegevoegd aan een minister en krijgen een afgebakend bevoegdheidsdomein.

Juridische basis:

• Artikel 104 van de Belgische Grondwet: "De Koning benoemt en ontslaat de federale staatssecretarissen. Zij zijn lid van de federale Regering. Zij maken geen deel uit van de Ministerraad. Zij worden toegevoegd aan een minister. De Koning bepaalt hun bevoegdheid en de perken waarbinnen zij het recht van medeondertekening kunnen krijgen."
• De grondwettelijke bepalingen voor ministers gelden ook voor staatssecretarissen, met uitzondering van:
  • Art. 90, tweede lid (na het overlijden van de Koning oefenen de in raad verenigde ministers de grondwettelijke macht van de Koning uit)
  • Art. 93 (de ministers laten vaststellen dat de Koning in de onmogelijkheid verkeert te regeren)
  • Art. 99 (het maximum van 15 leden van de Ministerraad en de taalpariteit gelden NIET voor staatssecretarissen)
• De onverenigbaarheid met een parlementair mandaat geldt wel: een parlementslid dat staatssecretaris wordt, wordt in het parlement vervangen door zijn opvolger (art. 50).

Cruciaal detail: De Grondwet beperkt de Ministerraad tot hoogstens 15 leden, eerste minister inbegrepen, met verplichte taalpariteit (art. 99). Die beperking geldt niet voor staatssecretarissen: hun aantal is grondwettelijk onbepaald. Daardoor zijn staatssecretarissen in de praktijk een achterpoortje om meer regeringsleden te benoemen dan de Grondwet voor ministers toelaat, zonder de taalpariteitsvereiste te respecteren.

Bestuursniveau: Federaal. Daarnaast kent ook de Brusselse Hoofdstedelijke Regering 3 gewestelijke staatssecretarissen (art. 41 van de bijzondere wet van 12 januari 1989 met betrekking tot de Brusselse instellingen).

Historisch overzicht. Aantal staatssecretarissen per federale regering:

Aantallen bij de start van elke regering; ministers inclusief de eerste minister.

De federale regering die op 3 februari 2025 aantrad, telt 15 ministers en geen staatssecretarissen: 25% minder regeringsleden dan in 2020-2024 (20). Een federale regering zonder staatssecretarissen is niet nieuw: ook Verhofstadt III (december 2007 tot maart 2008) en Michel II en Wilmès I/II (december 2018 tot oktober 2020) werkten zonder. Het kan dus, maar zolang de Grondwet het toelaat, hangt het af van elke nieuwe coalitie.

Budget en kosten van een staatssecretaris:

Elke staatssecretaris heeft, net als een minister, een eigen kabinet (beleidscel en secretariaat) en een eigen wedde:

• Eigen ministerieel kabinet: in juni 2021 telden de vijf kabinetten van staatssecretarissen samen 103 medewerkers, 16 tot 23 per kabinet (tegenover 22 tot 62 bij de ministers)
• Kosten per medewerker: de federale kabinetten kostten in 2018 samen €86,78 miljoen (lonen, onkosten, gebouwen); de regering-Michel startte met 769 kabinetsmedewerkers, dus ongeveer €113.000 per medewerker
• Voor 5 staatssecretarissen (situatie 2020-2024): ongeveer 100 medewerkers × ongeveer €113.000 = naar schatting €10-15 miljoen per jaar, wedden van de staatssecretarissen inbegrepen

In oktober 2020 telde de federale regering 838 kabinetsmedewerkers voor 15 ministers en 5 staatssecretarissen (gemiddeld 41,9 per kabinet). Ter vergelijking: in 2007 waren dat 932 kabinetsmedewerkers voor 22 bewindslieden, en in 2025 594 medewerkers voor 15 regeringsleden.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Formele taken:

• Beleid voorbereiden en uitvoeren binnen het toegewezen domein
• Verantwoording afleggen aan het parlement (individueel, voor hun bevoegdheden)
• Koninklijke besluiten medeondertekenen binnen hun bevoegdheidsdomein
• De Ministerraad bijwonen alleen als hun dossier op de agenda staat (zonder er lid van te zijn)

Feitelijke functie. Waarom ze bestaan:

1. Coalitie-aritmetiek: Elke coalitiepartij wil een minimum aantal posten. Met max. 15 ministers (en verplichte taalpariteit) zijn er niet genoeg stoelen. Staatssecretarissen zijn extra stoelen zonder grondwettelijke begrenzing.
2. Troostprijs: Staatssecretaris is een tussenoplossing voor politici die "bijna" minister werden maar net niet genoeg gewicht hadden in de coalitieonderhandelingen.
3. Bevoegdheidssplitsing: Sommige ministerportefeuilles worden opgesplitst, waarbij een deel naar een staatssecretaris gaat (bv. Digitalisering, Gendergelijkheid, Begroting).

Concrete voorbeelden uit de regering-De Croo (2020-2024):

• Thomas Dermine (PS): Relance en Strategische Investeringen, belast met Wetenschapsbeleid
• Mathieu Michel (MR): Digitalisering, Administratieve Vereenvoudiging, Privacy en Regie der Gebouwen
• Eva De Bleeker / Alexia Bertrand (Open Vld): Begroting en Consumentenbescherming
• Sammy Mahdi / Nicole de Moor (CD&V): Asiel en Migratie, belast met Nationale Loterij
• Sarah Schlitz / Marie-Colline Leroy (Ecolo): Gendergelijkheid, Gelijke Kansen en Diversiteit

Overlap en dubbelzinnigheid: De bevoegdheidsverdeling tussen minister en staatssecretaris is vaak onduidelijk. Een staatssecretaris is "toegevoegd aan" een minister, maar opereert feitelijk semi-onafhankelijk met eigen kabinet, eigen beleidsnota, eigen parlementaire verantwoording. Dit leidt tot:

• Dubbele kabinetsstructuren (twee teams die hetzelfde beleidsdomein bestrijken)
• Coördinatieproblemen tussen minister en staatssecretaris
• Diffuse verantwoordelijkheid: wie is nu verantwoordelijk als iets fout loopt?

Prestatie-indicatoren: Er bestaan geen KPI's of systematische evaluaties voor de functie van staatssecretaris. Niemand beoordeelt of de functie zelf meerwaarde biedt.

1C. Internationale vergelijking

Nederland:

• Kent ook staatssecretarissen (art. 46 Grondwet). Ze zijn lid van het kabinet, maar niet van de ministerraad. Het kabinet dat op 23 februari 2026 aantrad, telt 18 ministers en 10 staatssecretarissen.
• Het fundamentele verschil: Nederlandse bewindspersonen hebben geen kabinet in Belgische zin. Elke minister of staatssecretaris mag één politiek adviseur aanstellen (de minister-president en de vicepremiers twee). De beleidsvorming is in handen van de ambtenaren van het ministerie.
• Daardoor is de politieke omkadering veel lichter, ook met meer bewindspersonen: voor het hele kabinet gaat het om hooguit een dertigtal politiek adviseurs, omdat het werk bij ambtenaren ligt en niet bij politieke medewerkers.

Duitsland:

• Kent Parlamentarische Staatssekretäre (parlementaire staatssecretarissen): deze moeten lid zijn van de Bundestag (enkel bij de bondskanselier is een uitzondering mogelijk) en behouden hun parlementair mandaat. Ze helpen de minister met de dagelijkse werkzaamheden en onderhouden contacten met Bundestag, Bundesrat en fracties.
• Daarnaast kent Duitsland beamtete Staatssekretäre: topambtenaren die het ministerie administratief leiden. Zij zijn eerder te vergelijken met de voorzitter van een Belgische FOD dan met een regeringslid.
• Het Duitse model scheidt politiek (parlementaire staatssecretarissen) en administratie (beamtete Staatssekretäre) veel scherper.

Denemarken:

• Kent geen junior ministers, geen staatssecretarissen, geen parlementaire secretarissen. Elke minister staat aan het hoofd van zijn/haar ministerie, bijgestaan door een departementschef (topambtenaar) en in de regel één politiek adviseur (særlig rådgiver). Het totale aantal adviseurs mag niet hoger liggen dan één per minister, twee per lid van het coördinatiecomité en het economisch comité van de regering en drie per partijleider; begin 2026 waren er ongeveer 40 in totaal.
• Resultaat: een platte ministeriële structuur (21 ministers in de regering die in juni 2026 aantrad), geen tussenlaag, en directe verantwoordingslijnen.
• Het overige beleidswerk doen vaste ambtenaren.

Zwitserland:

• De Bondsraad (Bundesrat) heeft slechts 7 leden die tegelijk staatshoofd en regering vormen. Geen junior ministers. Elk departement wordt geleid door een bondsraadslid, bijgestaan door een professioneel ambtenarenapparaat.

Finland/Zweden:

• Zweden kent geen staatssecretarissen in de Belgische zin. De statssekreterare is geen regeringslid, maar de politiek benoemde hoogste medewerker van een minister in het regeringskantoor (Regeringskansliet). Van de ongeveer 4.800 medewerkers van dat kantoor waren er in 2025 215 politiek aangesteld, ministers en staatssecretarissen inbegrepen.
• Finland heeft evenmin junior ministers in de regering: de regering die in juni 2023 aantrad, telt 19 ministers. De Finse regeringswet voorziet wel in politieke staatssecretarissen die voor de ambtstermijn van een minister worden benoemd; ook zij zijn geen regeringslid.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Grondwettelijk achterpoortje: De beperking van de Ministerraad tot 15 leden (art. 99) en de taalpariteit worden omzeild door staatssecretarissen te benoemen. Dit ondermijnt de geest van de Grondwet.

2. Kabinetskosten: Elke staatssecretaris brengt een eigen kabinet mee. In juni 2021 telden de vijf kabinetten van staatssecretarissen samen 103 medewerkers, met een geschatte kost van €10-15 miljoen per jaar. De federale regeringen die zonder staatssecretarissen werkten (2018-2020 en vanaf 2025) bewijzen dat dit niet nodig is.

3. Onduidelijke verantwoordelijkheid: Een staatssecretaris is "toegevoegd aan" een minister, maar heeft in de praktijk eigen beleidsnota's, eigen parlementaire vragen, eigen media-optredens. Bij problemen wijzen minister en staatssecretaris naar elkaar.

4. Geen Ministerraad-stemrecht: Staatssecretarissen zitten niet standaard in de Ministerraad. Ze worden alleen uitgenodigd wanneer hun dossier op de agenda staat. Dit betekent dat ze geen invloed hebben op het bredere regeringsbeleid maar wel publiek als "de regering" worden gezien.

5. Coalitie-instrument, geen bestuurslogica: De functie bestaat niet om beter te besturen, maar om coalitiepartijen meer posten te geven. Dit is politieke logica, geen bestuurslogica.

6. VRT-analyse (2020): Een analyse van VRT NWS (14 oktober 2020) stelde de vraag "Heeft de federale regering echt 838 kabinetsmedewerkers nodig?". Ze raamde de kost van alle kabinetten op €197,64 miljoen (2018), waarvan €86,78 miljoen federaal, en zette het Belgische model af tegen het Nederlandse, waar de beleidsvorming bij het ambtelijk apparaat ligt. Goedkoper is het Nederlandse model volgens de analyse niet noodzakelijk: het werk moet er ook gebeuren, alleen door ambtenaren, en de kost zit verzonken in het ambtelijk apparaat. De winst zit volgens de analyse in de continuïteit: de kennis blijft in de administratie in plaats van na elke legislatuur te verdwijnen.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 6× ❌, 3× ⚠️, 0× ✅. De functie van staatssecretaris faalt op vrijwel alle principes. De grootste winst zit bij eenvoud (afschaffen van een overbodige laag), transparantie (duidelijke verantwoordelijkheid bij ministers) en internationaal bewezen (Deens/Zwitsers model zonder junior ministers).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🔴 Afgeschaft De functie van federaal staatssecretaris wordt geschrapt. Federale regeringen die zonder staatssecretarissen werkten (2018-2020 en vanaf 2025) bewijzen dat het kan.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Schrap artikel 104 uit de Grondwet: de HART-grondwet kent geen staatssecretarissen (art. 39 §1). De functie van federaal staatssecretaris wordt afgeschaft.
2. Hoogstens 13 ministers, de eerste minister inbegrepen = de volledige regering (art. 39 §1). Geen aanvullende "junior ministers" meer mogelijk. Elke minister krijgt een breder bevoegdheidspakket.
3. Kabinetten van ministers afslanken: hoogstens 5 politieke medewerkers per minister (art. 40), uitsluitend voor politieke coördinatie, met de rest van de beleidsondersteuning bij de FOD's (ambtelijk apparaat). In Denemarken en Nederland heeft een minister doorgaans één politiek adviseur.
4. Deelstaten en Brussel: ook daar geen staatssecretarissen. Een deelstaatregering telt hoogstens vijf leden (art. 43 §2), dus de 3 Brusselse gewestelijke staatssecretarissen verdwijnen.

Internationaal model: Denemarken. Geen junior ministers, platte ministerstructuur, professioneel ambtelijk apparaat.

Geschatte besparing:

• Tegenover een regering met vijf staatssecretarissen (zoals in 2020-2024): ongeveer 100 kabinetsmedewerkers × ongeveer €113.000 (federaal gemiddelde, 2018), plus de wedden = naar schatting €10-15 miljoen per jaar aan vermeden kosten, of €50-75 miljoen over een legislatuur van vijf jaar
• Tegenover een regering die al zonder staatssecretarissen werkt, zoals de federale regering die in 2025 aantrad, is er geen bijkomende besparing op de begroting: de afschaffing zorgt ervoor dat die kost niet terugkeert. De bredere besparing op de kabinetten (hooguit ongeveer €165 miljoen per jaar voor alle bestuursniveaus samen) staat in de audit Ministeriële kabinetten en wordt hier niet opnieuw geteld.
• Indirect: snellere besluitvorming, duidelijkere verantwoordelijkheid

Implementatiepad:

• Eerste legislatuur: geen staatssecretarissen meer benoemen en de federale regering beperken tot hoogstens 13 ministers, de eerste minister inbegrepen. Dat kan zonder grondwetswijziging: de Grondwet staat staatssecretarissen toe, maar verplicht ze niet.
• Middellange termijn: Bestendigen als politieke conventie. Afspreken dat toekomstige coalities geen staatssecretarissen meer benoemen.
• Lange termijn: het achterpoortje definitief sluiten in de HART-grondwet: er zijn geen staatssecretarissen, en een deelstaatregering telt hoogstens vijf leden (art. 39 §1 en 43 §2).

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Staatssecretarissen. Afgeschaft De functie van federaal staatssecretaris wordt geschrapt. Dertien ministers, de eerste minister inbegrepen, zijn genoeg. Geen extra "halve ministers" meer om coalitiepartijen tevreden te stellen.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Belgische Grondwet (art. 104) staat de Koning toe om naast de ministers (hoogstens 15 in de Ministerraad) ook staatssecretarissen te benoemen, zonder maximum. Zij zijn lid van de regering maar zitten niet in de Ministerraad. Ze worden "toegevoegd aan" een minister en krijgen een eigen bevoegdheidsdomein. In de praktijk functioneren ze als halve ministers, met een eigen kabinet, eigen beleidsnota's en eigen parlementaire verantwoording. Hoeveel er zijn, beslist elke coalitie opnieuw: sinds 1999 van geen enkele (2007-2008, 2018-2020 en de regering die in 2025 aantrad) tot zeven (2008-2011); eind jaren tachtig waren het er zelfs dertien. De federale regering van 2020-2024 had er vijf: voor Digitalisering, Begroting, Asiel & Migratie, Gendergelijkheid en Relance.

Wat er mis gaat

Staatssecretarissen bestaan niet om beter te besturen. Ze bestaan om coalitiepartijen meer ministerposten te geven. De Grondwet beperkt de Ministerraad tot 15 ministers met verplichte taalpariteit (art. 99), maar die beperkingen gelden niet voor staatssecretarissen. Het is een grondwettelijk achterpoortje.

De kosten zijn fors: elke staatssecretaris brengt een volledig kabinet mee. De vijf staatssecretarissen van 2020-2024 hadden samen ongeveer 100 kabinetsmedewerkers (2021), goed voor naar schatting 10 tot 15 miljoen euro per jaar, bovenop de ministerkosten. Over een legislatuur is dat 50 tot 75 miljoen euro voor een functie die de burger niet begrijpt en waarvan de meerwaarde niet gemeten wordt.

De verantwoordelijkheidslijnen zijn troebel. Een staatssecretaris is "toegevoegd aan" een minister, maar handelt in de praktijk onafhankelijk. Bij problemen wijzen ze naar elkaar. De burger weet niet wie nu eigenlijk verantwoordelijk is.

Hoe het elders werkt

Denemarken heeft geen junior ministers, geen staatssecretarissen, geen parlementaire secretarissen. Elke minister leidt zijn ministerie rechtstreeks, bijgestaan door een departementschef (topambtenaar) en in de regel één politiek adviseur. Het beleidswerk doen vaste ambtenaren. Resultaat: korte, duidelijke verantwoordingslijnen. Zwitserland bestuurt het land met slechts 7 bondsraadsleden, zonder enige tussenlaag. Nederland kent wel staatssecretarissen, maar zonder kabinet in Belgische zin: elke bewindspersoon heeft één politiek adviseur.

Wat HART voorstelt

De functie van federaal staatssecretaris wordt definitief afgeschaft. De HART-grondwet kent geen staatssecretarissen: hoogstens dertien ministers, de eerste minister inbegrepen, vormen de volledige regering (art. 39). Punt. Dit is geen theorie: federale regeringen werkten al zonder staatssecretarissen, van 2018 tot 2020 en opnieuw vanaf 2025. HART wil dit vastleggen als structurele norm, niet als toevallige coalitiekeuze.

De bevoegdheden die bij staatssecretarissen lagen, worden opgenomen in de ministerportefeuilles. De kabinetten worden afgeslankt naar hoogstens 5 politieke medewerkers per minister (art. 40 HART-grondwet). Het inhoudelijke beleidswerk verschuift naar de FOD's: naar ambtenaren die er zijn voor de continuïteit, niet voor de coalitie.

Wat het oplevert

Tegenover een regering met vijf staatssecretarissen vermijdt dit naar schatting 10 tot 15 miljoen euro per jaar, of 50 tot 75 miljoen over een legislatuur, en ongeveer 100 kabinetsmedewerkers die dubbel werk doen met de administratie. Werkt een regering al zonder staatssecretarissen, dan zorgt de afschaffing ervoor dat die kost niet terugkomt. Maar de echte winst is niet financieel: het is helderheid. Eén minister per beleidsdomein. Eén verantwoordelijke. Eén aanspreekpunt. Geen achterpoortjes meer in de Grondwet om extra politieke benoemingen te creëren. Besturen in plaats van verdelen.

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)