Audit: Staatssecretarissen: 5-6

Datum: 2026-03-28 Lijn: Staatssecretarissen. 5-6 Categorie: Federale Regering Status: 🔴 Afgeschaft: structureel overbodig, functie volledig integreren in ministerportefeuilles

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Federale staatssecretarissen zijn "junior ministers" binnen de Belgische federale regering. Ze worden benoemd door de Koning en zijn lid van de federale regering, maar maken geen deel uit van de Ministerraad. Ze worden altijd toegevoegd aan een minister en krijgen een afgebakend bevoegdheidsdomein.

Juridische basis:

• Artikel 104 van de Belgische Grondwet: "De Koning benoemt en ontslaat de federale staatssecretarissen. Zij zijn lid van de federale Regering. Zij maken geen deel uit van de Ministerraad. Zij worden toegevoegd aan een minister. De Koning bepaalt hun bevoegdheid en de perken waarbinnen zij het recht van medeondertekening kunnen krijgen."
• De grondwettelijke bepalingen voor ministers gelden ook voor staatssecretarissen, met uitzondering van:
  • Art. 90, tweede lid (onverenigbaarheid met parlementair mandaat. Geldt wél)
  • Art. 93 (regentschap)
  • Art. 99 (de talenpariteit en het maximum van 15 ministers gelden NIET voor staatssecretarissen)

Cruciaal detail: De Grondwet beperkt het aantal ministers tot maximaal 15, met verplichte taalpariteit (art. 99). Die beperking geldt niet voor staatssecretarissen. Daardoor zijn staatssecretarissen in de praktijk een achterpoortje om meer regeringsleden te benoemen dan de Grondwet voor ministers toelaat, zonder de taalpariteitsvereiste te respecteren.

Bestuursniveau: Federaal. Daarnaast kent ook de Brusselse Hoofdstedelijke Regering 3 staatssecretarissen (art. 41 Bijzondere Wet Brussel).

Historisch overzicht. Aantal staatssecretarissen per federale regering:

De regering-De Wever is de eerste federale regering in decennia zonder staatssecretarissen. Dit is een bewuste keuze van de Arizona-coalitie om de regering slanker te maken. Een besparing van ~30% op het aantal regeringsleden.

Budget en kosten van een staatssecretaris:

Elke staatssecretaris brengt dezelfde kostenstructuur mee als een minister (met uitzondering van het salaris):

• Brutowedde: ~€10.000-12.000/maand (geïndexeerd, lager dan ministerwedde van ~€20.787/maand)
• Eigen ministerieel kabinet: gemiddeld 30-42 medewerkers per kabinet
• Kosten per kabinet: gemiddeld ~€3-5 miljoen/jaar (personeel, gebouwen, werkingskosten)
• Voor 5 staatssecretarissen (situatie De Croo): geschatte totaalkost ~€15-25 miljoen/jaar

De regering-De Croo had 838 kabinetsmedewerkers voor 15 ministers + 5 staatssecretarissen (gemiddeld 41,9 per kabinet). Ter vergelijking: in 2007 waren dat 932 kabinetsmedewerkers voor 22 bewindslieden.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Formele taken:

• Beleid voorbereiden en uitvoeren binnen het toegewezen domein
• Verantwoording afleggen aan het parlement (individueel, voor hun bevoegdheden)
• Koninklijke besluiten medeondertekenen binnen hun bevoegdheidsdomein
• Deelnemen aan de Ministerraad alleen als hun dossier op de agenda staat (zonder stemrecht)

Feitelijke functie. Waarom ze bestaan:

1. Coalitie-aritmetiek: Elke coalitiepartij wil een minimum aantal posten. Met max. 15 ministers (en verplichte taalpariteit) zijn er niet genoeg stoelen. Staatssecretarissen zijn extra stoelen zonder grondwettelijke begrenzing.
2. Troostprijs: Staatssecretaris is een tussenoplossing voor politici die "bijna" minister werden maar net niet genoeg gewicht hadden in de coalitieonderhandelingen.
3. Bevoegdheidssplitsing: Sommige ministerportefeuilles worden opgesplitst, waarbij een deel naar een staatssecretaris gaat (bv. Digitalisering, Gendergelijkheid, Begroting).

Concrete voorbeelden uit de regering-De Croo (2020-2024):

• Thomas Dermine (PS): Relance en Strategische Investeringen, belast met Wetenschapsbeleid
• Mathieu Michel (MR): Digitalisering, Administratieve Vereenvoudiging, Privacy en Regie der Gebouwen
• Eva De Bleeker / Alexia Bertrand (Open Vld): Begroting en Consumentenbescherming
• Sammy Mahdi / Nicole de Moor (CD&V): Asiel en Migratie, belast met Nationale Loterij
• Sarah Schlitz / Marie-Colline Leroy (Ecolo): Gendergelijkheid, Gelijke Kansen en Diversiteit

Overlap en dubbelzinnigheid: De bevoegdheidsverdeling tussen minister en staatssecretaris is vaak onduidelijk. Een staatssecretaris is "toegevoegd aan" een minister, maar opereert feitelijk semi-onafhankelijk met eigen kabinet, eigen beleidsnota, eigen parlementaire verantwoording. Dit leidt tot:

• Dubbele kabinetsstructuren (twee teams die hetzelfde beleidsdomein bestrijken)
• Coördinatieproblemen tussen minister en staatssecretaris
• Diffuse verantwoordelijkheid: wie is nu verantwoordelijk als iets fout loopt?

Prestatie-indicatoren: Er bestaan geen KPI's of systematische evaluaties voor de functie van staatssecretaris. Het Rekenhof controleert wel de kabinetskosten, maar beoordeelt niet of de functie zelf meerwaarde biedt.

1C. Internationale vergelijking

Nederland:

• Kent ook staatssecretarissen (art. 46 Grondwet), maar met een fundamenteel verschil: Nederlandse staatssecretarissen hebben geen eigen kabinet in Belgische zin. De beleidsvorming is in handen van het ambtelijke apparaat (departementen met ~20-30 ambtenaren per minister).
• In Nederland zijn er doorgaans 8-12 staatssecretarissen naast ~16-17 ministers, maar hun kostenstructuur is veel lichter door het ontbreken van het Belgische kabinettensysteem.
• Totale kost Nederlandse kabinetten: fractie van de Belgische kost, omdat het werk bij ambtenaren ligt, niet bij politieke medewerkers.

Duitsland:

• Kent Parlamentarische Staatssekretäre (parlementaire staatssecretarissen): deze zijn verplicht lid van de Bundestag en behouden hun parlementair mandaat. Ze helpen de minister met de dagelijkse werkzaamheden en onderhouden contacten met Bundestag, Bundesrat en fracties.
• Daarnaast kent Duitsland beamtete Staatssekretäre: topambtenaren die het ministerie administratief leiden. Dit is de eigenlijke tegenhanger van wat in België een kabinetchef doet.
• Het Duitse model scheidt politiek (parlementaire staatssecretarissen) en administratie (beamtete Staatssekretäre) veel scherper.

Denemarken:

• Kent geen junior ministers, geen staatssecretarissen, geen parlementaire secretarissen. Elke minister staat aan het hoofd van zijn/haar departement, bijgestaan door een Permanent Secretary (topambtenaar) en een klein team van ~5-10 politieke medewerkers (communicatie en persoonlijk secretariaat).
• Resultaat: een platte ministeriële structuur met ~23-25 ministers, geen tussenlaag, en directe verantwoordingslijnen.
• Dit model wordt internationaal gezien als een van de meest efficiënte regeringsstructuren ter wereld (OESO, World Governance Indicators).

Zwitserland:

• De Bondsraad (Bundesrat) heeft slechts 7 leden die tegelijk staatshoofd en regering vormen. Geen junior ministers. Elk departement wordt geleid door een bondsraadslid, bijgestaan door een professioneel ambtenarenapparaat.

Finland/Zweden:

• Zweden kent geen staatssecretarissen in de Belgische zin. De Statssekreterare is een topambtenaar (vergelijkbaar met de Duitse beamtete Staatssekretär) die het departement leidt.
• Finland kent eveneens alleen ministers, geen junior ministers. Het kabinet van de premier heeft doorgaans 15-19 ministers.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Grondwettelijk achterpoortje: De beperking tot 15 ministers (art. 99) en de taalpariteit worden omzeild door staatssecretarissen te benoemen. Dit ondermijnt de geest van de Grondwet.

2. Kabinetskosten: Elke staatssecretaris brengt een eigen kabinet mee van 30-42 medewerkers. Bij 5 staatssecretarissen is dat 150-210 extra kabinetsmedewerkers, met een geschatte kost van €15-25 miljoen per jaar. De regering-De Wever bewijst dat dit niet nodig is.

3. Onduidelijke verantwoordelijkheid: Een staatssecretaris is "toegevoegd aan" een minister, maar heeft in de praktijk eigen beleidsnota's, eigen parlementaire vragen, eigen media-optredens. Bij problemen wijzen minister en staatssecretaris naar elkaar.

4. Geen Ministerraad-stemrecht: Staatssecretarissen zitten niet standaard in de Ministerraad. Ze worden alleen uitgenodigd wanneer hun dossier op de agenda staat. Dit betekent dat ze geen invloed hebben op het bredere regeringsbeleid maar wel publiek als "de regering" worden gezien.

5. Coalitie-instrument, geen bestuurslogica: De functie bestaat niet om beter te besturen, maar om coalitiepartijen meer posten te geven. Dit is politieke logica, geen bestuurslogica.

6. VRT-analyse (2020): Een uitgebreide analyse van VRT NWS (14 oktober 2020) stelde de vraag "Heeft de federale regering echt 838 kabinetsmedewerkers nodig?" en concludeerde dat het Nederlandse model. Waar beleidsvorming bij het ambtelijk apparaat ligt. Minstens even effectief is tegen lagere kosten.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 5× ❌, 3× ⚠️, 0× ✅. De functie van staatssecretaris faalt op vrijwel alle principes. De grootste winst zit bij eenvoud (afschaffen van een overbodige laag), transparantie (duidelijke verantwoordelijkheid bij ministers) en internationaal bewezen (Deens/Zwitsers model zonder junior ministers).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🔴 Afgeschaft De functie van federaal staatssecretaris wordt geschrapt. De regering-De Wever (2025) bewijst reeds dat het kan.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Schrap artikel 104 uit de Grondwet (of maak het een lege letter door conventie). De functie van federaal staatssecretaris wordt afgeschaft.
2. 15 ministers = de volledige regering. Geen aanvullende "junior ministers" meer mogelijk. Elke minister krijgt een breder bevoegdheidspakket.
3. Kabinetten van ministers afslanken naar Deens/Nederlands model: max. 20-25 politieke medewerkers per minister, met de rest van de beleidsondersteuning bij de FOD's (ambtelijk apparaat).
4. Brussel: Ook de 3 Brusselse staatssecretarissen herbekijken in het kader van de bredere Brusselse institutionele hervorming.

Internationaal model: Denemarken. Geen junior ministers, platte ministerstructuur, professioneel ambtelijk apparaat.

Geschatte besparing:

• 5 staatssecretariskabinetten × €4 miljoen/jaar = **€20 miljoen/jaar**
• 150-210 kabinetsmedewerkers minder
• Over een legislatuur (5 jaar): ~€100 miljoen besparing
• Indirect: snellere besluitvorming, duidelijkere verantwoordelijkheid

Implementatiepad:

• Korte termijn (al gerealiseerd): De regering-De Wever werkt reeds zonder staatssecretarissen. Dit bewijst dat het praktisch kan zonder grondwetswijziging (de Grondwet staat staatssecretarissen toe, maar verplicht ze niet).
• Middellange termijn: Bestendigen als politieke conventie. Afspreken dat toekomstige coalities geen staatssecretarissen meer benoemen.
• Lange termijn: Grondwetswijziging om art. 104 te schrappen en het achterpoortje definitief te sluiten. Dit vereist een tweederdemeerderheid en een grondwetsherziening (twee legislaturen).

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Staatssecretarissen. Afgeschaft De functie van federaal staatssecretaris wordt geschrapt. Vijftien ministers zijn genoeg. Geen extra "halve ministers" meer om coalitiepartijen tevreden te stellen.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

De Belgische Grondwet (art. 104) staat de Koning toe om naast de 15 ministers ook staatssecretarissen te benoemen. Zij zijn lid van de regering maar zitten niet in de Ministerraad. Ze worden "toegevoegd aan" een minister en krijgen een eigen bevoegdheidsdomein. In de praktijk functioneren ze als halve ministers. Met een eigen kabinet van 30 tot 42 medewerkers, eigen beleidsnota's en eigen parlementaire verantwoording. De regering-De Croo (2020-2024) had er vijf: voor Digitalisering, Begroting, Asiel & Migratie, Gendergelijkheid en Relance.

Wat er mis gaat

Staatssecretarissen bestaan niet om beter te besturen. Ze bestaan om coalitiepartijen meer ministerposten te geven. De Grondwet beperkt het aantal ministers tot 15 met verplichte taalpariteit (art. 99), maar die beperkingen gelden niet voor staatssecretarissen. Het is een grondwettelijk achterpoortje.

De kosten zijn fors: elke staatssecretaris brengt een volledig kabinet mee. Bij vijf staatssecretarissen zijn dat 150 tot 210 extra kabinetsmedewerkers, goed voor een geschatte ~20 miljoen euro per jaar. Bovenop de ministerkosten. Over een legislatuur is dat ~100 miljoen euro voor een functie die de burger niet begrijpt en waarvan de meerwaarde niet gemeten wordt.

De verantwoordelijkheidslijnen zijn troebel. Een staatssecretaris is "toegevoegd aan" een minister, maar handelt in de praktijk onafhankelijk. Bij problemen wijzen ze naar elkaar. De burger weet niet wie nu eigenlijk verantwoordelijk is.

Hoe het elders werkt

Denemarken heeft geen junior ministers, geen staatssecretarissen, geen parlementaire secretarissen. Elke minister leidt zijn departement rechtstreeks, bijgestaan door een permanent secretary (topambtenaar) en een klein team van hooguit 5 tot 10 politieke medewerkers. Resultaat: een van de meest efficiënte en transparante regeringen ter wereld volgens de OESO en de World Governance Indicators. Zwitserland bestuurt het land met slechts 7 bondsraadsleden. Zonder enige tussenlaag.

Wat HART voorstelt

De functie van federaal staatssecretaris wordt definitief afgeschaft. Artikel 104 van de Grondwet wordt op termijn geschrapt. Vijftien ministers vormen de volledige regering. Punt. Dit is geen theorie: de regering-De Wever (2025) werkt al zo. HART wil dit bestendigen als structurele norm, niet als toevallige coalitiekeuze.

De bevoegdheden die nu bij staatssecretarissen liggen, worden opgenomen in de ministerportefeuilles. De kabinetten worden afgeslankt naar maximaal 20-25 politieke medewerkers per minister, naar Deens model. Het inhoudelijke beleidswerk verschuift naar de FOD's. Naar ambtenaren die er zijn voor de continuïteit, niet voor de coalitie.

Wat het oplevert

De directe besparing bedraagt ~20 miljoen euro per jaar, of ~100 miljoen over een legislatuur. Daarnaast verdwijnen 150 tot 210 kabinetsmedewerkers die vandaag dubbel werk doen met de administratie. Maar de echte winst is niet financieel: het is helderheid. Eén minister per beleidsdomein. Eén verantwoordelijke. Eén aanspreekpunt. Geen achterpoortjes meer in de Grondwet om extra politieke benoemingen te creëren. Besturen in plaats van verdelen.

Fase 5: Bronnenlijst