Integratie & Inburgering: Staatshervorming Audit

Datum: 2026-03-30 Categorie: Vlaanderen. Gemeenschapsbevoegdheden Status-voorstel: 🟠 Hervormd

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Integratie en inburgering is een gemeenschapsbevoegdheid in België. De Vlaamse Gemeenschap en de Duitstalige Gemeenschap voeren elk een eigen beleid; aan Franstalige kant droeg de Franse Gemeenschap de bevoegdheid over aan het Waals Gewest en, in Brussel, aan de Franse Gemeenschapscommissie. In Vlaanderen wordt het beleid uitgevoerd door drie aparte agentschappen:

1. Agentschap Integratie en Inburgering (AgII), opgericht op 22 november 2013 als Extern Verzelfstandigd Agentschap (EVA) in de vorm van een privaatrechtelijke stichting, operationeel sinds medio 2014. Juridische basis: Decreet van 7 juni 2013 betreffende het Vlaamse integratie- en inburgeringsbeleid. Hoofdzetel in Brussel, werkzaam in Vlaanderen en Brussel, behalve in Antwerpen en Gent.
2. Atlas, Integratie & Inburgering Antwerpen, stedelijk agentschap van de stad Antwerpen.
3. Amal, Integratie & Inburgering Gent, stedelijk agentschap van de stad Gent.

Bestuursniveau: Vlaamse Gemeenschap (gemeenschapsbevoegdheid); in Antwerpen en Gent voeren stedelijke agentschappen het beleid uit.

Personeelsbestand: AgII telde eind 2017 bijna 692 VTE; bij de herstructurering van 2017 ging het agentschap uit van een basisdotatie die maximaal 537 VTE kon financieren (Rekenhof, 2020). Atlas en Amal hebben elk eigen personeel.

Budget: De Vlaamse begroting voor integratie en inburgering bedraagt €115,6 miljoen (vastleggingskredieten, 2026; €120,1 miljoen in 2025). Daarvan gaat €64,6 miljoen naar de toelage aan het AgII en ongeveer €51 miljoen naar subsidies aan onder meer Atlas en Amal. De NT2-lessen van de centra voor volwassenenonderwijs en basiseducatie vallen onder de onderwijsbegroting.

Leiding AgII: Isabelle Heyndrickx (sinds 17 februari 2025), voordien Jo De Ro (2020-2025) en Leen Verraest (2014-2020).

Historiek: Het decreet van 28 februari 2003 legde de eerste juridische basis voor het Vlaamse inburgeringsbeleid. Dit werd vervangen door het decreet van 7 juni 2013 dat integratie en inburgering samenvoegde. Het AgII ontstond uit de fusie van meerdere organisaties, die in 2015 in twee golven inkantelden (1 januari en 1 oktober): de Huizen van het Nederlands, de sociaal tolk- en vertaaldiensten, Kruispunt Migratie-Integratie, de integratiecentra en de onthaalbureaus inburgering.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Inburgeringstrajecten: Maatschappelijke oriëntatie (MO), Nederlands als tweede taal (NT2), traject naar werk, en participatie- en netwerktraject. Nieuwkomers tekenen een inburgeringscontract. Het attest vereist Nederlands op niveau A2; sinds de decreetwijziging die op 1 maart 2022 in werking trad, moeten verplichte inburgeraars binnen 24 maanden na hun attest B1 mondeling bewijzen.
• NT2-onderwijs: Coördinatie en doorverwijzing naar Nederlandse taallessen.
• Tolken en vertalen: 52.081 uitgevoerde tolk- en vertaalopdrachten in 2024.
• Ondersteuning lokale besturen: 212 lokale besturen en de Vlaamse Gemeenschapscommissie ondersteund in 2024 (71% van de besturen in het werkingsgebied).
• Plan Samenleven: ondersteuning van 147 lokale besturen in 57 dossiers (projectjaar 2024-2025).
• Juridische dienstverlening: 9.068 beantwoorde juridische vragen over vreemdelingenrecht en internationaal familierecht (2024).
• Cliëntvolgsysteem: de Kruispuntbank Inburgering (in gebruik sinds 2012) werd in mei 2025 vervangen door een nieuw systeem, allis, dat AgII, Atlas, Amal en het Huis van het Nederlands Brussel samen gebruiken.

Cijfers 2024:

• 52.976 nieuwkomers stroomden in (−3% t.o.v. 2023)
• 24.248 inburgeringscontracten getekend (−3%)
• 136.869 unieke inschrijvingen NT2 (+9%)
• 17.938 inburgeringsattesten behaald, meer dan in 2022 (17.044) en 2023 (15.477); +15% bij AgII, +23% bij Atlas en +7% bij Amal
• Top 5 herkomstlanden: Roemenië (5.884), Oekraïne (5.450), Nederland (4.801), Turkije (2.391), Marokko (2.325)

Overlap met andere instellingen:

• VDAB (arbeidsbemiddeling): het "traject naar werk" raakt aan VDAB-taken
• Onderwijs (CVO's, CBE's): het reguliere onderwijs geeft de NT2-lessen, AgII doet de toeleiding en organiseert oefenkansen Nederlands: twee circuits voor één taaltraject
• Lokale besturen: eigen onthaalbeleid naast het formele traject
• In Brussel: overlap met het Brusselse onthaaltraject (BAPA) en de GGC/COCOM

Prestatie-indicatoren (2024):

• Slechts 24-36% van de nieuwkomers tekent een inburgeringscontract (VVSG, Jaarrapport Inburgering 2024)
• 55% van de nieuwkomers in het Vlaams Gewest wordt niet bereikt met inburgering of NT2 (VVSG, Jaarrapport Inburgering 2024); daaronder veel EU-burgers, die niet verplicht kunnen worden
• Slechts 23% van de instroom is verplicht; 77% is rechthebbend en neemt vrijwillig deel (werkingsgebied AgII, zonder Brussel)
• Het aantal contracten van rechthebbenden daalde met 23%, dat van verplichte inburgeraars steeg met 9%; volgens de VVSG speelt de retributie daarin wellicht een rol

Rekenhof-audit (februari 2020):

• De voorspelde efficiëntiewinsten van de fusie werden niet gehaald: het financieel plan voorzag een gecumuleerde winst van €2,9 miljoen over de eerste drie boekjaren
• Over 2015-2017 leed het agentschap een verlies van €7,4 miljoen, ondanks stijgende subsidies
• Personeelsdossiers van ondermaatse kwaliteit
• Kruispuntbank Inburgering kon geen betrouwbare geaggregeerde informatie leveren
• Het financieringsmodel was niet aangepast aan de sterk fluctuerende werklast

1C. Internationale vergelijking

Nederland: Wet inburgering 2021

• Gemeenten spelen sinds 2022 een centrale rol (vergelijkbaar met Vlaams model maar sterker geïntegreerd)
• Drie leerroutes op maat: B1-route (taal + werk), onderwijsroute, zelfredzaamheidsroute
• Taalniveau verhoogd van A2 naar B1 (hoger dan Vlaamse vereiste)
• Termijn: 3 jaar om inburgering af te ronden
• Kosten: de overheid betaalt voor asielstatushouders; gezinsmigranten regelen en betalen hun traject zelf

Duitsland: Integrationskurs (BAMF)

• Gecentraliseerd federaal systeem via het Bundesamt für Migration und Flüchtlinge (BAMF)
• Ruim 360.000 mensen begonnen in 2024 een integratiecursus; bijna 20.000 cursussen gestart
• Resultaat taalexamen: bijna 60% behaalt B1, meer dan 90% minstens A2
• Eén landelijk systeem, geen regionale versnippering

Denemarken: introductieprogramma en arbeidsplicht

• Nieuwkomers volgen een introductieprogramma dat stages, gesubsidieerd of gewoon werk en Deense les combineert
• Arbeidsplicht tot 37 uur per week sinds 2025 voor wie een uitkering krijgt zonder aan de verblijfs- en arbeidsvoorwaarde te voldoen (wet nr. 1654 van 30 december 2024): veel intensiever dan België
• Resultaten: 59% van de Oekraïense ontheemden (18-66 jaar) had werk (mei 2025), een groep die niet onder de arbeidsplicht valt
• Integratiebarometer: vooruitgang in 7 van 9 nationale doelen (augustus 2025)

Zweden: Etableringsprogrammet (Arbetsförmedlingen)

• Landelijk programma via het arbeidsbureau (niet via een apart agentschap)
• Doelgroep 20 tot 66 jaar, samen maximaal 24 maanden binnen 36 maanden nadat de deelnemer een Zweeds persoonsnummer kreeg
• Combinatie van Zweedse les, maatschappelijke oriëntatie (samhällsorientering), stage en werk
• Gratis voor deelnemers
• Ingebed in het arbeidsmarktbeleid, niet in een apart integratieagentschap

1D. Knelpunten en kritiek

1. 55% onbereikt: Meer dan de helft van de nieuwkomers in het Vlaams Gewest volgt geen inburgering en geen NT2 (2024). Het beleid mist dus de meerderheid van zijn doelgroep.

2. Retributie-effect: Sinds 1 september 2023 betalen inburgeraars €360 (€180 voor MO en €180 voor NT2, telkens met één test), met vrijstellingen voor onder meer wie een leefloon of steun van het OCMW ontvangt, bepaalde werkzoekenden en minderjarigen. Het aantal contracten van rechthebbenden daalde met 23% (2024). In Brussel is inburgering gratis: ongelijke behandeling naargelang woonplaats.

3. Drie aparte agentschappen: AgII, Atlas (Antwerpen) en Amal (Gent) voeren hetzelfde beleid uit maar zijn drie aparte organisaties met eigen overhead, bestuur en personeelsbeleid.

4. Versnippering over bestuursniveaus: In Brussel kunnen nieuwkomers kiezen tussen het Vlaamse traject (Bon/AgII) of het Brusselse traject (BAPA, Frans of Nederlands). In Wallonië is er een apart "parcours d'intégration". Drie regio's, drie totaal verschillende systemen voor hetzelfde doel.

5. Mislukte fusie-efficiëntie: Het Rekenhof stelde vast dat de fusie van 2015 geen winst opleverde: in plaats van de voorziene €2,9 miljoen winst volgde over 2015-2017 een verlies van €7,4 miljoen.

6. Capaciteitsdruk: Na de invoering van de verplichte inburgering in Brussel steeg het aantal opnames bij BAPA van ongeveer 2.300 eind 2022 naar 6.225 in april 2024.

7. Zwakke data: Volgens het Rekenhof (2020) kon de Kruispuntbank Inburgering geen betrouwbare geaggregeerde data leveren, wat beleidsmonitoring ondermijnde. Sinds mei 2025 werken de Vlaamse agentschappen met een nieuw cliëntvolgsysteem (allis), maar dat blijft een Vlaams systeem, zonder gedeeld platform met de andere deelstaten.

8. Zwakke arbeidsmarktintegratie: Anders dan in Denemarken (arbeidsplicht tot 37 uur per week) en Zweden (programma via het arbeidsbureau) is het Vlaamse inburgeringstraject maar los gekoppeld aan het arbeidsmarktbeleid: inburgeraars moeten zich bij VDAB inschrijven, maar VDAB voert het traject niet mee uit. Het "traject naar werk" is de zwakste pijler.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Score: 0 ✅, 4 ⚠️, 5 ❌. De grootste winstpunten liggen bij Eenvoud (fusie drie agentschappen), Resultaatgerichtheid (bereik verhogen van 45% naar minstens 80%), en Internationaal bewezen (Duits/Nederlands model overnemen).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd Integratie en inburgering blijft bij de deelstaten als concurrerende bevoegdheid met een federaal kader (art. 28 HART-grondwet), maar wordt fundamenteel anders ingericht.

3B. Concreet voorstel

1. Eén Vlaams agentschap. Fusie AgII, Atlas en Amal De drie Vlaamse agentschappen fuseren tot één organisatie, een gemeenschappelijke dienst van de vijf Vlaamse deelstaten. Antwerpen en Gent behouden lokale kantoren maar geen apart bestuur, aparte overhead of apart personeelsbeleid. Dit bespaart managementlagen en zorgt voor uniforme dienstverlening.

2. Integratie via het arbeidsbureau. Deens/Zweeds model Het "traject naar werk" wordt de kernpijler, niet een bijzaak. VDAB wordt mede-uitvoerder van het inburgeringstraject, zoals in Zweden (Arbetsförmedlingen) en Denemarken. Elke inburgeraar krijgt een gecombineerd programma: taal + werk + maatschappelijke oriëntatie, minimum 20 uur per week activiteit.

3. Taalniveau naar B1. Nederlands model Het inburgeringstraject in de Vlaamse deelstaten mikt op B1 in plaats van A2 als eindniveau. Dit sluit aan bij Nederland en verhoogt de kansen op de arbeidsmarkt. Voor permanent verblijf, een federale status, vraagt HART minimaal A2 met een burgerschapscursus; B1 mondeling geldt voor naturalisatie.

4. Federaal minimumkader Er komt een federale kaderwet die minimumnormen stelt voor inburgering in alle deelstaten: verplicht voor alle niet-EU-nieuwkomers, minimaal taalniveau A2 na 2 jaar, resultaatsmeting via landelijke KPI's. Deelstaten mogen strenger maar niet lakser.

5. Afschaffing retributie. Investering, geen kost De €360 retributie wordt afgeschaft. Inburgering is een investering die zichzelf terugverdient via snellere arbeidsmarktintegratie. In Brussel en Wallonië is het traject gratis, net als het Zweedse programma; in Nederland betaalt de overheid voor asielstatushouders.

6. Eén gedeeld digitaal platform Eén landelijk digitaal platform dat alle deelstaten verbindt: intake, trajectopvolging, resultaatsmeting, en benchmarking. Once-only: de nieuwkomer geeft zijn gegevens één keer.

Geschatte besparing/winst:

• Fusie drie agentschappen: €3-5 miljoen/jaar aan overhead (HART-raming, ongeveer 3 à 4% van het Vlaamse budget van €115,6 miljoen)
• De afschaffing van de retributie kost ontvangsten; die zijn niet in de besparing verrekend
• Snellere arbeidsmarktintegratie (Deens model): hogere belastingopbrengsten, lagere uitkeringskosten
• Betere resultaatsmeting: beleidsaanpassingen op basis van data i.p.v. aannames

Internationaal model: Combinatie Duits model (één federaal kader) + Zweeds model (integratie via arbeidsbureau) + Nederlands model (B1-taalniveau).

Tijdshorizon:

• Jaar 1: Fusie drie Vlaamse agentschappen
• Jaar 2: VDAB-integratie en afschaffing retributie
• Jaar 3: Federaal minimumkader + digitaal platform
• Jaar 5: Evaluatie en bijsturing

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Integratie & inburgering. Hervormd Drie Vlaamse inburgeringsagentschappen worden één. Inburgering wordt gekoppeld aan werk via VDAB, het traject in de Vlaamse deelstaten mikt op taalniveau B1, en er komt een federaal minimumkader zodat elke deelstaat dezelfde minimumeisen stelt.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

België heeft geen nationaal integratiebeleid. Elke gemeenschap doet het apart: Vlaanderen heeft drie agentschappen (AgII voor Vlaanderen en Brussel, Atlas voor Antwerpen, Amal voor Gent), Wallonië heeft een eigen "parcours d'intégration", en in Brussel kunnen nieuwkomers kiezen tussen een Vlaams of Brussels traject. In 2024 stroomden 52.976 nieuwkomers in in het Vlaams Gewest. De drie agentschappen sloten 24.248 inburgeringscontracten af en reikten 17.938 inburgeringsattesten uit, meer dan in de jaren ervoor.

Wat er mis gaat

Toch bereikt het beleid 55% van de nieuwkomers niet: meer dan de helft van wie in het Vlaams Gewest aankomt, volgt geen inburgering en geen Nederlandse les (VVSG, 2024). Slechts 23% is verplicht om in te burgeren; de rest heeft een recht, geen plicht. Sinds 1 september 2023 betalen inburgeraars €360 voor hun traject, behalve wie een vrijstelling krijgt. In 2024 daalde het aantal contracten van vrijwillige inburgeraars met 23%. In Brussel is hetzelfde traject gratis: ongelijke behandeling op basis van woonplaats.

Het Rekenhof stelde in 2020 vast dat de fusie van de vroegere integratieorganisaties tot het AgII de voorspelde efficiëntiewinst niet opleverde. Het financieel plan voorzag €2,9 miljoen winst over de eerste drie boekjaren; in werkelijkheid leed het agentschap over 2015-2017 €7,4 miljoen verlies. De personeelsdossiers waren ondermaats, de Kruispuntbank Inburgering, het centrale datasysteem, kon geen betrouwbare data leveren, en het financieringsmodel was niet aangepast aan de sterk fluctuerende werklast.

Daarnaast draaien in Vlaanderen drie aparte agentschappen met elk een eigen bestuur, eigen overhead en eigen personeelsbeleid voor dezelfde opdracht. En het "traject naar werk", de pijler die nieuwkomers naar de arbeidsmarkt moet leiden, is de zwakste schakel, los gekoppeld van VDAB.

Hoe het elders werkt

In Duitsland organiseert het Bundesamt für Migration und Flüchtlinge (BAMF) één landelijk integratieprogramma. In 2024 begonnen meer dan 360.000 mensen een Integrationskurs. Resultaat: meer dan 90% behaalt minstens taalniveau A2, bijna 60% haalt B1. Eén systeem, geen regionale versnippering.

In Nederland kregen gemeenten sinds 2022 de regie over inburgering (Wet inburgering 2021). Drie leerroutes op maat, taalniveau verhoogd naar B1, maximaal 3 jaar om af te ronden. De overheid betaalt voor asielstatushouders.

In Denemarken geldt sinds 2025 een arbeidsplicht tot 37 uur per week voor wie een uitkering krijgt zonder lang genoeg in het land te wonen of te werken: stages, werk of gemeenschapsdienst, aangevuld met Deense les. Van de Oekraïense ontheemden (18-66 jaar), die buiten die arbeidsplicht vallen, had in mei 2025 59% werk.

In Zweden draait het etableringsprogramma via het nationale arbeidsbureau Arbetsförmedlingen, niet via een apart integratieagentschap. Taal, werk en maatschappelijke oriëntatie zitten in één pakket van maximaal 24 maanden. Gratis voor deelnemers.

Die landen werken met één nationaal kader of koppelen inburgering rechtstreeks aan werk. Vlaanderen heeft drie agentschappen voor dezelfde opdracht en laat 55% van de nieuwkomers buiten elk traject, onder wie veel EU-burgers die niet verplicht kunnen worden.

Wat HART voorstelt

1. Eén Vlaams agentschap. AgII, Atlas en Amal fuseren tot één organisatie, een gemeenschappelijke dienst van de vijf Vlaamse deelstaten. Lokale kantoren blijven, maar de aansturing, het personeelsbeleid en de overhead worden gecentraliseerd. Geschatte besparing: €3-5 miljoen per jaar.

2. Inburgering via VDAB. Het traject naar werk wordt de kern, niet een bijzaak. Naar Zweeds en Deens model wordt VDAB mede-uitvoerder. Elke inburgeraar krijgt een gecombineerd programma: taal + werk + maatschappelijke oriëntatie, minstens 20 uur per week.

3. Taalniveau naar B1. Het inburgeringstraject in de Vlaamse deelstaten mikt op Nederlands op B1-niveau in plaats van A2, zoals in Nederland. Dit verhoogt de kansen op werk en maatschappelijke participatie. Het federale minimumkader blijft lager liggen; de Vlaamse deelstaten mogen strenger zijn.

4. Weg met de €360 retributie. Inburgering is een investering die zichzelf terugverdient via snellere arbeidsmarktintegratie. In Brussel en Wallonië is het traject gratis, in Zweden ook. In Nederland betaalt de overheid voor asielstatushouders. Vlaanderen moet niet de uitzondering zijn die nieuwkomers laat betalen om de taal te leren.

5. Federaal minimumkader. Er komt een kaderwet die voor alle deelstaten minimumnormen stelt: verplicht voor alle niet-EU-nieuwkomers, minimaal A2 na twee jaar, landelijke resultaatsmeting. Deelstaten mogen strenger, niet lakser.

6. Eén digitaal platform. Vlaanderen verving de Kruispuntbank Inburgering in 2025 door een eigen systeem. HART gaat verder: intake, trajectopvolging, resultaatsmeting en benchmarking in één platform, gedeeld tussen alle deelstaten. Eén keer je gegevens invoeren, overal geldig.

Wat het oplevert

De fusie van drie Vlaamse agentschappen bespaart naar schatting €3-5 miljoen per jaar aan overhead. Maar de echte winst zit elders: als het bereik stijgt van 45% naar minstens 80% van de nieuwkomers en de arbeidsmarktintegratie versnelt (Deens model), levert dat structureel meer belastinginkomsten en minder uitkeringskosten op. In Duitsland begonnen in 2024 meer dan 360.000 mensen een integratiecursus in één landelijk systeem. Vlaanderen heeft drie agentschappen nodig voor ongeveer 24.000 nieuwe contracten (2024). Eenvoudiger, resultaatgerichter en bewezen effectief. Dat is de standaard die we moeten halen.

Fase 5: Bronnenlijst

• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)