Vlaamse kabinetten: ~272 leden

Audit Staatshervorming HART

Datum: 2026-03-30 Status: 🟠 Hervormd Lijn: Vlaanderen. Regering

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De Vlaamse ministeriële kabinetten zijn de persoonlijke beleids- en ondersteuningsteams van de leden van de Vlaamse Regering. Elke Vlaamse minister beschikt over een kabinet dat bestaat uit stafleden (beleidsadviseurs) en ondersteunend personeel (secretariaatsmedewerkers, chauffeurs, etc.).

Juridische basis:

• Besluit van de Vlaamse Regering van 24 juli 2009 tot organisatie van de kabinetten van de leden van de Vlaamse Regering (meermaals gewijzigd, onder meer bij de start van de Vlaamse Regering in 2024 en in 2025)
• Het besluit regelt de maximale personeelsformatie, de functieniveaus, de verloning en de detacheringsregels

Samenstelling (reglementair maximum volgens het kabinetsbesluit, versie 2024):

• Stafleden: 16 vaste functies bij de minister-president (onder wie negen raadgevers algemeen beleid), 14 bij een viceminister-president (onder wie negen raadgevers) en 4 bij de andere ministers (kabinetschef, woordvoerder, kabinetssecretaris, begrotingsraadgever)
• Daarbovenop een pool van 112 inhoudelijke raadgevers, verdeeld over de kabinetten volgens de bevoegdheden, plus 12 personeelsleden die per bevoegdheid toegewezen kunnen worden
• Ondersteunend personeel: maximaal 14 bij de minister-president en de viceminister-presidenten, maximaal 9 bij de andere ministers
• Totaal reglementair kader: ongeveer 300 personeelsleden voor alle kabinetten samen (eigen optelling: 303 bij één minister-president, drie viceminister-presidenten en vijf ministers; in 2020 lag het toegelaten maximum eveneens op 303)

Feitelijke bezetting (31 december 2025):

• Totaal: ongeveer 290 kabinetsmedewerkers over 9 kabinetten, samen 262,8 voltijdse equivalenten (VTE)
• Gemiddeld: ongeveer 32 medewerkers (29 VTE) per kabinet
• Mix: 164,7 VTE rechtstreeks aangesteld en 98,1 VTE gedetacheerd (ongeveer 37%), uit de Vlaamse overheid, de federale overheid en andere instellingen
• Ter vergelijking: in 2009 telden de Vlaamse kabinetten nog ongeveer 450 medewerkers, in 2020 nog 289

Jaarlijkse kost:

• De Vlaamse uitgavenbegroting bevat per kabinet een begrotingsartikel met apparaatskredieten: samen €42,4 miljoen in 2026 (€41,6 miljoen in 2025), gemiddeld ongeveer €4,7 miljoen per kabinet
• Dat is ruim €160.000 per VTE, werking inbegrepen. Daarnaast staan de algemene werkingskosten van de Vlaamse Regering apart in de begroting (€3,1 miljoen in 2026)
• Of de loonkost van alle gedetacheerde ambtenaren in die kredieten zit, blijkt niet uit de begroting

Bestuursniveau: Vlaams (deelstaat)

1B. Wat doet het in de praktijk?

Formele taken:

• Beleidsvoorbereiding: nota's, decreetteksten, besluiten voorbereiden voor de minister
• Politieke coördinatie: interkabinettenwerkgroepen (IKW's) waar kabinetten onderling afstemmen vóór het dossier op de ministerraad komt
• Communicatie: persrelaties, speechwriting, sociale media
• Ondersteuning: agenda, logistiek, parlementair werk (antwoorden op parlementaire vragen)
• Stakeholdermanagement: contacten met sectorfederaties, vakbonden, middenveld

Wat er in de praktijk gebeurt: Kabinetten zijn in België veel meer dan adviesorganen. Ze vormen een parallelle beleidsstructuur naast de administratie. Dit is historisch gegroeid sinds de jaren 1950, toen ministers vertrouwelingen wilden omringen die politiek loyaal waren, in plaats van te vertrouwen op een ambtenarij die als "van de andere partij" werd beschouwd.

In de praktijk nemen kabinetten werk over dat eigenlijk door de administratie zou moeten worden gedaan:

• Beleidsvoorbereiding die de departementen zou moeten doen
• Besluitvorming die langs de administratie heen loopt
• Interkabinettenwerkgroepen (IKW's) die de facto de ministerraad voorbereiden, vaak zonder administratieve input

Overlap en probleem: De diensten van de Vlaamse overheid tellen ongeveer 28.000 personeelsleden (28.166 eind 2025, het personeel van de scholen niet meegerekend): een professionele administratie met departementen, agentschappen en beleidsdomeinen die elk hun eigen beleidsvoorbereidende capaciteit hebben. De ongeveer 290 kabinetsmedewerkers vormen slechts ongeveer 1% van dat personeelsbestand, maar hebben onevenredig veel invloed op de beleidsvoorbereiding en -sturing.

Relatie kabinet–administratie: Dit is het kernprobleem. De Vlaamse overheid heeft sinds 2006 (Beter Bestuurlijk Beleid, BBB) een modern bestuursmodel met:

• Beleidsdomeinen onder coördinatie van een secretaris-generaal
• Departementen voor beleidsvoorbereiding
• Agentschappen voor beleidsuitvoering
• Strategische adviesraden

Maar het bestaan van sterke kabinetten ondermijnt dit model systematisch:

• Ambtenaren worden gedemotiveerd wanneer hun beleidswerk door het kabinet wordt overgedaan of genegeerd
• De "beste" ambtenaren worden weggelokt naar kabinetten (detachering), waardoor de administratie talent verliest
• Na een legislatuur keren gedetacheerde ambtenaren terug met een politiek etiket, wat hun verdere loopbaan beïnvloedt
• Institutioneel geheugen gaat verloren omdat beleidskennis bij het kabinet zit dat elke legislatuur verdwijnt, niet bij de administratie die blijft

1C. Internationale vergelijking

Nederland: het meest radicale contrast Nederland kent géén ministeriële kabinetten in Belgische zin. Ministers worden bijgestaan door:

• De ambtelijke top (secretaris-generaal, directeuren-generaal), die de beleidsvoorbereiding doet
• Eén politiek adviseur per minister of staatssecretaris; de minister-president en de vicepremiers mogen er twee aanstellen
• Woordvoerders en secretariaat zijn ambtenaren die bij een regeringswissel blijven. Het politiek personeel per minister is dus één, hooguit twee personen, geen 30
• Met 28 bewindspersonen (2026) telt heel Nederland zo hooguit een dertigtal politiek adviseurs, terwijl België over alle regeringen samen rond de 1.800 kabinetsmedewerkers telt (2025-2026)

Dit werkt omdat:

• De ambtelijke top professioneel wordt benoemd (via de Algemene Bestuursdienst, ABD, opgericht in 1995)
• Ambtenaren politiek neutraal zijn en loyaal aan het ambt, niet aan een partij
• Er vertrouwen is tussen minister en administratie
• Beleidsvoorbereiding een kerntaak van de administratie is, niet van politieke loyalisten

Duitsland: de Leitungsebene Duitsland heeft een beperkte politieke laag bovenop de ambtenarij:

• Ministers worden bijgestaan door beamtete Staatssekretäre (topambtenaren met politiek vertrouwen) en Parlamentarische Staatssekretäre (parlementsleden)
• Daaronder zit een professionele ambtenarij
• Geen kabinetten van 30 mensen: de administratie doet de beleidsvoorbereiding
• Beamtete Staatssekretäre zijn politische Beamte: ze kunnen op elk moment tijdelijk op rust gesteld worden (§ 54 Bundesbeamtengesetz), wat vooral bij een regeringswissel gebeurt, maar het zijn professionele bestuurders

Denemarken: minimale politieke laag

• Elke minister mag één særlig rådgiver (speciale adviseur) aanstellen; leden van het coördinatie- en het economisch comité van de regering twee, partijleiders drie. Begin 2026 telde de hele Deense regering zo ongeveer 40 adviseurs
• De rest van de beleidsvoorbereiding wordt gedaan door het departement
• De departementshoofden (departementschefer) zijn professionele topambtenaren
• Denemarken wordt internationaal gezien als voorbeeld van een efficiënte, depolitiseerde overheid

Zweden: geïntegreerd model

• Het Regeringskansliet (de Zweedse regeringsdiensten) telde in 2025 gemiddeld 4.848 medewerkers, van wie 215 politiek aangesteld (ongeveer 4%), ministers en staatssecretarissen inbegrepen
• De politieke laag is klein maar geïntegreerd in de ministeries, niet ernaast
• Per inwoner telt Vlaanderen ongeveer twee keer zoveel kabinetsmedewerkers (ongeveer 42 per miljoen inwoners) als Zweden politiek aangestelden (ongeveer 20 per miljoen)

Frankrijk: het andere uiterste

• Frankrijk kent wél het kabinettensysteem, vergelijkbaar met België
• Op 1 juli 2024 telden de Franse ministeriële kabinetten samen 482 kabinetsleden, plus 2.210 personeelsleden voor ondersteunende functies (beveiliging, secretariaat, chauffeurs)
• In 2017 werd het aantal kabinetsleden wettelijk beperkt tot 10 per minister; in 2020 werd die limiet al versoepeld tot 15
• Dit toont dat het kabinettensysteem diep geworteld is en niet simpel met een limiet op te lossen

1D. Knelpunten en kritiek

1. De Copernicus-mislukking (2000): De federale regering kondigde in 2000 met het Copernicusplan aan dat de kabinetten zouden worden afgeschaft. Kleinere beleidscellen zouden de kabinetten vervangen, en de administratie zou de beleidsvoorbereiding overnemen. Het resultaat: de kabinetten verdwenen op papier, maar bleven onder een nieuwe naam (beleidsorganen) bijna ongewijzigd bestaan. Meer dan twintig jaar later zijn ze nog altijd zeer invloedrijke actoren. Het plan faalde door:

• Gebrek aan politieke wil (ministers wilden hun kabinetten niet kwijt, en binnen de regering was er over delen van de hervorming geen medewerking)
• Wantrouwen tegenover de administratie
• Te complexe implementatie, te weinig draagvlak bij ambtenaren
• Te veel afhankelijk van externe consultants, te weinig oog voor de bestaande cultuur

2. De draaideurproblematiek: Kabinetsmedewerkers bewegen zich tussen politiek, administratie en privésector:

• Ambtenaren worden gedetacheerd naar kabinetten → keren terug met politiek stempel
• Kabinetsleden stromen door naar topfuncties in de administratie (mandaatstelsel)
• Kabinetsleden stromen door naar de privésector waar ze hun politieke netwerk verzilveren
• Op federaal niveau vroeg de PVDA in 2019 al een volledige doorlichting van die draaideuren door de Federale Deontologische Commissie en een afkoelingsperiode van vijf jaar

3. Intransparantie:

• De cv's van kabinetsmedewerkers worden niet standaard gepubliceerd
• Er is geen register van vergaderingen tussen kabinetten en lobbyisten
• De begroting geeft per kabinet één bedrag aan apparaatskredieten (samen €42,4 miljoen in 2026), zonder uitsplitsing naar lonen, werking en huisvesting, en zonder duidelijkheid over de loonkost van gedetacheerde ambtenaren
• De Vlaamse Regering bezorgt het Vlaams Parlement jaarlijks (volgens een protocol van 9 februari 2024) de samenstelling van de kabinetten (stuk 35), maar dat rapport geeft enkel namen, functies, tewerkstellingspercentage en herkomst, geen verloning of werkingskosten

4. Demotivatie administratie:

• Onderzoek van het KU Leuven Instituut voor de Overheid (onder meer voor het Steunpunt Bestuurlijke Organisatie) beschrijft hoe sterke kabinetten de administratie demotiveren en haar verantwoordelijkheid afnemen; het Copernicusplan stelde zelf al: "De overmatige invloed van sommige ministeriële kabinetten heeft vele ambtenaren gedemotiveerd."
• Het BBB-model (Beter Bestuurlijk Beleid, 2006) had de administratie moeten versterken, maar de kabinettencultuur ondermijnt dit structureel
• Topambtenaren worden niet als gelijken behandeld door kabinetten maar als uitvoerders

5. Schaalprobleem:

• Ongeveer 290 kabinetsmedewerkers (eind 2025) voor een deelstaat met 6,9 miljoen inwoners (2026)
• Ter vergelijking: heel Nederland (18,1 miljoen inwoners) telt hooguit een dertigtal politiek adviseurs
• Per miljoen inwoners heeft Vlaanderen ongeveer 42 kabinetsmedewerkers, tegenover ongeveer 20 politiek aangestelden in Zweden, 7 politieke adviseurs in Denemarken en minder dan 2 in Nederland: twee, zes en meer dan twintig keer zoveel. De Vlaamse telling bevat ook secretariaat en chauffeurs; zonder die ondersteuning blijven er 196,3 VTE stafleden over (eind 2025), of ongeveer 28 per miljoen inwoners: nog altijd meer dan in Zweden, waar ook ministers en staatssecretarissen meetellen, en een veelvoud van Denemarken en Nederland

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 5× ❌, 3× ⚠️, 1× ✅. De grootste winst zit bij transparantie (principe 2), eenvoud (principe 4) en resultaatgerichtheid (principe 7). Het kabinettensysteem is een structureel probleem dat de hele overheidswerking ondermijnt.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd: kabinetten worden niet afgeschaft (dat is al geprobeerd en mislukt), maar fundamenteel verkleind en hervormd naar Nederlands en Scandinavisch model.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Hoogstens 5 politieke medewerkers per regeringslid (art. 40 en 43 §3 HART-grondwet; eind 2025: gemiddeld ongeveer 32 per minister)

   • Alle andere ondersteuning, ook het secretariaat, komt van de administratie
   • Totaal: hoogstens 125 politieke medewerkers voor de hoogstens 25 leden van de vijf Vlaamse deelstaatregeringen, die de Vlaamse Regering vervangen (eind 2025: ongeveer 290 bij de Vlaamse Regering)

2. Beleidsvoorbereiding terug naar de administratie

   • Alle inhoudelijke beleidsvoorbereiding wordt gedaan door de departementen
   • Het kabinet geeft politieke sturing en prioriteiten aan, maar schrijft geen beleidsnota's
   • Interkabinettenwerkgroepen (IKW's) worden vervangen door interdepartementale werkgroepen onder leiding van de secretaris-generaal, met politieke sturing vanuit het kabinet

3. Onafhankelijk Benoemingsorgaan en Belgische Algemene Bestuursdienst (BABD)

   • Naar Nederlands model: de kamer bestuur van het Onafhankelijk Benoemingsorgaan selecteert de topambtenaren van alle overheden, ook van de deelstaten en de concordaatsadministratie, en draagt ze voor; de BABD beheert hun loopbaan en het orgaan evalueert hun mandaat (art. 38 HART-grondwet)
   • Topbenoemingen los van politieke kleur, op basis van competentie
   • Dit bouwt vertrouwen op tussen minister en administratie, waardoor de behoefte aan grote kabinetten afneemt

4. Transparantieregels

   • Verplichte publicatie van cv's van alle kabinetsmedewerkers
   • Register van vergaderingen tussen kabinetten en externe belanghebbenden
   • Een volledig en publiek raadpleegbaar kostenoverzicht per kabinet: lonen (ook van gedetacheerden), werking en huisvesting, bovenop het ene begrotingsartikel dat er al is
   • Jaarlijkse evaluatie van kabinetswerking door het Rekenhof

5. Detachering beperken

   • Maximum 20% van kabinetsleden mag gedetacheerd zijn vanuit de administratie (eind 2025: ongeveer 37% van de VTE)
   • Afkoelingsperiode van 3 jaar: ex-kabinetsleden mogen niet direct terugstromen naar een leidinggevende functie in het beleidsdomein waar ze als kabinetsmedewerker werkten
   • Geen detachering vanuit de privésector naar kabinetten

Geschatte besparing (HART-raming):

• Kabinetsbegroting: €42,4 miljoen (2026) voor 262,8 VTE. In het eindbeeld zijn het hoogstens 125 politieke medewerkers voor de vijf Vlaamse deelstaatregeringen samen; secretariaat en logistiek komen van de administratie
• Het Vlaamse deel is niet apart becijferd: de kost van de kabinetten van vijf deelstaatregeringen is niet apart geraamd, en de besparing telt één keer, in de besparing op alle kabinetten samen
• Gedetacheerde ambtenaren keren terug naar hun administratie; hun loonkost valt pas weg via natuurlijk verloop. Het volle bedrag geldt dus op kruissnelheid
• Plafondtoets: deze besparing is een deel van de besparing op alle Belgische kabinetten samen (hooguit ongeveer €165 miljoen op een kost van naar schatting €200 miljoen per jaar)
• Maar de échte winst is niet financieel: het is een betere overheidswerking, gemotiveerdere ambtenaren, en institutioneel geheugen dat behouden blijft

Internationaal referentiemodel: Nederland (ABD en minimale politieke staf) gecombineerd met Zweden (geïntegreerd Regeringskansliet)

Implementatiepad:

• Jaar 1: Wettelijke basis leggen. De HART-grondwet legt hoogstens 5 politieke medewerkers per regeringslid vast (art. 40 en 43 §3); oprichting van het Onafhankelijk Benoemingsorgaan met de Belgische Algemene Bestuursdienst (art. 38)
• Jaar 1-3: De kamer bestuur en de BABD operationeel maken; topambtenaren worden op competentie geselecteerd, zodat de administratie de beleidsvoorbereiding kan overnemen
• Daarna, uiterlijk bij de eerste regeringsvorming die volgt: afbouw van de kabinetten naar de nieuwe formatie van hoogstens 5 per regeringslid
• Jaar 3-5: Administratie versterken, evaluatie, bijstelling
• Vereist: de HART-grondwet (art. 40 en 43 §3) en het organiek statuut van elke Vlaamse deelstaat (art. 43); het kabinettenbesluit van de Vlaamse Regering vervalt met de Vlaamse Regering

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Vlaamse kabinetten: Hervormd Van ongeveer 290 kabinetsmedewerkers naar hoogstens 5 politieke medewerkers per regeringslid in de vijf Vlaamse deelstaatregeringen. De administratie doet het beleidswerk, het kabinet geeft politieke richting. Zoals in Nederland, maar dan voor Vlaanderen.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

Elke Vlaamse minister heeft een kabinet van gemiddeld ongeveer 32 medewerkers. Samen ongeveer 290 mensen (eind 2025). Die kabinetten doen veel meer dan de minister bijstaan: ze bereiden beleid voor, schrijven decreten, onderhandelen met andere kabinetten, en sturen de administratie aan. De Vlaamse overheid heeft nochtans ongeveer 28.000 ambtenaren die precies dit werk zouden moeten doen. Het resultaat is een dubbel systeem: de administratie werkt, maar het kabinet beslist. De Vlaamse begroting trekt voor de kabinetten samen €42,4 miljoen per jaar uit (2026).

Wat er mis gaat

Het kabinettensysteem ondermijnt de hele overheidswerking. Ambtenaren worden gedemotiveerd omdat hun werk wordt overgedaan of genegeerd door het kabinet. De beste ambtenaren worden weggelokt via detachering naar kabinetten, waar ze politiek getekend raken. Na elke legislatuur verdwijnt het kabinet, en daarmee alle beleidskennis. De administratie begint telkens opnieuw. De transparantie is beperkt: de begroting geeft één bedrag per kabinet en het Vlaams Parlement krijgt jaarlijks een lijst met namen en functies, maar geen cv's, geen uitsplitsing van de kosten en geen overzicht van de lobbyisten met wie kabinetten vergaderen. De Copernicus-hervorming (2000) beloofde kabinetten af te schaffen. Meer dan twintig jaar later bestaan ze nog steeds, even machtig als altijd.

Hoe het elders werkt

Nederland heeft géén ministeriële kabinetten. Elke minister heeft één politiek adviseur (de premier en de vicepremiers twee), punt. De beleidsvoorbereiding wordt gedaan door een professionele, neutrale ambtenarij. Topambtenaren worden benoemd via de Algemene Bestuursdienst (ABD) op basis van competentie, niet partijkaart. Heel Nederland, ruim 18 miljoen inwoners en 28 bewindspersonen, telt zo hooguit een dertigtal politiek adviseurs. Vlaanderen alleen al heeft ongeveer 290 kabinetsmedewerkers voor 6,9 miljoen inwoners. In Zweden zijn 215 van de ongeveer 4.850 medewerkers van het Regeringskansliet politiek aangesteld (2025), ministers en staatssecretarissen inbegrepen: ongeveer 4%. Denemarken telde begin 2026 ongeveer 40 speciale adviseurs voor de hele regering. Het werkt omdat de administratie vertrouwd wordt.

Wat HART voorstelt

Hoogstens 5 politieke medewerkers per regeringslid, zoals de HART-grondwet voor alle regeringen vastlegt; alle andere ondersteuning, ook het secretariaat, komt van de administratie. Totaal voor de vijf Vlaamse deelstaatregeringen samen: hoogstens 125 mensen in plaats van ongeveer 290 bij de Vlaamse Regering. Alle inhoudelijke beleidsvoorbereiding gaat terug naar de departementen. Het Onafhankelijk Benoemingsorgaan selecteert topambtenaren op competentie, niet op partijkleur, en de Belgische Algemene Bestuursdienst, naar Nederlands model, beheert hun loopbaan. Zodra die werkt, worden de kabinetten afgebouwd. Verplichte publicatie van cv's, een lobbyregister, en een volledig kostenoverzicht per kabinet. Detachering vanuit de administratie wordt beperkt tot 20%, met een afkoelingsperiode van 3 jaar voor ex-kabinetsleden die naar een leidinggevende functie in hun beleidsdomein willen.

Wat het oplevert

Financieel: een deel van de besparing op alle kabinetten samen (hooguit ongeveer €165 miljoen per jaar), daar één keer geteld, zodra de afbouw volledig is. Maar de échte winst is kwalitatief. Een gemotiveerde administratie die weet dat haar werk telt. Beleidskennis die behouden blijft over legislaturen heen, in plaats van elke 5 jaar opnieuw te beginnen. Transparantie over wie het beleid écht maakt. En een overheid die werkt zoals ze in Nederland, Duitsland en Scandinavië al decennia werkt: met een kleine politieke aansturing bovenop een sterke, professionele ambtenarij.

Fase 5: Bronnenlijst

• Geschatte besparing: deel van de besparing op alle kabinetten samen (hooguit ongeveer €165 miljoen), daar één keer geteld; niet apart becijferd
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)