Landbouw & dierenwelzijn: Staatshervorming Audit

Datum: 2026-03-30 Lijn: Landbouw & dierenwelzijn (Vlaanderen, gewestbevoegdheden) Status: 🟢 Behouden (met hervormingen rond coördinatie en dierenwelzijnshandhaving)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Landbouwbeleid is sinds de vijfde staatshervorming (Lambermont-akkoord, 2001) een gewestbevoegdheid. Bij die overdracht werden op 1 oktober 2002 1.313 federale ambtenaren overgeheveld naar de gewesten: 708 naar Vlaanderen en 605 naar Wallonië. De juridische basis ligt in de Bijzondere Wet tot Hervorming der Instellingen (BWHI, art. 6, §1, V).

Dierenwelzijn werd met de zesde staatshervorming (2014) overgeheveld van het federale niveau naar de gewesten (BWHI, art. 6, §1, XI). Tot 1 juli 2014 was het FAVV (Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen) bevoegd voor de dierenwelzijnscontroles. Sindsdien is dit een regionale bevoegdheid.

Belangrijke nuance: Dierengezondheid en de veiligheid van de voedselketen bleven federaal (FAVV). Het FAVV werd na de dioxinecrisis van 1999 opgericht om de controle op de hele voedselketen in één hand te brengen. Het onderscheid tussen dierenwelzijn (regionaal) en dierengezondheid (federaal) creëert in de praktijk een grijze zone.

Vlaamse organisatie:

• Agentschap Landbouw en Zeevisserij (tot eind 2023 het Departement Landbouw en Visserij): uitvoering van het landbouwbeleid, beheer van GLB-steun (Gemeenschappelijk Landbouwbeleid), subsidies, vergunningen. Sinds 1 januari 2024 is het een intern verzelfstandigd agentschap binnen het beleidsdomein Werk, Economie, Wetenschap, Innovatie, Landbouw en Sociale Economie.
• ILVO (Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek): wetenschappelijk onderzoeksinstituut, intern verzelfstandigd agentschap (IVA), gevestigd in Merelbeke-Melle en Oostende. Meer dan 750 medewerkers (2026), van wie meer dan 70% betaald uit project- en contractonderzoek. Voert onderzoek naar duurzame landbouw, visserij en voedingssystemen.
• Afdeling Dierenwelzijn (Departement Omgeving): beleidsvoorbereiding en -uitvoering, inspectiedienst voor dierenwelzijn. Sinds de oprichting van het Departement Omgeving op 1 april 2017 maakt ze daar deel van uit.
• VLAM (Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmarketing): promotie van Vlaamse land- en tuinbouwproducten.

Budget:

• Het Vlaamse GLB Strategisch Plan 2023-2027 omvat €1,66 miljard voor directe steun en plattelandsontwikkeling: €1,05 miljard directe steun en €611 miljoen plattelandsontwikkeling (financieel overzicht bij de goedkeuring, 2022).
• Daarvan is ongeveer €1,39 miljard Europees geld en €271 miljoen Vlaamse cofinanciering (voor plattelandsontwikkeling). Met de sectorale steun (vooral groenten en fruit) erbij gaat het om €2,05 miljard.

Federaal:

• FAVV: ongeveer 1.330 medewerkers (2026), plus ongeveer 630 zelfstandige dierenartsen en andere experten belast met opdracht. Uitgaven 2024: €228 miljoen, waarvan €115 miljoen federale dotatie; de rest komt uit heffingen en retributies van de sector. Verantwoordelijk voor voedselketeninspecties, dierengezondheid, fytosanitaire controles. Sinds 2026 moet het FAVV besparen: volgens cijfers op zijn Raadgevend Comité ongeveer 13% (€15 miljoen) in 2026, oplopend tot 24% tegen 2029. De bevoegde minister spreekt van ongeveer 4,5% op personeel en 4,5% op werking over vijf jaar.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken Agentschap Landbouw en Zeevisserij:

• Beheer en uitbetaling van GLB-steun (directe betalingen, agromilieumaatregelen, investeringssteun)
• Registratie en identificatie van landbouwbedrijven en landbouwgrond
• Vergunningen en erkenningen (bio-certificering, kwaliteitslabels)
• Visserijbeheer en quota
• Dataverzameling en landbouwcijfers

Kerntaken Afdeling Dierenwelzijn (Dept. Omgeving):

• Inspectie en handhaving dierenwelzijn (gezelschapsdieren, landbouwhuisdieren, proefdieren, exotische dieren)
• Beleidsvoorbereiding (Vlaamse Codex Dierenwelzijn)
• Erkenning van asielen, kwekers, dierenwinkels
• Samenwerking met lokale politie en FAVV

Overlap en grijze zones: De splitsing tussen dierenwelzijn (Vlaams) en dierengezondheid (federaal) leidt tot concrete problemen:

• In slachthuizen voeren FAVV-dierenartsen controles uit. Zij kunnen inbreuken op dierenwelzijn vaststellen en melden aan de Vlaamse dienst, maar sinds 1 januari 2015 mogen ze er geen proces-verbaal voor opstellen of sancties voor opleggen: dat is de bevoegdheid van de Vlaamse inspectiedienst. De Belgische vleesfederatie FEBEV pleitte (2022) voor het dichten van die lacunes in de wetgeving. Omdat het FAVV-toezicht op dierenwelzijn tekortschoot, zette Vlaanderen eigen toezichthoudende dierenartsen in (bijna 60 voor ongeveer 55 Vlaamse slachthuizen, 2021), en de slachthuizen engageerden zich om camera's te plaatsen. Zo werken in hetzelfde slachthuis dierenartsen van twee overheden.
• Het FAVV voert via een protocol met de gewesten nog eerstelijnscontroles op dierenwelzijn uit bij landbouwhuisdieren. Er zijn dus twee overheden actief op dezelfde boerderij voor verwante maar gescheiden bevoegdheden.
• Bij uitbraken van dierziekten (bv. vogelgriep, Afrikaanse varkenspest) is het federale niveau bevoegd voor de bestrijding, maar het Vlaamse niveau voor de gevolgen op het welzijn van de getroffen dieren. Coördinatie verloopt moeizaam.

Prestatie-indicatoren: De Vlaamse Codex Dierenwelzijn van 17 mei 2024 is een belangrijke stap: Vlaanderen vervangt de federale Dierenwelzijnswet van 1986 door een modern decreet van 87 artikelen (in werking sinds 1 januari 2025, sommige bepalingen later). Kerninnovaties: erkenning van dieren als wezens met gevoel en intrinsieke waarde, verbod op kooisystemen voor legkippen (voor nieuwe of vervangen kooisystemen al sinds 2025, voor alle andere vanaf 2036), verplicht cameratoezicht in slachthuizen (in werking op een datum die de Vlaamse Regering bepaalt), verbod op kweken van vechthanen, standstill-principe. Vlaanderen publiceert ook inspectiecijfers: 6.375 dierenwelzijnsinspecties in 2024.

1C. Internationale vergelijking

Nederland:

• Landbouw en dierenwelzijn vallen onder één ministerie: het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN).
• NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit): geïntegreerde autoriteit die voedselveiligheid, dier- en plantgezondheid en dierenwelzijn combineert. De bezetting groeide van 2.407 in 2018 naar 3.162 in 2023. Eén autoriteit, één inspecteur, alle bevoegdheden.
• Voordeel: Geen grijze zone. Eén NVWA-inspecteur op een boerderij kan zowel dierenwelzijn als dierengezondheid als voedselveiligheid controleren en handhaven.
• Budget NVWA: gefinancierd uit overheidsbudget en uit tarieven die bedrijven betalen voor inspecties en keuringen.

Duitsland:

• Federale wetgeving (Tierschutzgesetz, Tiergesundheitsgesetz) met handhaving door de Länder: beide wetten worden uitgevoerd door de bevoegde diensten van de deelstaten. Dierenwelzijn is sinds 2002 een grondwettelijk staatsdoel (art. 20a Grundgesetz).
• Het federale landbouwministerie (BMLEH) stelt de regels; de deelstaten voeren uit en handhaven.
• Model van concurrerende bevoegdheden: dierenbescherming is een concurrerende wetgevende bevoegdheid, maar de federale wet regelt ze voor heel Duitsland. Dierengezondheid en dierenwelzijn worden op hetzelfde niveau gehandhaafd.

Denemarken:

• De Fødevarestyrelsen (Danish Veterinary and Food Administration) bundelde lang voedselveiligheid, dierengezondheid en dierenwelzijn in één autoriteit. Sinds 6 juli 2026 valt ze onder het ministerie van Bedrijfsleven, gaat het dierenwelzijnsbeleid naar een ministerie voor Natuur en Dierenwelzijn en de controle op dierenwelzijn naar het ministerie van Justitie.
• Denemarken scoort een B op de A-G schaal van de Animal Protection Index van World Animal Protection (2020).
• Overheids-dierenwelzijnslabel "Bedre Dyrevelfærd" als instrument (vergelijkbaar met het Beter Leven-keurmerk in Nederland).

Kernles: In Nederland en Duitsland worden voedselveiligheid, dierengezondheid en dierenwelzijn door één dienst of op één niveau gehandhaafd. België verdeelt de handhaving van dierenwelzijn en dierengezondheid over twee bestuursniveaus. Denemarken koos in 2026 voor een aparte dierenwelzijnscontrole, maar houdt die binnen één bestuursniveau.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Gesplitste keten dierenwelzijn-dierengezondheid: de scheidslijn is in de praktijk kunstmatig. Een ziek dier lijdt (welzijn), en slechte welzijnsomstandigheden veroorzaken ziekte (gezondheid). Twee overheden voor één dier op dezelfde boerderij is inefficiënt.

2. Dubbel toezicht in slachthuizen: FAVV-dierenartsen die dagelijks in slachthuizen werken, mogen dierenwelzijnsproblemen wel vaststellen maar niet sanctioneren. Vlaanderen moest daarom eigen toezichthoudende dierenartsen inzetten: twee overheden, twee ploegen dierenartsen, in hetzelfde slachthuis.

3. FAVV-besparingen raken voedselketen: sinds 2026 moet het FAVV besparen (volgens cijfers op zijn Raadgevend Comité 13% in 2026, oplopend tot 24% tegen 2029; de bevoegde minister betwist die omvang). Dit treft ook de protocollaire dierenwelzijnscontroles die het FAVV voor de gewesten uitvoert.

4. Versnippering adviesraden: SALV (Strategische Adviesraad voor Landbouw en Visserij) adviseert over landbouw, maar dierenwelzijnsadvies loopt via andere kanalen (Dept. Omgeving). Geen geïntegreerd advies.

5. Drie gewesten, drie regimes: elk gewest heeft eigen dierenwelzijnsregelgeving. Wallonië heeft de Code wallon du Bien-être animal (2018), Vlaanderen de Codex Dierenwelzijn (2024). Brussel werkt nog met de geregionaliseerde federale wet van 1986, aangevuld met eigen ordonnanties; een Brusselse codex raakte niet goedgekeurd (stand september 2026). Voor bedrijven die over gewestgrenzen opereren (veetransport, slachthuizen nabij grenzen) creëert dit complexiteit.

6. GLB-complexiteit: het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid vereist een "Strategisch Plan" per lidstaat, maar België dient als enige lidstaat twee aparte plannen in (Vlaanderen en Wallonië): 28 plannen voor 27 lidstaten. Dit maakt coördinatie met de Europese Commissie complexer en verhoogt de administratieve last.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Score 3✅ / 4⚠️ / 2❌. De grootste winst zit bij eenvoud (samenbrengen van dierenwelzijn en dierengezondheid onder één autoriteit) en internationaal bewezen (het geïntegreerde model van de Nederlandse NVWA overnemen).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟢 Behouden Landbouwbeleid en dierenwelzijnsregelgeving bij de deelstaten zijn logisch en functioneren. Landbouw is een concurrerende bevoegdheid: het EU-landbouwbeleid via een federaal kader, de uitvoering door de deelstaat (art. 28 HART-grondwet); de dierenwelzijnsregelgeving blijft deelstaat. De dierenwelzijnsinspectie wordt geïntegreerd in het federale FAVV, dat versterkt en onder Volksgezondheid geplaatst wordt.

3B. Concreet voorstel

1. Dierenwelzijnsinspectie geïntegreerd IN het federale FAVV De gewestelijke dierenwelzijnsinspecties (in Vlaanderen de afdeling Dierenwelzijn van het Departement Omgeving, met equivalenten in Wallonië en Brussel) worden overgeheveld naar het FAVV. Het FAVV wordt daarmee de enige inspectieautoriteit op de boerderij en in het slachthuis. Naar het model van de Nederlandse NVWA (een bezetting van 3.162 in 2023) die voedselketen, dierengezondheid én dierenwelzijn combineert. Eén inspecteur die alles kan controleren en handhaven.

Belangrijk: het FAVV blijft federaal. De deelstaten behouden de regelgevende bevoegdheid (de Vlaamse Codex Dierenwelzijn, de Waalse Code du Bien-être animal en de Brusselse regelgeving blijven van kracht). Het FAVV handhaaft de deelstatelijke normen. Regelgeving en handhaving liggen zo op een ander niveau, zoals in Duitsland, maar omgekeerd: daar voeren de Länder de federale dierenwelzijnswet uit.

Het FAVV verschuift naar de minister van Volksgezondheid (conform partijpunt Gezondheidszorg, Standpunt 10). Voedselveiligheid is een kwestie van volksgezondheid, niet van landbouwbelang. Operationele onafhankelijkheid naar Brits FSA-model. De besparingen op het FAVV worden teruggedraaid en het agentschap krijgt een stabiel meerjarenbudget.

2. Eén GLB-plan per land België dient twee aparte GLB-plannen in bij de Europese Commissie, als enige lidstaat. HART wil één nationaal GLB Strategisch Plan met regionale hoofdstukken. Naar Duits model: Duitsland dient één plan in en de Länder voeren het uit binnen dat federale kader (conform partijpunt Economie en minder regels, §6).

3. Digitale integratie Eén dataplatform voor landbouwbedrijven waar alle gegevens (mestbank, dierenwelzijn, voedselketens, steun, milieu) samenkomen. Once-only: de landbouwer levert gegevens één keer, alle overheden gebruiken dezelfde data.

4. Publieke resultaatmeting Jaarlijks publiek rapport met KPI's: aantal inspecties, vaststellingen, sancties, dierenwelzijnsscores per bedrijfstype, vergelijking met EU-gemiddelde. Met doelen en benchmarks, niet alleen tellingen.

Geschatte besparing/winst:

• Eliminatie van dubbele inspecties en protocollaire grijze zones: de vrijgekomen inspectiecapaciteit gaat naar extra controles. HART rekent hier geen begrotingsbesparing.
• Betere handhaving door geïntegreerde bevoegdheid: minder dierenleed, snellere interventies in slachthuizen.
• Vereenvoudiging voor landbouwers: minder administratieve last, minder verschillende instanties.
• Eén GLB-plan i.p.v. twee: lagere coördinatiekosten naar EU toe.
• FAVV-budget beschermd: besparingen teruggedraaid, capaciteit gewaarborgd (een kost op federaal niveau, die hoort bij partijpunt Gezondheidszorg, Standpunt 10).

Vereiste wetswijzigingen:

• Overheveling dierenwelzijnsinspectie van deelstaten naar FAVV: een federale wet die de uitvoering aan het FAVV geeft, met instemming van de Raad van de Deelstaten (art. 28 §1 en 35 HART-grondwet)
• FAVV onder bevoegdheid minister van Volksgezondheid (koninklijk besluit)
• Een federale kaderwet voor het EU-landbouwbeleid met één GLB-plan (art. 28 HART-grondwet), aangenomen met instemming van de Raad van de Deelstaten (art. 35), in de plaats van het GLB-coördinatieprotocol

Tijdshorizon: 3-5 jaar (dierenwelzijnsinspectie naar FAVV kan sneller dan de bredere staatshervorming)

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Landbouw & dierenwelzijn. Behouden als deelstaatbevoegdheid, inspectie geïntegreerd in federaal FAVV

Landbouwbeleid en dierenwelzijnsregelgeving blijven bij de deelstaten. Maar de dierenwelzijnsinspectie gaat naar het federale FAVV, zodat één inspecteur per bedrijf alles controleert. FAVV naar Volksgezondheid, één GLB-plan.

Deel B: De uitleg

Hoe het werkt

Landbouw is sinds 2001 een Vlaamse bevoegdheid. Het Agentschap Landbouw en Zeevisserij beheert het beleid en de GLB-steun (€1,66 miljard voor 2023-2027, grotendeels Europees geld). Sinds 2014 is ook dierenwelzijn Vlaams, ondergebracht bij de afdeling Dierenwelzijn van het Departement Omgeving. Maar dierengezondheid en de volledige voedselketeninspectie, inclusief de dagelijkse controles in slachthuizen, bleven federaal bij het FAVV (ongeveer 1.330 medewerkers en 630 zelfstandige dierenartsen en experten; €228 miljoen uitgaven in 2024, waarvan €115 miljoen federale dotatie).

Het wetenschappelijk onderzoek wordt uitgevoerd door ILVO (meer dan 750 medewerkers), een Vlaams onderzoeksinstituut voor landbouw, visserij en voeding.

Wat er mis gaat

De grens tussen dierenwelzijn en dierengezondheid is in de praktijk kunstmatig. Een dier dat slecht behandeld wordt, wordt ziek. Een ziek dier lijdt. Toch zijn er twee verschillende overheden bevoegd, met twee verschillende inspectiediensten, twee verschillende wetgevingen en twee verschillende sanctiesystemen.

Het resultaat is absurd. In een slachthuis staat dagelijks een FAVV-dierenarts. Die mag vaststellen dat een dier wordt mishandeld, maar mag er geen sanctie voor opleggen, want dierenwelzijn is Vlaams. Dus zette Vlaanderen eigen toezichthoudende dierenartsen in de slachthuizen: twee overheden, twee ploegen dierenartsen, voor dezelfde dieren. Ondertussen moet het FAVV sinds 2026 besparen (volgens cijfers op zijn Raadgevend Comité oplopend tot 24% tegen 2029), waardoor ook de protocollaire controles die het FAVV voor Vlaanderen uitvoert onder druk komen.

Daarbovenop dient België twee aparte GLB-plannen in bij Europa: één voor Vlaanderen, één voor Wallonië. We zijn het enige land dat dit doet. Het maakt de coördinatie met de Europese Commissie complexer en duurder.

En als landbouwer? Die krijgt te maken met het Agentschap Landbouw (subsidies), het FAVV (dierengezondheid en voedselketen), de Vlaamse inspectiedienst (dierenwelzijn), de Mestbank (mestbeleid), en het Departement Omgeving (vergunningen). Vijf verschillende overheidsdiensten, met hun eigen formulieren en hun eigen regels.

Hoe het elders werkt

In Nederland bestaat de NVWA: de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Die combineert voedselcontrole, dierengezondheid én dierenwelzijn in één organisatie met een bezetting van ruim 3.100 (2023). Eén inspecteur die langskomt op een boerderij, kan alles controleren en alles handhaven. Geen grijze zones, geen protocollen tussen overheden, geen dubbel toezicht.

In Denemarken zat alles lang in één veterinaire en voedselautoriteit. Denemarken krijgt een B op de schaal van A tot G van de Animal Protection Index (2020) en heeft een overheidslabel voor dierenwelzijn dat consumenten direct informeert. Sinds juli 2026 ligt de controle op dierenwelzijn er bij het ministerie van Justitie, maar wel op hetzelfde bestuursniveau.

In Duitsland is dierenwelzijn een grondwettelijk staatsdoel. De federale overheid maakt de wet, de Länder voeren ze uit en handhaven ze, net als de wet op dierengezondheid. Eén bestuursniveau handhaaft alles. Dat principe neemt HART over: handhaving in één hand, bij het FAVV.

Wat HART voorstelt

1. Landbouwbeleid en dierenwelzijnsregelgeving blijven bij de deelstaten. De regionalisering van 2001 was correct. Vlaamse landbouw (intensief, exportgericht, hoge toegevoegde waarde) verschilt fundamenteel van Waalse landbouw (extensief, meer grondgebonden). Regionaal maatwerk is logisch. De Vlaamse Codex Dierenwelzijn, de Waalse Code du Bien-être animal en de Brusselse regelgeving blijven van kracht.

2. Dierenwelzijnsinspectie geïntegreerd in het federale FAVV. De gewestelijke dierenwelzijnsinspecties verhuizen naar het FAVV. Het FAVV wordt daarmee de enige inspectieautoriteit op de boerderij en in het slachthuis. Naar het model van de Nederlandse NVWA die voedselketen, dierengezondheid én dierenwelzijn combineert. Eén inspecteur die alles kan controleren en handhaven. Het FAVV handhaaft de deelstatelijke dierenwelzijnsnormen.

3. FAVV onder Volksgezondheid, niet Landbouw. Het structurele belangenconflict, waarbij het ministerie dat landbouw promoot ook verantwoordelijk is voor voedselveiligheid, wordt opgelost. Het FAVV krijgt operationele onafhankelijkheid naar Brits FSA-model. De besparingen op het FAVV worden teruggedraaid.

4. Eén GLB-plan voor België met regionale hoofdstukken. Naar Duits model: één nationaal strategisch plan bij de Europese Commissie, met ruimte voor regionale invulling door de deelstaten. Efficiënter, goedkoper, overzichtelijker.

5. Eén digitaal landbouwportaal. Alle overheidsinformatie over een landbouwbedrijf (subsidies, inspecties, mest, vergunningen, dierenwelzijn) in één systeem. De landbouwer levert gegevens één keer aan. Once-only.

6. Publieke resultaatmeting. Jaarlijks rapport met inspectieresultaten, dierenwelzijnsscores per sector, vergelijking met het EU-gemiddelde. Transparant en openbaar.

Wat het oplevert

• Betere bescherming van dieren: geen dubbel toezicht meer in slachthuizen. Eén FAVV-inspecteur die alles mag, in plaats van twee diensten die naar elkaar wijzen.
• Minder administratie voor landbouwers: één portaal, één inspectiedienst, minder instanties op het erf.
• Efficiëntere overheid: geen dubbele inspecties meer, geen protocollen tussen federaal en regionaal. De vrijgekomen capaciteit gaat naar meer controles.
• Opgelost belangenconflict: FAVV onder Volksgezondheid elimineert de spanning tussen landbouwpromotie en voedselveiligheid.
• Betere EU-coördinatie: één GLB-plan in plaats van twee vermindert de administratieve complexiteit richting Europa.
• Meer transparantie: publieke benchmarking maakt het beleid controleerbaar door burgers en sector.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Geschatte besparing: geen netto begrotingsbesparing (verschuiving van inspectiepersoneel tussen bestuursniveaus; vrijgekomen capaciteit gaat naar extra controles)
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)