Provinciaal toezicht overgenomen: Van provincies

Categorie: Nieuw Vlaams (HART-voorstel) Status: 🟠 Nieuw/hervormd Datum audit: 2026-03-30

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

"Provinciaal toezicht overgenomen" is een HART-voorstel om het algemeen bestuurlijk toezicht op gemeenten, OCMW's en andere lokale besturen, dat de vijf Vlaamse provinciegouverneurs mee uitoefenen als commissaris van de Vlaamse Regering, volledig onder te brengen bij de deelstaat. In het HART-model laten de vijf Vlaamse deelstaten het uitvoeren door het Agentschap Binnenlands Bestuur (ABB), samen met Audit Vlaanderen gefuseerd tot één Vlaams Agentschap Lokaal Toezicht: hun gemeenschappelijke dienst, met een antenne per deelstaat (zie de audit ABB). Dit past in het bredere HART-voorstel om de provincies deelstaten te maken, zonder gouverneur. Het toezicht op politie- en hulpverleningszones is federaal: de gouverneur oefent het uit als commissaris van de federale regering, en het valt buiten dit voorstel.

Huidige situatie:

Het bestuurlijk toezicht op lokale besturen in Vlaanderen is een gedeelde verantwoordelijkheid:

• De Vlaamse minister van Binnenlands Bestuur is de overkoepelende toezichthoudende overheid.
• De vijf provinciegouverneurs (Antwerpen, Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen, Vlaams-Brabant, Limburg) treden op als commissaris van de Vlaamse Regering. Zij oefenen het dagdagelijkse bestuurlijk toezicht uit op de gemeenten in hun provincie.
• Het Agentschap Binnenlands Bestuur (ABB) ondersteunt zowel de minister als de gouverneurs met juridische expertise en dossiervoorbereiding. De ABB-medewerkers in elke provincie vormen de "Vlaamse dienst van de gouverneur". ABB verzorgt ook het financiële toezicht op meerjarenplannen, jaarrekeningen en lokale fiscaliteit.

Juridische basis: Het Decreet over het Lokaal Bestuur (DLB, 22 december 2017) regelt het bestuurlijk toezicht; de toezichtsregels gelden sinds 1 januari 2019. Het is een ééntrapstoezicht: telkens treedt één toezichthoudende overheid op, de provinciegouverneur of de Vlaamse Regering. Die heeft dertig dagen om een besluit van een lokaal bestuur te vernietigen wegens strijdigheid met het recht of het algemeen belang. Schorsing bestaat sinds 2019 niet meer als toezichtsmaatregel. Iedereen kan binnen dertig dagen na de online bekendmaking van een lokale beslissing een klacht indienen; de klacht loopt via ABB.

De gouverneur in cijfers:

Elke provincie heeft één gouverneur, benoemd door de Vlaamse Regering op eensluidend advies van de federale Ministerraad. De gouverneur beschikt over een klein eigen kabinet; voor de Vlaamse taken werkt hij met de provinciale ploeg van ABB, voor de federale taken met federale diensten. Naast bestuurlijk toezicht heeft de gouverneur ook taken op het vlak van:

• Noodplanning en crisisbeheer
• Veiligheid en politioneel overleg, en het federale toezicht op politie- en hulpverleningszones
• Coördinatie bij rampen
• Wapenvergunningen en jachtverloven
• Ceremoniële functies, zoals de eedaflegging van burgemeesters

Het bestuurlijk toezicht is dus slechts één van meerdere taken van de gouverneur. Maar het is wel de taak die het dichtst aanleunt bij de provinciale structuur.

De provincies in cijfers (na afslanking 2018):

• Uitgaven: er bestaat geen gepubliceerd geconsolideerd budget van de vijf Vlaamse provincies samen. Het gaat om enkele honderden miljoenen euro per jaar: West-Vlaanderen alleen raamt zijn exploitatie-uitgaven op €194 miljoen in 2026 (meerjarenplan 2026-2031)
• Personeelsbestand: na de afslanking van 2018 bleef het totale personeelsbestand van de provincies ongeveer gelijk, met een lichte stijging in 2021-2022
• De afslanking (decreet van 18 november 2016, in werking op 1 januari 2018) hevelde de persoonsgebonden bevoegdheden (cultuur, sport, jeugd, welzijn) over naar Vlaanderen en de gemeenten, met de bijbehorende middelen, eigendommen en personeel
• De provincies behielden hun grondgebonden bevoegdheden: ruimtelijke ordening, waterbeleid, economie, en bovenlokale samenwerking

1B. Wat doet het in de praktijk?

Het bestuurlijk toezicht. Procesbeschrijving:

1. Een gemeente neemt een beslissing (bv. aanwerving, overheidsopdracht, fiscaal reglement, aanpassing van het meerjarenplan).
2. De beslissing wordt bekendgemaakt op de gemeentelijke website.
3. Binnen 30 dagen na de bekendmaking kan iedereen een klacht indienen. De toezichthoudende overheid kan een besluit ook ambtshalve opvragen, maar een systematische controle van alle beslissingen is er niet.
4. ABB onderzoekt het dossier; het lokaal bestuur krijgt hoogstens 30 dagen om het dossier en zijn standpunt te bezorgen.
5. De toezichthoudende overheid (de gouverneur of de Vlaamse minister) kan het besluit vernietigen als het strijdig is met het recht of het algemeen belang.

Klachtenbehandeling:

Burgers, gemeenteraadsleden of personeelsleden dienen hun klacht in bij ABB, digitaal via een klachtenformulier of met een aangetekende brief. De gouverneur behandelt klachten samen met de ABB-medewerkers in de provincie. ABB ontving 1.123 klachten in 2021 en 1.063 in 2022; die leidden tot 59 en 39 vernietigingsbesluiten. De mediane doorlooptijd was 44 dagen. ABB rapporteert de klachtencijfers jaarlijks aan de Vlaamse ombudsman. De gouverneur vervult daarnaast een coaching-rol: hij adviseert gemeenten om beslissingen juridisch-technisch correct te nemen, eerder dan ze achteraf te moeten vernietigen.

Het probleem: dubbele structuur

Het huidige systeem kent een inherente dubbelzinnigheid:

• Voor het toezicht treedt de gouverneur niet op als provinciaal orgaan, maar als commissaris van de Vlaamse Regering
• Maar de gouverneur zit ook de deputatie voor (zonder stemrecht) en wordt geassocieerd met het provinciaal bestuur
• ABB levert het gros van de juridische en financiële expertise, maar de gouverneur is het "gezicht" naar de gemeenten toe
• De beslissingsmacht is verdeeld: ABB-medewerkers bereiden de dossiers voor, maar de beslissing ligt naargelang het dossier bij een van de vijf gouverneurs of bij de minister
• Het toezichtspersoneel is al Vlaams (ABB). De provincie als tussenniveau voegt hier structureel weinig aan toe

Verschil met de provinciale administratie:

Het is cruciaal om te onderscheiden: het bestuurlijk toezicht wordt uitgeoefend door de gouverneur als Vlaams commissaris, niet door de provincieraad of deputatie. De provinciale administratie doet andere dingen: ruimtelijke planning, waterbeheer, provinciale domeinen, bovenlokale projecten. Het bestuurlijk toezicht op gemeenten is een relatief kleine taak qua personeel (een beperkte ploeg per provincie, grotendeels ABB-personeel), maar een fundamentele taak qua democratisch belang.

1C. Internationale vergelijking

Nederland: Interbestuurlijk toezicht (het referentiemodel)

Nederland heeft in 2012 het interbestuurlijk toezicht fundamenteel hervormd via de Wet Revitalisering Generiek Toezicht. De kern:

• De provincies houden toezicht op gemeenten voor taken in medebewind (ruimtelijke ordening, milieu, bouw, huisvesting, monumenten, archieven).
• De Commissaris van de Koning (door de Koning benoemd voor zes jaar) is voorzitter van Gedeputeerde Staten, maakt de eerste selectie bij burgemeestersbenoemingen en ziet toe op een goede behandeling van bezwaren en klachten.
• Het toezicht is zo veel mogelijk "generiek" in plaats van specifiek: vertrouwen als basis, interventie als laatste middel.
• Een evaluatie in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken (2017) besloot dat het toezicht sober en doelmatig is ingericht en functioneert, met ruimte om het efficiënter en effectiever te organiseren.

Verschil met België: In Nederland is de provincie ook het toezichthoudende niveau, maar de provincie is daar een volwaardig bestuursniveau met eigen gekozen bestuur en aanzienlijke bevoegdheden (ruimtelijke ordening, natuur, openbaar vervoer, regionaal economisch beleid). De provinciale schaal (gemiddeld ~1,5 miljoen inwoners) is vergelijkbaar met die van de Vlaamse provincies (van 0,9 tot 1,9 miljoen inwoners in 2026).

Duitsland: Kommunalaufsicht

In Duitsland ligt het toezicht op gemeenten bij de deelstaat, maar wordt het op verschillende niveaus uitgeoefend:

• In grote deelstaten met Regierungsbezirke (NRW, Beieren, Hessen, Baden-Württemberg): de Bezirksregierung houdt toezicht op Kreise en kreisfreie Städte.
• In kleinere deelstaten: direct door het Landesministerium.
• De Landkreise (districten) houden toezicht op de kleinere gemeenten binnen hun grenzen. In Beieren doet het Landratsamt dat uitdrukkelijk als staatstaak ("staatliche Verwaltungsaufgabe", Art. 110 Gemeindeordnung).

Het toezicht is een staatsaangelegenheid. Ook waar het via de Landkreis loopt, handelt de toezichthouder in opdracht en onder gezag van de deelstaat, niet als orgaan van een tussenliggend democratisch verkozen bestuur. Dit komt het dichtst bij wat HART voorstelt: toezicht door de deelstaat zelf, zonder gouverneur als tussenschakel.

Denemarken: Radicale hervorming 2007

Denemarken schafte op 1 januari 2007 zijn 13 provincies (amter) af en verving ze door 5 regio's met beperkte bevoegdheden (hoofdzakelijk gezondheidszorg). Het toezicht op gemeenten kwam volledig bij de staat:

• Eerst bij de statsforvaltninger (vanaf 2013 één Statsforvaltningen), staatsdiensten die toezien op de wettigheid van gemeentelijke beslissingen. Later ging het kommunaltilsyn over naar de Ankestyrelsen, een nationale staatsdienst onder het bevoegde ministerie. Het is in de regel een zuiver wettigheidstoezicht.
• Gemeenten werden tegelijk opgeschaald van 271 naar 98 (gemiddeld ongeveer 55.000 inwoners in 2007), waardoor ze meer taken zelfstandig aankunnen.

Resultaat: Het systeem werkt. Denemarken houdt toezicht op zijn gemeenten zonder provinciale tussenlaag: één nationaal orgaan, uniforme regels voor het hele land.

Zweden: Länsstyrelsen

Zweden kent 21 County Administrative Boards (länsstyrelser), elk geleid door een gouverneur (landshövding) die de regering benoemt voor zes jaar. Deze boards zijn geen democratisch verkozen orgaan maar een verlengstuk van de rijksoverheid op regionaal niveau. Ze coördineren nationaal beleid op regionaal vlak en houden in bepaalde domeinen toezicht op gemeentelijke beslissingen, bijvoorbeeld op bestemmingsplannen.

Verschil met HART: Zweden werkt met een door de centrale overheid benoemde regionale vertegenwoordiger (vergelijkbaar met de gouverneur), zonder democratisch verkozen provinciebestuur. In het HART-model is er geen gouverneur, en houdt de deelstaat zelf toezicht op zijn gemeenten.

1D. Knelpunten en kritiek

Structurele problemen:

1. Onduidelijke verantwoordelijkheid: De gouverneur is Vlaams commissaris maar wordt geassocieerd met de provincie. Burgers weten vaak niet bij wie ze terecht kunnen: bij de gouverneur, bij ABB of bij de Vlaamse minister. De Vlaamse beleidsnota Binnenlands Bestuur (2024) stelt zelf vast dat burgers geregeld te horen krijgen dat de instantie waar ze aankloppen niet bevoegd is.

2. Versnipperde beslissingsmacht: Vijf gouverneurs en de minister beslissen elk over vergelijkbare toezichtsdossiers, voorbereid door dezelfde ABB-diensten. Er is geen publieke vergelijking van hoe elke toezichthouder beslist.

3. Coaching vs. toezicht: De gouverneur probeert tegelijk coach en controleur te zijn. Dit dubbele mandaat schept spanningen: kun je een gemeente adviseren en vervolgens haar beslissingen vernietigen?

4. Politieke benoeming: Gouverneurs worden politiek benoemd, zonder open selectieprocedure: een poging tot objectieve selectie via een selectiebureau werd in 2020 verlaten. Dit ondermijnt de onafhankelijkheid van het toezicht.

5. Afslanking stopt halverwege: De afslanking van 2018 nam de persoonsgebonden bevoegdheden weg, maar raakte niet aan de gouverneur of het bestuurlijk toezicht. De provinciale structuur blijft volledig overeind voor een beperktere set taken.

Het politieke debat:

Over het nut van de provincies wordt al lang gediscussieerd; verschillende partijen trekken het bestuursniveau in twijfel. Bij de Vlaamse regeringsvorming van 2024 lag de afschaffing op tafel, maar ze werd niet beslist.

Wat de Vereniging Vlaamse Provincies (VVP) zegt:

De VVP argumenteert dat de vijf provincies het landschap van meer dan 2.000 tussenliggende structuren (intercommunales, vervoerregio's, brandweerzones, culturele samenwerkingsverbanden) die Vlaanderen telt, beter kunnen vereenvoudigen. Ze pleit voor een versterking van de provincies als coördinerende tussenlaag, niet voor afschaffing.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Het huidige systeem faalt op eenvoud (4) en scoort maar gedeeltelijk op transparantie (2), resultaatgerichtheid (7) en digitaal-eerst (8). De grootste winst is te boeken door het toezicht bij één Vlaamse toezichthouder onder te brengen, verder te digitaliseren en meetbaar te maken.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Nieuw/hervormd Het bestuurlijk toezicht op gemeenten wordt volledig overgeheveld van de gouverneurs naar de deelstaat. De vijf Vlaamse deelstaten laten het uitvoeren door één Vlaamse toezichthouder: ABB, in het HART-model het Vlaams Agentschap Lokaal Toezicht, hun gemeenschappelijke dienst met een antenne per deelstaat (art. 32 HART-grondwet).

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. Het bestuurlijk toezicht op gemeenten wordt uitgeoefend door het Vlaams Agentschap Lokaal Toezicht (het toezicht van ABB, gefuseerd met Audit Vlaanderen; zie de audit ABB). Het toezicht op de gemeenten en hun fusies is een deelstaatbevoegdheid (art. 29 HART-grondwet); de vijf Vlaamse deelstaten richten het agentschap samen op als gemeenschappelijke instelling (art. 32). Het agentschap krijgt vijf antennes, één per deelstaat, gebouwd op de ABB-ploegen die het terreinwerk al doen. Nabijheid behouden zonder gouverneur.

2. De gouverneur verdwijnt, als onderdeel van het bredere voorstel om de provincies deelstaten te maken. Er komt geen ambtelijke commissaris in de plaats: de deelstaatregering coördineert de crisisbeheersing en de veiligheid. De taken van de gouverneur worden herverdeeld:

   • Bestuurlijk toezicht → de deelstaat, uitgevoerd door het Vlaams Agentschap Lokaal Toezicht
   • Noodplanning en crisisbeheer → de deelstaatregering, in afstemming met het Nationaal Crisiscentrum (NCCN)
   • Ceremoniële functies → vallen weg of gaan naar de voorzitter van de deelstaatregering

3. Eén centraal digitaal toezichtsloket waar burgers klachten indienen, de status opvolgen, en alle toezichtsbeslissingen raadpleegbaar zijn. Once-only-principe: alle gemeentelijke beslissingen worden automatisch doorgestuurd, voortbouwend op het Loket voor Lokale Besturen en de lokale besluiten als gelinkte open data.

4. KPI's en benchmarks: het agentschap publiceert jaarlijks een toezichtsrapport met doorlooptijden, aantal klachten, vernietigingen, en een vergelijking tussen de deelstaten.

Internationaal model: Het Deense model (nationaal kommunaltilsyn) als referentie: één uniform wettigheidstoezicht, gecombineerd met grotere, professionelere gemeenten. De bevoegdheid blijft bij de deelstaat, zoals bij de Duitse Kommunalaufsicht.

Geschatte efficiëntiewinst:

• Directe besparing van dit voorstel zelf: klein. Het toezichtspersoneel is al Vlaams (ABB) en blijft nodig.
• De besparing op de gouverneurs zit in de audit "10 gouverneurs" en wordt hier niet opnieuw geteld; de provincies worden deelstaten, en de winst op de provinciale structuur is niet apart becijferd.
• De echte winst zit niet in de directe besparing maar in uniformiteit, snelheid, en kwaliteit van het toezicht

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Wettelijk kader aanpassen. Een deelstaatwet in elke Vlaamse deelstaat en een concordaat van de vijf (art. 32) die het toezicht bij het Vlaams Agentschap Lokaal Toezicht leggen. Digitaal loket bouwen.
• Jaar 2-3: Antennes per deelstaat operationeel. Kabinetsmedewerkers van de gouverneurs die toezichtstaken doen, geïntegreerd in het agentschap.
• Jaar 3-5: Evaluatie en bijsturing. Publicatie van eerste vergelijkende toezichtsrapporten.

Vereiste wetswijzigingen: Een deelstaatwet over het toezicht op de lokale besturen in elke Vlaamse deelstaat, naar het model van het Decreet Lokaal Bestuur (DLB), en een concordaat van de Vlaamse deelstaten voor het gemeenschappelijke agentschap (art. 32 HART-grondwet): geen bijzondere meerderheden vereist, het toezicht op de gemeenten is een deelstaatbevoegdheid (art. 29). De HART-grondwet maakt de provincies deelstaten (art. 2) en kent geen gouverneur; de federale rol van de gouverneur in de Provinciewet en zijn benoeming in de bijzondere wet tot hervorming der instellingen vervallen daarmee.

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Provinciaal toezicht overgenomen. Van provincies naar het Vlaams Agentschap Lokaal Toezicht

Het bestuurlijk toezicht op gemeenten wordt overgeheveld van de vijf provinciegouverneurs naar de deelstaat, die het laat uitvoeren door één Vlaamse toezichthouder: het Vlaams Agentschap Lokaal Toezicht (ABB-toezicht en Audit Vlaanderen samen), de gemeenschappelijke dienst van de vijf Vlaamse deelstaten, met een antenne per deelstaat. Eén centraal digitaal loket voor klachten, uniforme procedures, en jaarlijkse benchmarks.

Deel B: De uitleg

Hoe het werkt

Als een gemeente een beslissing neemt, over een aanwerving, een belastingreglement of een overheidsopdracht, dan kan iedereen binnen dertig dagen na de bekendmaking klacht indienen. De provinciegouverneur of de Vlaamse minister kan de beslissing dan vernietigen als ze strijdig is met het recht of het algemeen belang. De gouverneur treedt hierbij op als commissaris van de Vlaamse Regering, niet als vertegenwoordiger van de provincie. Vijf gouverneurs doen dit werk in vijf provincies, ondersteund door medewerkers van het Agentschap Binnenlands Bestuur (ABB). De klachten zelf lopen via ABB.

Wat er mis gaat

Het systeem is onnodig complex. Drie instanties (gouverneur, ABB, minister) zijn betrokken bij dezelfde toezichtstaak. Vijf gouverneurs en de minister beslissen elk over hetzelfde soort dossiers, zonder dat iemand publiek vergelijkt hoe ze dat doen. ABB kreeg 1.063 klachten in 2022, die tot 39 vernietigingen leidden, maar die cijfers verschijnen alleen in een jaarlijks rapport aan de Vlaamse ombudsman, niet als publieke benchmark per toezichthouder. Een klacht kan online worden ingediend, maar de burger kan niet volgen waar ze staat. En de gouverneur zelf wordt politiek benoemd, zonder open selectieprocedure.

De burger ziet dit: je wilt klacht indienen tegen een gemeentelijke beslissing, maar je weet niet of je naar de gouverneur moet, naar ABB, of naar de minister. De Vlaamse overheid stelt zelf vast dat burgers geregeld te horen krijgen dat de instantie waar ze aankloppen niet bevoegd is. En als je klacht behandeld is, krijg je geen benchmark of vergelijking. Je weet niet of jouw gemeente een uitzondering is of een patroon.

Hoe het elders werkt

Denemarken schafte in 2007 zijn provincies af en legde het toezicht op gemeenten volledig bij de staat; het is een nationaal wettigheidstoezicht, uitgeoefend door de Ankestyrelsen. Tegelijk werden gemeenten opgeschaald van 271 naar 98. Het resultaat: uniform toezicht voor het hele land, zonder provinciale tussenlaag, en grotere gemeenten die meer zelfstandig aankunnen.

In Duitsland is het toezicht op gemeenten (Kommunalaufsicht) een taak van de deelstaat, uitgeoefend via de Bezirksregierung, het Landesministerium of, voor kleinere gemeenten, het Landratsamt in opdracht van de deelstaat. Altijd onder gezag van de deelstaat.

Wat HART voorstelt

Het bestuurlijk toezicht op gemeenten wordt een bevoegdheid van de deelstaat, en de vijf Vlaamse deelstaten brengen het volledig onder bij het Vlaams Agentschap Lokaal Toezicht, hun gemeenschappelijke dienst. De ABB-ploegen in de provincies worden de vijf antennes van dat agentschap, één per deelstaat. Dezelfde nabijheid, maar zonder gouverneur als tussenschakel. Er komt één centraal digitaal loket waar burgers klachten indienen en de status opvolgen. Alle toezichtsbeslissingen worden openbaar. Het agentschap publiceert jaarlijks een vergelijkend rapport met doorlooptijden, klachten, vernietigingen en benchmarks per deelstaat.

De gouverneur verdwijnt, want de provincies worden deelstaten. Er komt geen ambtelijke commissaris in de plaats: de deelstaatregering coördineert de crisisbeheersing en de veiligheid, in afstemming met het Nationaal Crisiscentrum.

Wat het oplevert

Directe besparing: klein, want het toezichtspersoneel is al Vlaams en blijft nodig. De besparing op de gouverneurs en hun kabinetten zit in de audit over de gouverneurs. De echte winst: uniformer en sneller toezicht, betere rechtsbescherming voor burgers door één helder loket, en transparantie door publieke benchmarks. Denemarken toont dat toezicht zonder provinciale tussenlaag werkt. Minder lagen betekent niet minder kwaliteit, maar juist meer consistentie.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Geschatte besparing: geen aparte besparing; de besparing op de gouverneurs zit in de audit "10 gouverneurs"
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)