Audit: 12 Federale Wetenschappelijke Instellingen (FWI)

Datum: 2026-03-30 Lijn: 10 federale wetenschappelijke instellingen: KMI, KBR, KBIN, enzovoort Categorie: Federale Wetenschappelijke Instellingen Status-voorstel: 🟠 Hervormd: Verzelfstandiging naar Duits/Nederlands model

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

De federale wetenschappelijke instellingen (FWI) zijn tien overheidsinstellingen die administratief afhangen van de POD Wetenschapsbeleid (BELSPO). Soms wordt van "twaalf" gesproken: dan worden ook het War Heritage Institute (dat onder Defensie valt) en CegeSoma (een directie van het Rijksarchief) meegeteld. Volgens BELSPO bewaren, bestuderen en ontsluiten ze al meer dan twee eeuwen een uitzonderlijk wetenschappelijk, artistiek en historisch erfgoed.

Juridische basis: Koninklijk besluit van 20 april 1965 tot vaststelling van het organiek statuut van de federale wetenschappelijke instellingen en koninklijk besluit van 1 februari 2000 over hun financieel en materieel beheer. Elke instelling heeft daarnaast een eigen oprichtingsbesluit (van de Koninklijke Sterrenwacht in 1826 tot het BIRA in 1964). De aanwerving en evaluatie van contractueel wetenschappelijk personeel werd geregeld bij KB van 8 mei 2024. Juridisch zijn de FWI's administratieve diensten met boekhoudkundige autonomie.

De 10 FWI's, ingedeeld in vier domeinen:

Kunst (3)

1. KMKG Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis (Jubelparkmuseum, Hallepoort, MIM)
2. KMSKB Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België (onder meer Oude Meesters en Magritte Museum)
3. KIK Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (conservatie & restauratie)

Natuur (2)

4. KBIN Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (Museum voor Natuurwetenschappen, grootste dinosauriërgalerij van Europa)
5. KMMA Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (Tervuren, onderzoek Centraal-Afrika)

Ruimte (3)

6. BIRA Koninklijk Belgisch Instituut voor Ruimte-Aeronomie (atmosferisch onderzoek)
7. KMI Koninklijk Meteorologisch Instituut van België (weersvoorspelling, klimaatonderzoek, temperatuurreeks van Ukkel sinds 1833)
8. KSB Koninklijke Sterrenwacht van België (seismologie, astronomie, zwaartekrachtmetingen)

Documentatie (2)

9. RA Rijksarchief in België (meer dan 315 km archief, met CegeSoma)
10. KBR Koninklijke Bibliotheek van België (8+ miljoen documenten, wettelijk depot)

Bestuursniveau: Federaal, onder de POD Wetenschapsbeleid (BELSPO) Verantwoordelijke: Staatssecretaris/minister bevoegd voor Wetenschapsbeleid (wisselt per regering) Totaal personeel: Meer dan 2.500 medewerkers (BELSPO en FWI's samen, jaarverslag 2024); de tien FWI's zelf telden 2.094 voltijdse equivalenten eind 2021 (Rekenhof) Totaal budget: Ongeveer €550 à 630 miljoen per jaar voor alle BELSPO-activiteiten samen, inclusief ruimtevaart en onderzoeksprogramma's, afhankelijk van wat meegeteld wordt (€630 miljoen in 2024 volgens het directiecomité; €553 miljoen in 2025, 6,6% minder dan in 2024 volgens de telling van VRT NWS). De dotaties aan de tien FWI's bedragen ongeveer €115 miljoen, samen met Belnet ongeveer €125 miljoen (begroting 2023)

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken:

• Wetenschappelijk onderzoek in hun respectievelijke domeinen
• Bewaring en ontsluiting van erfgoed (48 miljoen natuurwetenschappelijke specimens, meer dan 700.000 culturele voorwerpen, bijna 3,5 miljoen foto's en audiovisuele stukken, ongeveer 500 km archieven en bibliotheekcollecties; jaarverslag 2024)
• Publieksdienstverlening: ongeveer 1,5 miljoen bezoekers per jaar in de federale musea (2024)
• Langetermijn-datareeksen (het KMI heeft een temperatuurreeks van Ukkel sinds 1833, de KSB monitort seismische activiteit continu)
• Wettelijk depot (KBR verzamelt alle Belgische publicaties)

Overlap en versnippering:

• Elk van de 10 instellingen heeft sinds 2018 boekhoudkundige autonomie, maar hangt voor haar dotatie, een deel van de HR-ondersteuning, ICT en juridische steun af van BELSPO; de loonadministratie loopt sinds 2019 via PersoPoint van de FOD BOSA
• BELSPO centraliseert ondersteunende diensten (HR, budget, ICT, juridische dienst) maar wordt bekritiseerd als bureaucratisch knelpunt; de ontwikkeling van hun boekhoudsysteem gebeurt bovendien voor elke instelling afzonderlijk (spending review, 2022)
• Geen duidelijke afstemming met gelijkaardige instellingen op gemeenschaps-/gewestniveau (bv. Vlaamse musea, erfgoedinstellingen)

Prestatie-indicatoren:

• Worden beperkt gemeten. Het Rekenhof stelde in 2023 vast dat de HR-processen bij vier FWI's gebrekkig zijn
• Geen systematische 7-jaarlijkse externe evaluatie zoals in Duitsland (Leibniz-model)

Audit Rekenhof: mei 2023. "Humanresourcesbeheer bij vier federale wetenschappelijke instellingen" (KBR, KMSKB, KMMA, KSB). Bevindingen: contractuele aanwervingen zonder wettelijke uitzonderingsgrond en niet altijd met bewijs van een selectieprocedure, directiepremies langer uitbetaald dan de reglementaire maximumduur van één jaar, geldelijke anciënniteit op onvolledige stukken vastgesteld, ontbrekende opleidingsdirecteurs, en slechts bij één FWI een vertrouwenspersoon integriteit.

1C. Internationale vergelijking

Nederland: Verzelfstandiging rijksmusea (1993)

• De Wet verzelfstandiging rijksmuseale diensten van 24 juni 1993 somde 21 rijksmuseale diensten op (musea en ondersteunende diensten); in de jaren daarna werden ze zelfstandige stichtingen (het proces liep tot 1995)
• De rijkscollectie en de gebouwen bleven eigendom van de staat; het beheer ging naar de zelfstandige stichtingen
• De staat sloot beheersovereenkomsten af en verhuurde de gebouwen
• Resultaat: Musea werken zelfstandiger en ondernemender. De eigen inkomsten van de Nederlandse musea stegen tussen 2005 en 2017 met 140%, na inflatiecorrectie (Boekmanstichting), vooral bij de grote musea. Een pilot (2017-2023) met de 21 rijksmusea die hun gebouwen van de staat huren, toonde volgens de minister dat ze "goed huisvader" zijn voor hun gebouwen (onder meer de renovaties van Paleis het Loo en Naturalis en de bouw van het Collectie Centrum Nederland)
• Wetenschappelijke instellingen zoals het KNMI vallen als agentschap onder het relevante vakministerie (Infrastructuur en Waterstaat), niet onder een aparte wetenschapskoepel
• NWO (Dutch Research Council) had in 2024 ongeveer €1,6 miljard inkomsten voor onderzoeksfinanciering

Duitsland: Leibniz-Gemeinschaft

• 96 juridisch en financieel zelfstandige onderzoeksinstellingen, waaronder acht onderzoeksmusea (zoals het Museum für Naturkunde in Berlijn en Senckenberg in Frankfurt)
• Institutionele financiering in de regel 50/50 door Bund en Länder (totaal budget ongeveer €2,2 miljard in 2023, waarvan ongeveer €1,4 miljard institutionele financiering)
• Elke instelling bepaalt zelfstandig haar onderzoeksprogramma
• Cruciale kwaliteitswaarborg: uiterlijk om de 7 jaar externe evaluatie door de Leibniz-Senaat, met commissies van internationale experts. Op basis van het oordeel beslissen Bund en Länder (in de Gemeinsame Wissenschaftskonferenz) of de gezamenlijke financiering doorloopt
• Drievoudige kwaliteitsborging: intern kwaliteitsmanagement, adviesraden per instelling, externe evaluatie
• Resultaat: Hoge wetenschappelijke output, duidelijke verantwoording, sterke link met universiteiten

Denemarken: Vakministerie-model

• Nationaal Museum, Nationaal Archief, etc. vallen rechtstreeks onder het Ministerie van Cultuur
• Sterke autonomie in dagelijkse werking en artistieke/wetenschappelijke keuzes
• Overheid speelt faciliterende rol, niet controlerende
• Eenvoudig model: geen tussenlaag zoals BELSPO

Zwitserland

• De federale instellingen van het ETH-domein zijn bij wet (ETH-wet) autonoom
• De ETH-Raad is het strategisch toezichtsorgaan
• De Bondsraad legt telkens voor vier jaar strategische doelen vast, het parlement keurt een vierjarig financieringskader goed, en de ETH-Raad is verantwoordelijk voor de uitvoering van die doelen en verdeelt de federale middelen over de instellingen

1D. Knelpunten en kritiek

Structurele problemen:

1. Bureaucratische afhankelijkheid van BELSPO: In een mondelinge vraag in de Kamer (juni 2023) klonk het over de instellingen: "Men voelt zich opnieuw gevangen raken onder de knoet van BELSPO." In 2014 besliste de federale regering al om BELSPO af te schaffen en de FWI's te verzelfstandigen; eind 2018 bleek die hervorming niet realiseerbaar, en jarenlang bleven leidinggevende functies onbezet of ad interim ingevuld (Rekenhof, 2023).
2. Chronische onderfinanciering: Vanaf de begroting 2015 kregen de FWI's een lineaire besparing op hun personeelskredieten opgelegd: 4% in 2015 en telkens 2% van 2016 tot 2019 (Rekenhof). Volgens het directiecomité van BELSPO daalde het totaalbudget in 2024 al vijftien jaar lang met 2% per jaar (open brief, 2024), en in 2025 kwam er nog eens 6,6% bij. Begin 2026 lag voor onder meer het KBIN en het KMI een verdere daling van de dotatie met 1,8% per jaar vast.
3. FED-tWIN stopgezet: Het programma voor duurzame samenwerking tussen FWI's en universiteiten liep sinds 2019 en kende honderd onderzoeksmandaten toe. De federale regering zette er een punt achter en BELSPO trok de laatste verdelingsronde van 25 mandaten in (Veto, januari 2026).
4. Gebrekkig personeelsbeleid: Het Rekenhof (2023) vond contractuele aanwervingen zonder wettelijke uitzonderingsgrond, ontbrekende stukken in personeelsdossiers en directiepremies die langer werden uitbetaald dan toegelaten.

Wat zeggen instellingen en sector:

• KVAB (2015): Pleit voor behoud en verdere ontwikkeling, met meer zelfstandigheid van de instellingen en nauwere samenwerking tussen federale overheid, gemeenschappen en gewesten. Tegen een eenvoudige overdracht naar een gemeenschap of gewest.
• VLIR (2024): Waarschuwt dat besparingen op het federale wetenschapsbeleid de internationale concurrentiepositie van België in onderzoek ondermijnen. Voor 2025 stond ongeveer €45 miljoen aan federale onderzoeksmiddelen voor de Vlaamse universiteiten op de helling.
• Directiecomité BELSPO (open brief, augustus 2024): Vraagt of België kan functioneren zonder weerinstituut, ruimtevaartbeleid, archiefdiensten of nationale bibliotheek.
• Directie KBIN (januari 2026): "Als de regering nog meer van ons vraagt, krijgen de federale wetenschappelijke instellingen echt een probleem."

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: 0× ✅, 3× ⚠️, 6× ❌. Grootste winst te boeken bij: Resultaatgerichtheid (invoering systematische evaluatie), Eenvoud (afschaffen BELSPO-tussenlaag), en Verantwoordelijkheid = Financiering (verzelfstandiging met eigen budget).

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟠 Hervormd: de 10 FWI's worden verzelfstandigd naar Duits/Nederlands model. BELSPO als tussenlaag wordt afgeschaft.

3B. Concreet voorstel

Wat verandert er:

1. BELSPO wordt afgeschaft als apart bestuursniveau. De onderzoeksprogramma's gaan naar het Belgisch Nationaal Wetenschapsfonds (BNWF), dat ontstaat uit de fusie van FWO en FNRS. De resterende coördinerende taken (ESA-bijdrage, internationale samenwerking, onderzoeksinfrastructuur) gaan naar een directie Wetenschap en Ruimtevaart binnen de FOD Economie. De coördinatie van de FWI's verdwijnt als apart agentschap (zie de audit POD Wetenschapsbeleid).

2. De 10 FWI's worden juridisch verzelfstandigd als autonome instellingen met eigen raad van bestuur, naar het model van de Nederlandse rijksmusea (1993) en de Duitse Leibniz-Gemeinschaft:

   • Elke instelling krijgt een eigen bestuur met wetenschappelijke experts en onafhankelijke bestuurders
   • Collecties en gebouwen blijven federaal eigendom
   • Beheer en dagelijkse werking gaan naar de instelling zelf
   • Meerjarige beheersovereenkomst (4 jaar) met de federale overheid

3. Toewijzing aan het juiste bestuursniveau:

   • Federaal blijven: KMI, KSB, BIRA (internationaal mandaat, geofysica, ruimtevaart), KBR (nationaal wettelijk depot), RA (nationaal archief, met CegeSoma), KBIN (nationaal museum + internationale collecties), KIK (nationale expertise in conservatie en restauratie)
   • Gedeeld federaal/deelstaat: de drie grote musea KMSKB en KMKG (Brussel) en KMMA (Tervuren). Bestuur en financiering voor de helft federaal en voor de helft door de deelstaten, naar Leibniz-model

4. Verplichte 7-jaarlijkse externe evaluatie door internationaal samengesteld panel (Leibniz-model). Onvoldoende score = herstructureringsplan binnen 2 jaar.

5. Eigen inkomstenbeleid: FWI's mogen eigen inkomsten genereren (ticketing, verhuur, merchandising, consultancy) en deze behouden. Niet terugstorten naar de schatkist.

Internationaal model: Hybride Leibniz (Duitsland) + Verzelfstandiging Rijksmusea (Nederland)

Geschatte efficiëntiewinst:

• Afschaffing BELSPO-overhead: de centrale administratie van BELSPO telt ongeveer 170 VTE (2021, spending review 2022), waarvan meer dan de helft in ondersteunende diensten. De integratie in de FOD Economie bespaart naar schatting netto €2 à 5 miljoen per jaar (HART-raming). Die besparing wordt één keer geteld, bij de audit POD Wetenschapsbeleid, niet hier
• Hogere eigen inkomsten door ondernemender beheer (in Nederland stegen de eigen inkomsten van de musea tussen 2005 en 2017 met 140%, na inflatiecorrectie). Die inkomsten blijven bij de instellingen en tellen niet als begrotingsbesparing
• Betere wetenschappelijke output door resultaatsturing: de ongeveer €115 miljoen dotaties aan de FWI's (2023) worden meetbaar en stuurbaar via beheersovereenkomsten

Implementatiepad:

• Jaar 1-2: Wetgevend kader voor verzelfstandiging, benoeming raden van bestuur
• Jaar 2-3: Meerjarige beheersovereenkomsten afsluiten, BELSPO-taken herverdelen
• Jaar 3-4: Volledige operationele autonomie
• Jaar 5: Eerste evaluatiecyclus starten

Fase 4: Partijpunt (Website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Federale Wetenschappelijke Instellingen (10 FWI's): Hervormd De tien federale wetenschappelijke instellingen, van het KMI tot de Koninklijke Bibliotheek, worden verzelfstandigd met een eigen bestuur en budget. BELSPO als bureaucratische tussenlaag verdwijnt. Elke instelling wordt om de 7 jaar extern geëvalueerd op resultaat.

Deel B: De uitleg

Hoe het nu werkt

België heeft tien federale wetenschappelijke instellingen (FWI's) die al meer dan twee eeuwen een uitzonderlijk erfgoed bewaren: van het Koninklijk Meteorologisch Instituut (KMI), met een temperatuurreeks van Ukkel die teruggaat tot 1833, tot de Koninklijke Bibliotheek (KBR) die elke Belgische publicatie bewaart. Samen met BELSPO tellen ze meer dan 2.500 medewerkers (2024) en beheren ze 48 miljoen natuurwetenschappelijke specimens, ongeveer 500 kilometer archieven en bibliotheekcollecties, en meer dan 700.000 culturele voorwerpen. De federale musea trekken jaarlijks zo'n 1,5 miljoen bezoekers.

Al die instellingen hangen administratief af van BELSPO, de Programmatorische Federale Overheidsdienst Wetenschapsbeleid. BELSPO ondersteunt hun HR, budget, ICT en juridisch beheer. Het totaalbudget van BELSPO bedraagt ongeveer 550 à 630 miljoen euro per jaar (inclusief ruimtevaart en onderzoeksprogramma's); de dotaties aan de tien instellingen zelf bedragen ongeveer 115 miljoen euro (2023).

Wat er mis gaat

Het probleem zit niet bij de instellingen zelf. Hun wetenschappers doen uitstekend werk. Het probleem zit in het systeem eromheen.

Ten eerste is er de bureaucratische wurging door BELSPO. In de Kamer klonk het in 2023 over de instellingen: "Men voelt zich opnieuw gevangen raken onder de knoet van BELSPO." Al in 2014 besliste de federale regering om BELSPO af te schaffen en de instellingen te verzelfstandigen, maar eind 2018 bleek die hervorming niet realiseerbaar. Jarenlang bleven leidinggevende functies onbezet of ad interim ingevuld (Rekenhof, 2023).

Ten tweede is er de chronische onderfinanciering. Vanaf 2015 kregen de FWI's een lineaire besparing op hun personeelskredieten opgelegd: 4% in 2015 en telkens 2% van 2016 tot 2019. Volgens het directiecomité van BELSPO daalde het totaalbudget in 2024 al vijftien jaar lang met 2% per jaar, en in 2025 kwam er nog eens 6,6% bij. De directie van het KBIN waarschuwde publiek: "Als de regering nog meer van ons vraagt, krijgen de federale wetenschappelijke instellingen echt een probleem." Het FED-tWIN-programma, dat sinds 2019 honderd gezamenlijke onderzoeksmandaten met universiteiten opleverde, werd stopgezet; de laatste ronde van 25 mandaten werd ingetrokken.

Ten derde is er geen kwaliteitscontrole. Het Rekenhof onderzocht in 2023 vier FWI's en vond dat contractuele aanwervingen vaak zonder wettelijke grond gebeurden, directiepremies langer dan toegelaten werden uitbetaald, opleidingsdirecteurs ontbraken en slechts één instelling een vertrouwenspersoon integriteit had. Er bestaan geen systematische evaluaties van de wetenschappelijke output.

De Koninklijke Vlaamse Academie, de Vlaamse universiteiten (VLIR) en het directiecomité van BELSPO zelf luidden allemaal de alarmbel: dit zijn onzichtbare maar onmisbare instellingen die systematisch worden uitgehold.

Hoe het elders werkt

In Nederland werden de rijksmusea bij wet van 1993 verzelfstandigd; in de jaren daarna werden ze stichtingen. Collecties en gebouwen bleven eigendom van de staat, maar het beheer ging naar zelfstandige stichtingen met een eigen bestuur. Het resultaat na ruim dertig jaar: musea werken zelfstandiger en ondernemender, en de eigen inkomsten van de Nederlandse musea stegen tussen 2005 en 2017 met 140%, na inflatiecorrectie. Een pilot (2017-2023) toonde dat ze ook goed omgaan met het beheer van hun gebouwen, inclusief grote renovaties van Paleis het Loo en Naturalis. Wetenschappelijke instellingen als het KNMI vallen direct onder het relevante vakministerie, zonder tussenlaag.

In Duitsland verenigt de Leibniz-Gemeinschaft 96 onderzoeksinstellingen, waaronder acht onderzoeksmusea, die juridisch en financieel zelfstandig zijn. De federale overheid en de deelstaten financieren ze in de regel elk voor de helft, met een totaal budget van ongeveer €2,2 miljard (2023). Het cruciale verschil met België: elke instelling wordt uiterlijk om de 7 jaar extern geëvalueerd door commissies van internationale experts. Op basis van dat oordeel beslissen Bund en Länder of de gezamenlijke financiering doorloopt. Dit drievoudige systeem (intern kwaliteitsmanagement, adviesraden, externe evaluatie) levert hoge wetenschappelijke output met echte verantwoording.

In Denemarken vallen nationale musea en archieven rechtstreeks onder het Ministerie van Cultuur. Geen tussenlaag, wel operationele autonomie. Eenvoudig, transparant, effectief.

Wat HART voorstelt

We hervormen de FWI's in vier stappen:

1. BELSPO als tussenlaag verdwijnt. De onderzoeksprogramma's gaan naar het Belgisch Nationaal Wetenschapsfonds, dat ontstaat uit de fusie van FWO en FNRS. De resterende coördinatie gaat naar de FOD Economie. De 10 instellingen krijgen een directe band met de bevoegde minister.

2. Elke FWI wordt juridisch verzelfstandigd met een eigen raad van bestuur (wetenschappers + onafhankelijke experts), een eigen budget, en een meerjarige beheersovereenkomst van 4 jaar met de federale overheid. Collecties en gebouwen blijven federaal eigendom.

3. Instellingen met een nationaal of internationaal wetenschappelijk mandaat (KMI, KSB, BIRA, KBR, RA, KBIN, KIK) blijven volledig federaal. De drie grote musea (KMSKB en KMKG in Brussel, KMMA in Tervuren) krijgen bestuur en financiering die voor de helft federaal en voor de helft van de deelstaten komen, naar Duits Leibniz-model.

4. Verplichte 7-jaarlijkse externe evaluatie door een internationaal panel. Wie onvoldoende scoort, krijgt een herstructureringsplan. Geen evaluatie = geen financiering. Dit is de kern: autonomie in ruil voor resultaat.

Daarnaast mogen de instellingen eigen inkomsten genereren en behouden, van ticketverkoop tot verhuur en consultancy. In Nederland stegen de eigen inkomsten van de musea tussen 2005 en 2017 met 140%, na inflatiecorrectie.

Wat het oplevert

• Minder bureaucratie: De integratie van de centrale administratie van BELSPO in de FOD Economie bespaart naar schatting €2 à 5 miljoen per jaar (meegeteld bij de hervorming van BELSPO)
• Betere wetenschap: Systematische evaluatie dwingt kwaliteit af, zoals in de 96 Leibniz-instellingen
• Meer eigen inkomsten: Ondernemender beheer naar Nederlands model
• Transparantie: Elke burger kan zien welke instelling welke resultaten boekt en wat het kost
• Behoud van erfgoed: De collecties en langetermijn-meetreeksen (sommige bijna twee eeuwen oud) worden beschermd door wettelijke verankering als federaal eigendom

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Geschatte besparing: geen eigen besparing: de besparing op de BELSPO-overhead (naar schatting €2 à 5 miljoen per jaar, integratie in de FOD Economie) wordt geteld bij de audit POD Wetenschapsbeleid (BELSPO); eigen inkomsten van de instellingen blijven bij de instellingen
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)