Landbouw & dierenwelzijn (Wallonië): Staatshervorming Audit

Datum: 2026-04-07 Lijn: Landbouw & dierenwelzijn, Wallonië (SPW ARNE) Status: 🟢 Behouden (met integratie dierenwelzijnsinspectie in federaal FAVV) Symmetrisch met: vl-landbouw (Vlaanderen)

Fase 1: Diepteonderzoek

1A. Wat is het precies?

Landbouwbeleid is sinds de vijfde staatshervorming (Lambermont-akkoord, 2001) een gewestbevoegdheid. Bij die overdracht, op 1 oktober 2002, gingen 605 van de 1.313 federale landbouwambtenaren naar het Waals Gewest (708 naar het Vlaams Gewest). Dierenwelzijn volgde met de zesde staatshervorming: sinds 1 juli 2014 is ook dat een gewestbevoegdheid.

Waalse organisatie:

• SPW ARNE (Service public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement): de directie-generaal binnen het SPW die landbouwbeleid, natuurbeheer en milieu beheert. Voert het Waalse GLB Strategisch Plan uit, betaalt de steun uit via het Organisme payeur de Wallonie en beheert vergunningen en de registratie van landbouwbedrijven.
• CRA-W (Centre wallon de Recherches agronomiques): wetenschappelijke instelling van openbaar nut (OIP) in Gembloux, 454 medewerkers (eind 2025), gewone begroting ongeveer €49 miljoen (2026, zonder de projecten van het Waalse herstelplan), waarvan €29 miljoen Waalse dotatie. Waals equivalent van het Vlaamse ILVO. Onderzoek naar duurzame landbouw, plantenveredeling, voedselkwaliteit en agro-ecologie.
• APAQ-W (Agence wallonne pour la Promotion d'une Agriculture de Qualité): promotieagentschap, sinds 2019 een openbare instelling van type 2 (daarvoor een OIP van type A). Waalse dotatie €6,4 miljoen (2026), aangevuld met verplichte bijdragen van de sectoren. Waals equivalent van VLAM. Promotie van Waalse streekproducten, kwaliteitslabels, biolandbouw.
• Dierenwelzijnsinspectie: de Unité du Bien-être animal in het Département de la Police et des Contrôles van SPW ARNE, met een tiental inspecteurs (2021, tegenover 42 voltijdse in Vlaanderen). Het beleid en de erkenningen zitten bij de Direction de la Qualité et du Bien-être animal, eveneens binnen SPW ARNE.

Waalse landbouw in cijfers:

• Ongeveer 12.200 land- en tuinbouwbedrijven (2025), tegenover ongeveer 21.100 in Vlaanderen
• Gemiddelde bedrijfsgrootte: ongeveer 60 ha cultuurgrond (2025), tegenover ongeveer 29 ha in Vlaanderen
• Overwegend extensievere, grondgebonden landbouw: rundveebedrijven beheren 44% van de landbouwoppervlakte, akkerbouwbedrijven 36% (2024)
• Landbouwoppervlakte: ongeveer 725.500 ha (2025), waarvan 58% bouwland en 41% blijvend grasland
• Waals GLB Strategisch Plan 2023-2027: apart ingediend bij de Europese Commissie en goedgekeurd op 5 december 2022, met ongeveer €1,5 miljard Europese middelen

Dierenwelzijn:

Wallonië was het eerste Belgische gewest met een eigen dierenwelzijnswetboek: de Code wallon du Bien-être animal (decreet van 4 oktober 2018, in werking sinds 1 januari 2019). Kerninnovaties: erkenning van het dier als wezen met gevoel (être sensible), enkel gedomesticeerde dieren in circussen, voorafgaande erkenning voor honden- en kattenkwekers, asielen en pensions, identificatie en registratie van katten en verplichte camerabewaking in slachthuizen. Dwangvoedering blijft wel toegelaten in gespecialiseerde bedrijven: Wallonië is het enige gewest waar foie gras door dwangvoedering van eenden en ganzen nog mag (stand 2026).

Federaal:

• FAVV: ongeveer 1.330 medewerkers (2026), plus ongeveer 630 zelfstandige dierenartsen en andere experten belast met opdracht. Uitgaven 2024: €228 miljoen, waarvan €115 miljoen federale dotatie; de rest komt uit heffingen en retributies van de sector. Verantwoordelijk voor voedselketeninspecties, dierengezondheid en fytosanitaire controles in Wallonië. Dezelfde grijze zone als in Vlaanderen: de FAVV-dierenarts in het slachthuis kan een dierenwelzijnsinbreuk vaststellen maar niet ingrijpen.

1B. Wat doet het in de praktijk?

Kerntaken SPW ARNE (landbouw):

• Beheer en uitbetaling van GLB-steun (directe betalingen, agromilieumaatregelen)
• Registratie en identificatie van landbouwbedrijven
• Vergunningen, bio-certificering, kwaliteitslabels
• Nitraatbeleid (Programme de gestion durable de l'azote, PGDA)
• Bosbeleid en plattelandsontwikkeling

Overlap en grijze zones:

Zoals in Vlaanderen (zie de audit vl-landbouw):

• In slachthuizen stellen FAVV-dierenartsen via een samenwerkingsprotocol met de gewesten dierenwelzijnsinbreuken vast, maar sinds 2014 mogen ze zelf niet meer optreden: ze melden aan de Waalse Unité du Bien-être animal, die apart moet optreden. Anders dan Vlaanderen zette Wallonië geen eigen dierenartsen in de slachthuizen; het verplichtte wel camerabewaking.
• Bij dierziekte-uitbraken (vogelgriep, Afrikaanse varkenspest) is het federale niveau bevoegd voor de bestrijding, het Waalse voor de welzijnsgevolgen.
• Een Waalse landbouwer krijgt bezoek van SPW ARNE, het FAVV, de Waalse dierenwelzijnsinspectie en de milieuhandhaving, elk met een eigen portaal.

Specifiek Waals:

• De Waalse landbouw is extensiever dan de Vlaamse, maar het stikstofprobleem speelt ook hier (PGDA-programma, nitraatnormen in grondwater).
• Wallonië telt nog een dertigtal slachthuizen (2025), tegenover een zestigtal in de jaren 1960. Veehouders moeten hun dieren daardoor verder vervoeren, en transporttijd is een dierenwelzijnsrisico.
• De Afrikaanse varkenspest bij everzwijnen in de provincie Luxemburg (vastgesteld op 13 september 2018; België werd op 21 december 2020 door de Wereldorganisatie voor diergezondheid opnieuw als vrij erkend) vroeg voortdurende afstemming tussen het federale niveau (dierengezondheid: alle varkens in de besmette zone werden tussen 29 september en 2 oktober 2018 preventief gedood) en het Waalse Gewest (bos, jacht, everzwijnen). Bij gekweekte varkens werd de ziekte nooit vastgesteld.

1C. Internationale vergelijking

Dezelfde als in de Vlaamse audit (Landbouw & dierenwelzijn, 2026-03-30), die het volledige overzicht geeft: Nederland (de NVWA combineert voedselveiligheid, dierengezondheid en dierenwelzijn in één autoriteit), Duitsland (de federale wet regelt de dierenbescherming, de Länder handhaven zowel de dierenwelzijns- als de dierengezondheidswet) en Denemarken (dat sinds juli 2026 de controle op dierenwelzijn bij het ministerie van Justitie legt, wel op hetzelfde bestuursniveau).

Kernles: In Nederland en Duitsland worden voedselveiligheid, dierengezondheid en dierenwelzijn door één dienst of op één bestuursniveau gehandhaafd. België verdeelt de handhaving van dierenwelzijn en dierengezondheid over twee bestuursniveaus.

1D. Knelpunten en kritiek

1. Gesplitste keten dierenwelzijn-dierengezondheid: zoals in Vlaanderen twee inspectiediensten voor één boerderij, en de Waalse dienst telt maar een tiental inspecteurs (2021).
2. Handhavingsvacuüm in slachthuizen: de FAVV-dierenarts stelt welzijnsinbreuken vast en meldt ze, maar mag niet ingrijpen; Wallonië heeft er geen eigen dierenartsen staan.
3. FAVV-besparingen: sinds 2026 moet het FAVV besparen (volgens cijfers op zijn Raadgevend Comité 13% in 2026, oplopend tot 24% tegen 2029; de bevoegde minister betwist die omvang). Dat treft ook de protocollaire dierenwelzijnscontroles die het FAVV voor Wallonië uitvoert.
4. CRA-W en APAQ-W als aparte instellingen: twee instellingen met eigen bestuur en overhead voor taken die logisch bij SPW ARNE horen.
5. Twee GLB-plannen: België is het enige EU-land dat twee aparte plannen indient (28 plannen voor 27 lidstaten).
6. Drie regimes: Wallonië (Code van 2018), Vlaanderen (Codex van 2024), Brussel (de geregionaliseerde federale wet van 1986 met eigen ordonnanties): complexiteit voor grensoverschrijdend veetransport.

Fase 2: Toetsing aan de 9 Principes

Synthese: Score 3✅ / 4⚠️ / 2❌. Symmetrisch met Vlaanderen. Grootste winst bij eenvoud en internationaal bewezen.

Fase 3: HART-voorstel

3A. Classificatie

🟢 Behouden. Landbouwbeleid en dierenwelzijnsregelgeving bij de vijf Waalse deelstaten zijn logisch. Landbouw is een concurrerende bevoegdheid: het EU-landbouwbeleid via een federaal kader, de uitvoering door de deelstaat (art. 28 HART-grondwet); de dierenwelzijnsregelgeving blijft deelstaat. De dierenwelzijnsinspectie wordt geïntegreerd in het federale FAVV, dat versterkt en onder Volksgezondheid geplaatst wordt. CRA-W en APAQ-W worden geïntegreerd in SPW ARNE, de gemeenschappelijke landbouwadministratie van de vijf Waalse deelstaten (art. 32 HART-grondwet).

3B. Concreet voorstel

1. Dierenwelzijnsinspectie geïntegreerd IN het federale FAVV Symmetrisch met Vlaanderen (zie vl-landbouw). De Waalse dierenwelzijnsinspectie (de Unité du Bien-être animal) verhuist naar het FAVV. Het FAVV wordt de enige inspectieautoriteit op de boerderij en in het slachthuis: één inspecteur die alles kan controleren en handhaven. Het FAVV handhaaft de Waalse dierenwelzijnsnormen (de Code wallon du Bien-être animal blijft van kracht).

2. FAVV onder Volksgezondheid Conform partijpunt Gezondheidszorg, Standpunt 10: het FAVV gaat van de minister van Landbouw naar de minister van Volksgezondheid, met operationele onafhankelijkheid naar Brits FSA-model. De besparingen op het FAVV worden teruggedraaid en het agentschap krijgt een stabiel meerjarenbudget.

3. CRA-W en APAQ-W integreren in SPW ARNE Twee aparte instellingen met eigen bestuur en overhead worden departementen binnen SPW ARNE, de gemeenschappelijke landbouwadministratie van de vijf Waalse deelstaten (art. 32 HART-grondwet). Conform de bredere SPW-rationalisatie (zie SPW-audit). Behoud van wetenschappelijke autonomie voor CRA-W via intern charter.

4. Eén GLB-plan per land Conform partijpunt Economie en minder regels, §6: één nationaal GLB Strategisch Plan met regionale hoofdstukken, waaronder een Waals hoofdstuk. Naar Duits model: Duitsland dient één plan in en de Länder voeren het uit binnen dat kader.

5. Digitale integratie Eén dataplatform voor de landbouwbedrijven van alle deelstaten, met once-only-principe.

6. Publieke resultaatmeting Jaarlijkse benchmarking Wallonië vs. Vlaanderen vs. EU-gemiddelde. KPI's: inspecties, vaststellingen, dierenwelzijnsscores per sector.

Geschatte besparing/winst:

• Eliminatie dubbele inspecties: de vrijgekomen inspectiecapaciteit gaat naar extra controles. HART rekent hier geen begrotingsbesparing: het inspectiepersoneel verschuift van het gewest naar het FAVV.
• CRA-W/APAQ-W-integratie: minder bestuur en overhead. Die besparing zit in de raming voor de rationalisatie van de Waalse instellingen (audit Overige OIP's) en telt hier niet apart.
• Eén GLB-plan: lagere coördinatiekosten naar de EU
• Betere handhaving: minder dierenleed, snellere interventies

Vereiste wetswijzigingen:

• Overheveling dierenwelzijnsinspectie van gewest naar FAVV: een federale wet die de uitvoering aan het FAVV geeft, met instemming van de Raad van de Deelstaten (art. 28 §1 en 35 HART-grondwet)
• FAVV onder bevoegdheid minister van Volksgezondheid (koninklijk besluit)
• Een akkoord of vrijwillig concordaat van de Waalse deelstaten voor de integratie van CRA-W en APAQ-W in SPW ARNE als gemeenschappelijke dienst (art. 32 HART-grondwet)
• Een federale kaderwet voor het EU-landbouwbeleid met één GLB-plan (art. 28 HART-grondwet), aangenomen met instemming van de Raad van de Deelstaten (art. 35), in de plaats van het GLB-coördinatieprotocol

Tijdshorizon: 3-5 jaar

Fase 4: Partijpunt (website-klare tekst)

Deel A: Het partijpunt

Landbouw & dierenwelzijn (Wallonië): Behouden als deelstaatbevoegdheid, inspectie geïntegreerd in federaal FAVV

Landbouwbeleid en dierenwelzijnsregelgeving blijven bij de deelstaten. De Code wallon du Bien-être animal blijft van kracht. Maar de dierenwelzijnsinspectie gaat naar het federale FAVV, zodat één inspecteur per bedrijf alles controleert. Symmetrisch met Vlaanderen.

Deel B: De uitleg

Hoe het werkt

Landbouw is sinds de vijfde staatshervorming (2001) een Waalse bevoegdheid, dierenwelzijn sinds 2014. SPW ARNE beheert het beleid voor ongeveer 12.200 land- en tuinbouwbedrijven (2025), overwegend extensievere, grondgebonden landbouw (rundvee, akkerbouw) op gemiddeld ongeveer 60 hectare per bedrijf. CRA-W (454 medewerkers, gewone begroting ongeveer €49 miljoen in 2026) voert onderzoek uit, APAQ-W (€6,4 miljoen Waalse dotatie in 2026, plus bijdragen van de sectoren) promoot kwaliteitsproducten. Wallonië was het eerste Belgische gewest met een eigen dierenwelzijnswetboek: de Code wallon du Bien-être animal (2018).

Maar dierengezondheid en de volledige voedselketeninspectie blijven federaal bij het FAVV (ongeveer 1.330 medewerkers en 630 zelfstandige dierenartsen en experten; €228 miljoen uitgaven in 2024, waarvan €115 miljoen federale dotatie). Dezelfde absurde situatie als in Vlaanderen: een landbouwer krijgt bezoek van meerdere overheden, elk met een eigen portaal en eigen regels. In slachthuizen kan de FAVV-dierenarts mishandeling vaststellen maar niet ingrijpen, want dierenwelzijn is een gewestbevoegdheid. Wallonië heeft er geen eigen dierenartsen staan en telt maar een tiental dierenwelzijnsinspecteurs (2021).

België dient twee aparte GLB-plannen in bij Europa, als enige EU-lidstaat.

Wat HART voorstelt

1. Landbouwbeleid en dierenwelzijnsregelgeving blijven bij de deelstaten. De Waalse landbouw (extensief, grondgebonden) verschilt fundamenteel van de Vlaamse (intensief, exportgericht). De Code wallon du Bien-être animal blijft van kracht.

2. Dierenwelzijnsinspectie geïntegreerd in het federale FAVV. Symmetrisch met Vlaanderen. De Waalse inspectie verhuist naar het FAVV. Eén inspecteur die alles kan controleren en handhaven: voedselketen, dierengezondheid én dierenwelzijn. Het FAVV handhaaft de Waalse normen.

3. FAVV onder Volksgezondheid, niet Landbouw. Operationele onafhankelijkheid naar Brits FSA-model. De besparingen op het FAVV worden teruggedraaid, met een stabiel meerjarenbudget.

4. CRA-W en APAQ-W geïntegreerd in SPW ARNE. Twee aparte instellingen worden departementen van SPW ARNE, de gemeenschappelijke landbouwadministratie van de vijf Waalse deelstaten. Minder overhead, meer beleidscoherentie.

5. Eén GLB-plan voor België met regionale hoofdstukken, waaronder een Waals. Naar Duits model.

6. Digitaal landbouwportaal en publieke benchmarking. Once-only, jaarlijkse vergelijking met Vlaanderen en EU.

Wat het oplevert

• Betere bescherming van dieren: geen handhavingsvacuüm meer. Eén FAVV-inspecteur die alles mag.
• Minder administratie voor landbouwers: minder instanties, één portaal.
• Efficiëntere overheid: geen dubbele inspecties; de vrijgekomen capaciteit gaat naar extra controles. Minder overhead door CRA-W en APAQ-W in SPW ARNE te integreren.
• Betere EU-coördinatie: één GLB-plan in plaats van twee.
• Concurrerende bevoegdheden: publieke benchmarking Wallonië vs. Vlaanderen als motor voor verbetering.

Fase 5: Bronnenlijst

Metadata

• Geschatte besparing: geen netto begrotingsbesparing (verschuiving van inspectiepersoneel tussen bestuursniveaus; de besparing van de integratie van CRA-W en APAQ-W telt in de audit Overige OIP's)
• Herzien: 2026-09-27 (factcheck: cijfers, bronnen, tijdloze formulering)