De verkozen wetgever beslist, de rechter beschermt de kern. Wat in een gewone wet kan, hoort niet in de Grondwet.
Streng waar het moet: bij asiel en zware criminaliteit. Altijd binnen het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Europese recht.
Een grondwet die beslist, niet blokkeert.
Een grondwet moet de burger beschermen en het land laten besturen. Op vier punten lukt dat niet.
Het Grondwettelijk Hof leest in de sociale grondrechten een standstillverplichting. De wetgever mag het beschermingsniveau niet in aanzienlijke mate verminderen zonder redelijke verantwoording. Zo kan elke hervorming van uitkeringen, pensioenen of andere sociale voorzieningen voor het Hof komen, ook als een verkozen meerderheid ze wil.
Fedasil werd in negen maanden tijd bijna 4.500 keer veroordeeld omdat het asielzoekers geen opvang gaf. De dwangsommen liepen wellicht in de miljoenen, en een rechter liet zelfs meubels van Fedasil in beslag nemen. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens sprak van een systemisch falen en een duidelijke weigering om vonnissen uit te voeren.
Het recht op leven, het verbod op foltering en het recht op een eerlijk proces staan niet uitdrukkelijk in de Grondwet. Rechters halen ze uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Wie wil weten welke rechten hij heeft, moet twee teksten naast elkaar leggen.
Weigert een federale overheid je een document, dan kan je naar een beroepscommissie. Die neemt geen beslissing, maar geeft alleen een advies. Zwijgt de overheid daarna vijftien dagen, dan geldt dat als een weigering.
De HART-grondwet geeft de verkozen wetgever meer ruimte en maakt tegelijk de rechtsstaat sterker. Streng waar het moet.
De verkozen wetgever kiest. De rechter grijpt alleen in als het echt moet.
Geen enkel grondrecht belet de wetgever om een bestaand beschermingsniveau te wijzigen. Hervormen kan weer.
Uit de Grondwet volgt geen recht op uitkeringen, opvang of andere prestaties dat verder gaat dan wat het Europese en internationale recht vraagt. Twee uitzonderingen blijven: het recht op onderwijs, met gratis leerplichtonderwijs, en gezinshereniging voor Belgen.
In sociale, economische, fiscale en migratiezaken vernietigt de rechter een keuze van de wetgever alleen als ze kennelijk onredelijk is. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens hanteert dezelfde maatstaf.
Een grondrecht kan alleen bij wet beperkt worden, voor een openbaar belang en op een evenredige manier. De Grondwet noemt de belangen die tellen, onder meer openbare orde en veiligheid, volksgezondheid, houdbare overheidsfinanciën, controle op immigratie, leefmilieu en klimaat, en een zekere energievoorziening.
Een wet kan uitdrukkelijk verklaren dat ze geldt ondanks bepaalde grondrechten. Dat vraagt twee derden van de Kamer, of een meerderheid plus een ja van de burger zodra digitaal stemmen werkt. Na vijf jaar vervalt de verklaring. Ze geldt nooit voor de menselijke waardigheid, het leven en de integriteit, de vrijheid en een eerlijk proces, of het kiesrecht, en ze gaat nooit tegen het EVRM of het Europese recht in.
Eén keer per legislatuur kan het parlement met drie vijfde van de stemmen vastleggen hoe de grondrechten gelezen moeten worden, binnen de tekst van de Grondwet. Rechters zijn daar niet aan gebonden, maar wie ervan afwijkt, moet dat uitdrukkelijk motiveren.
Een vereniging procedeert voor het belang van haar leden, niet in naam van iedereen, tenzij het Europese recht meer vraagt. En niet elke rechtbank kan nog een wet in vraag stellen: alleen de hoogste rechters stellen het Grondwettelijk Hof een vraag.
Rechten die in de Grondwet staan, en een overheid die zich aan de regels houdt.
Het recht op leven, het verbod op foltering en slavernij en het recht op een eerlijk proces komen in de Grondwet zelf, op het niveau van het EVRM. Dat geeft houvast en maakt uitspraken voorspelbaarder.
Elke overheid voert rechterlijke beslissingen uit. Een veroordeling tot betalen voert ze binnen drie maanden uit. Wie een regel niet goed vindt, verandert de regel in plaats van het vonnis te negeren.
Wie erdoor geraakt wordt, kan ook omzendbrieven en protocolakkoorden tussen regeringen aanvechten. Ze mogen de grondrechten en de verdeling van de bevoegdheden niet omzeilen.
Je kan de documenten van elke overheid opvragen, ook van kabinetten, parlementen en bedrijven die een overheid controleert. Over een weigering valt binnen dertig dagen een bindende beslissing. Elk vonnis komt online, en een overheidscontract geldt pas na publicatie.
Je kan zien wie je gegevens bij de overheid opvraagt. Alleen een lopend gerechtelijk onderzoek of een opdracht van een inlichtingendienst kan dat tijdelijk uitstellen.
Parlementsleden spreken en stemmen vrij. Voor al het andere gelden voor hen en voor ministers dezelfde regels en rechters als voor iedereen.
Zo streng als het Europese recht toelaat.
Wie via een veilig land reist of daar bescherming kan krijgen, heeft binnen het Europese recht geen aanspraak op de behandeling van zijn aanvraag in België. Uitzonderingen zijn er minstens voor kinderen zonder begeleiding, voor wie een band met België heeft en voor tijdelijke bescherming waartoe Europa beslist, zoals voor de Oekraïners.
De overheid zorgt voor de terugkeer, tenzij het Europese of internationale recht zich daartegen verzet. Wie niet meewerkt, verliest de opvang, behalve wat Europa verplicht.
Een vreemdeling die veroordeeld wordt voor een zwaar misdrijf of voor zware fraude met uitkeringen, verliest zijn verblijfsrecht en verlaat het land. Alleen als het Europese of internationale recht dat in het concrete geval vereist, wordt daarvan afgeweken.
Wie ook een andere nationaliteit heeft en veroordeeld wordt voor terrorisme of een ander zeer zwaar misdrijf, kan de Belgische verliezen, na een toets per geval.
Wie Belg wordt, of van buiten de Europese Unie een blijvend verblijf krijgt, heeft een stabiel en voldoende inkomen, spreekt de taal van de streek waar hij woont en houdt zich aan de wet. De wet bepaalt de uitzonderingen.
Voor anderen beslist de wet of en onder welke voorwaarden ze kan, binnen het Europese en internationale recht.
Geen veroordeling blijft liggen.
Wie bijdraagt en presteert, krijgt kansen.
Wie aan de voorwaarden voldoet, heeft gelijke toegang tot openbare ambten. Benoemingen gebeuren op geschiktheid, bekwaamheid en prestaties, zonder verplichte genderverdeling.
Werk of opleiding die de wet oplegt als voorwaarde voor een uitkering, is geen dwangarbeid.
Bij een onteigening voor het algemeen belang krijgt de eigenaar een billijke schadeloosstelling, maar niet langer vooraf. Zo kunnen werken van openbaar nut sneller van start.
Meer ruimte voor de wetgever betekent niet minder bescherming waar het telt. De kern van deze rechten raakt geen wet, en de noodrem geldt er nooit voor.
Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Europese recht gaan voor op elke wet. Wat Europa beschermt, blijft beschermd.
Andere democratieën werken al zo.
Eén artikel regelt wanneer een grondrecht beperkt mag worden: bij wet, voor een openbaar belang en evenredig, en de kern blijft onaantastbaar. Uit de sociale doelen van de grondwet volgen geen rechtstreekse aanspraken op prestaties van de staat.
Een vreemdeling verliest zijn verblijfsrecht na een veroordeling voor onder meer moord, verkrachting, roof, mensenhandel, drugshandel of inbraak, of na misbruik van sociale uitkeringen.
De noodrem bestaat al: een wet kan gelden ondanks bepaalde grondrechten. Zo'n verklaring vervalt na vijf jaar en kan telkens hernieuwd worden.
In sociaal en economisch beleid laat het Hof de staat een ruime marge, tenzij een keuze kennelijk zonder redelijke grond is.
Elke Duitser heeft volgens zijn geschiktheid, bekwaamheid en prestaties gelijke toegang tot elk openbaar ambt.