Onderwijs | HART Partijpunt 3

Elk kind de kans die het verdient

Partijprogramma Onderwijs. HART

Op basis van PISA-data, OESO-onderzoek, meta-analyses en internationale best practices

Onze visie: Onderwijs 3.0?

Het Belgische onderwijs produceert bovengemiddelde resultaten tegen een van de hoogste prijzen in Europa, maar betaalt die prijs met grote ongelijkheid. De Vlaamse wiskundescore in PISA is gedaald van 553 (2003, de hoogste van alle deelnemers) naar 489 (2025): 64 punten minder. Het aandeel toppresteerders zakte van 34% naar 12%, het aandeel laagpresteerders verdubbelde ruim, van 11% naar 26%. Het verschil tussen de meest en de minst bevoorrechte leerlingen bedraagt bijna 100 PISA-punten (97 voor wiskunde, 101 voor wetenschappen in PISA 2025).

België heeft een van de laagste leerling-leraarratio's van de OESO (9,2 leerlingen per leerkracht in het lager secundair in 2023, OESO-gemiddelde: ongeveer 13). Estland haalt in PISA 2025 28 punten meer voor wiskunde dan België, met 13% méér leerlingen per leerkracht. Japan haalt 45 punten meer met 37% méér leerlingen per leerkracht.

Het IMF zei het in 2025 letterlijk: de onderwijsresultaten in België zijn vergelijkbaar met die van vergelijkbare landen, maar worden bereikt tegen hogere kosten, doordat de loonkost hoger is als gevolg van kleinere leerling-leerkrachtratio's en minder lestijd IMF. En het IMF concludeert dat België, met een even efficiënte besteding als de beste EU-landen, dezelfde resultaten kan halen tegen een merkelijk lagere kost, of betere resultaten zonder meer uitgaven IMF.

De drie structurele oorzaken: te veel richtingen (ASO/TSO/BSO/KSO) die elk apart personeel vereisen, te veel parallelle kleine scholen door het meervoudige nettensysteem, en een loonmassa die volgens het IMF (2025) 81% van de onderwijsuitgaven opslorpt (tegenover 56% in Duitsland en 71% in Frankrijk). Het "tekort" is een allocatieprobleem. In de Vlaamse Gemeenschap is volgens de OESO (2025) slechts 1,8% van de lerarenposten onvervuld en 4,8% niet-volledig gekwalificeerd OECD. Dat zijn reële maar kleine percentages die wijzen op een mismatch, niet op een structureel tekort.

Ons onderwijssysteem is gebouwd op principes van meer dan een eeuw oud: kinderen in rijen, kennis van een leerkracht, identieke toetsen, zittenblijven bij falen. Wij willen een systeem dat vertrekt vanuit wat de wetenschap ons leert over leren, dat technologie inzet als instrument, niet als vervanging, en dat elke leerling een eerlijke kans geeft ongeacht afkomst of postcode.

KERNPRINCIPE: Niet de lat hoger leggen met hetzelfde systeem, maar een andere lat gebruiken. De leerkracht wordt vrijgemaakt van de sleur van pure kennisoverdracht om zich bezig te houden met wat er echt toe doet: het beste uit elk kind halen.

Het probleem

Vlaanderen financiert drie parallelle onderwijsnetten: het Gemeenschapsonderwijs GO! (ongeveer 19% van de leerlingen), het Katholiek Onderwijs (ongeveer 63%) en het Officieel Gesubsidieerd Onderwijs van gemeenten en provincies (ongeveer 16%), met vier afzonderlijke koepelorganisaties (GO!, KOV, OVSG, POV), elk met eigen begeleidingsdiensten, eigen administratie en eigen gebouwen. Het resultaat: België geeft $16.467 per leerling per jaar uit (lager en secundair onderwijs, 2022), de 7e hoogste van de OESO, terwijl Estland met 37% minder geld per leerling in PISA 2025 28 punten meer haalt voor wiskunde. Het IMF stelde in 2025 vast dat de loonmassa 81% van de Belgische onderwijsuitgaven opslorpt (tegenover 56% in Duitsland en 71% in Frankrijk) en dat België per leerkracht minder leerlingen telt dan alle vergelijkbare landen (9 leerlingen per leerkracht in het lager secundair in 2023, OESO-gemiddelde: 13). Het probleem is niet een tekort aan leerkrachten. Het is een systeem dat leerkrachten inefficiënt inzet door versnippering over parallelle netten, te veel kleine scholen en te weinig lesuren per leerkracht.

Ons voorstel

HART pleit voor de samenvoeging van alle onderwijsnetten tot één publiek onderwijssysteem per taalgroep, in het concordaat van de deelstaten. Concreet:

Eén koepel, één inspectie, één inschrijvingssysteem, één salarisschaal voor alle publiek gefinancierde scholen.
Levensbeschouwelijk onderwijs verdwijnt uit de schooluren. Godsdienst- en zedenleer wordt een buitenschools aanbod, georganiseerd door de levensbeschouwelijke organisaties zelf. De vrijgekomen uren gaan naar burgerschapseducatie, filosofie en ethiek, voor alle kinderen samen.
Schoolgebouwen van het katholiek net worden niet onteigend maar via erfpacht of langetermijnconcessies ter beschikking gesteld aan het publieke systeem.
Scholen behouden pedagogische autonomie over didactische methodes en schoolcultuur, maar binnen een gemeenschappelijk kader. Fusie is geen nivellering.
Privéscholen mogen bestaan maar ontvangen geen publieke financiering tenzij ze volledig integreren in het publieke kader.

De grondwet

In de huidige Grondwet beschermt artikel 24 de vrijheid van onderwijs en het bestaan van het vrij (katholiek) net. De HART-grondwet behoudt de vrijheid van onderwijs, maar niet de financiering van elk net: ieder mag een school oprichten, en het concordaat van de taalgroep bepaalt welke scholen publiek gefinancierd worden, volgens objectieve criteria (art. 16 HART-grondwet). Zo kan het concordaat één publiek onderwijssysteem per taalgroep inrichten.

Waarom dit nodig is

Geen enkel PISA-topland kent het Belgische model. In Finland wordt meer dan 95% van de scholen voor lager en lager secundair onderwijs door de gemeenten ingericht (2023). In Estland is bijna negen op tien scholen publiek. Het Schoolpact van 1958, in 1988 grondwettelijk verankerd in het huidige artikel 24, was een compromis voor zijn tijd. Die tijd is voorbij. België kan het zich niet langer veroorloven om drie parallelle netten met vier koepelorganisaties te financieren terwijl de PISA-scores dalen en de ongelijkheid groeit.

Eerlijk over de risico's: Het katholiek onderwijs telt ongeveer 63% van de Vlaamse leerlingen, en CD&V zal zich verzetten. De gebouwenkwestie is complex. Maar de status quo, een van de duurste en meest versnipperde onderwijssystemen van Europa, is geen optie.

2. Leerplicht vanaf 3 jaar, gekoppeld aan het Groeipakket

98% van de Belgische kinderen tussen 3 jaar en de leerplichtleeftijd gaat al naar de kleuterschool (2024). Maar net die laatste 2% zijn vaak de kinderen die het het hardst nodig hebben. Vroege interventie is de meest kosteneffectieve investering in integratie en gelijke kansen.

Concrete maatregelen

Verlaging leerplichtleeftijd van 5 naar 3 jaar, naar Frans model (sinds 2019). Dit vergt een besluit in het Nederlandstalige concordaat, geen grondwetswijziging.
Kleutertoeslag in het Groeipakket verhogen en uitbreiden naar alle leeftijden (3-5 jaar), gekoppeld aan voldoende aanwezigheid. Geen korting op de basiskinderbijslag, wel een aanmoedigingspremie. Juridisch veiliger en minder stigmatiserend.
Focus op taal, spel en sociale vaardigheden, geen formeel leren. OESO-onderzoek toont dat kwaliteitsvolle vroege educatie de onderwijskloof helpt verkleinen, vooral voor kansarme kinderen.

Internationaal bewijs: Frankrijk verlaagde de leerplicht naar 3 jaar in 2019. Hongarije deed hetzelfde in 2015. Denemarken verplicht sinds 2019 kinderopvang vanaf 1 jaar in achterstandswijken. Economisch onderzoek naar onderwijsinvesteringen toont dat het rendement het hoogst is in de vroegste levensjaren.

3. Individueel curriculum in plaats van gescheiden stromen

Het Vlaamse systeem selecteert kinderen op 12 jaar in A- en B-stromen en op 14 jaar in ASO, TSO, BSO en KSO, sinds de modernisering van het secundair onderwijs (vanaf 2019) onder de namen doorstroom-, dubbele en arbeidsmarktfinaliteit. Die modernisering veranderde de labels maar niet het systeem. Na decennia vroege tracking is het resultaat bekend: 64 PISA-punten wiskunde verloren tussen 2003 en 2025, ruim een verdubbeling van het aandeel laagpresteerders, een aandeel toppresteerders dat met twee derde slonk, bijna 100 PISA-punten verschil tussen de meest en de minst bevoorrechte leerlingen. Het systeem dat cognitieve winst zou moeten leveren via vroege selectie, levert die winst niet. Omgekeerd ook: het systeem dat gelijkheid zou moeten leveren via platte brede basisvorming (het Vlaamse VSO in de jaren 70-80, het Franse collège unique, de Nederlandse brede brugklas) heeft die gelijkheid evenmin gebracht.

De les is niet "vroege tracking versus late tracking". De les is dat structuurhervorming alleen niet volstaat. Finland scoorde decennia aan de top met comprehensive onderwijs tot 16 jaar en verloor tussen 2006 en 2025 bijna 80 PISA-punten wiskunde (van 548 naar 469), niet door zijn structuur maar door ingestorte leesmotivatie, smartphone-invloed, experimenten met ontdekkend leren en dalende lerarenstatus. Estland blijft aan de Europese top met dezelfde comprehensive structuur omdat zijn curriculum, zijn lerarenstatus en zijn leerwinst-meting wél overeind zijn gebleven. Het verschil tussen Finland en Estland zit niet in de tracking-leeftijd. Het zit in wat er in de klas gebeurt.

De kern: differentiatie per vak, niet per schooltype

HART vervangt de Vlaamse stroomstructuur niet door "één klas voor iedereen". Dat is het Franse model en het werkt niet. We vervangen de stroomstructuur door een individueel curriculum met harde niveaudifferentiatie vanaf dag één. Elke leerling volgt dezelfde schoolstructuur tot 15 jaar, maar kiest per vak een moeilijkheidsgraad. Een leerling kan op gevorderd niveau zitten voor wiskunde, standaard voor Nederlands, basis voor talen, zonder dat die combinatie hem of haar in een "lagere richting" duwt. Dit is het IB-model (Standard Level / Higher Level) dat wereldwijd succesvol wordt toegepast.

Concrete maatregelen

Gemeenschappelijke schoolstructuur tot 15 jaar. Geen aparte ASO/TSO/BSO/KSO-scholen. Alle leerlingen zitten in hetzelfde schooltype, met dezelfde kerncompetenties en onder één kwaliteitskader.
Drie niveaus per kernvak vanaf leerjaar 1 van het secundair. Basis, standaard, gevorderd. Niet één lat voor iedereen, maar drie lat-hoogtes zodat niemand onderbelast of overbelast wordt. De lat voor gevorderd ligt hoger dan het huidige ASO-peil voor wiskunde en wetenschappen, niet lager.
Explicit instruction als didactisch kader. Geen herhaling van de Finse en Zweedse fout met "ontdekkend leren". Directe, gestructureerde instructie is wat de cognitieve wetenschap als superieur aanwijst (onder meer de Principles of Instruction, de cognitieve-belastingtheorie en de Visible Learning-synthese).
Vanaf 15 jaar keuze tussen doorstroom- en arbeidsmarktrichting, met maximale doorstroom-mogelijkheden. Geen doodlopende straten. Wie op 15 een technische opleiding kiest moet op 18 nog kunnen instromen in hoger onderwijs.
Het onderscheid ASO/TSO/BSO/KSO afschaffen, ook onder zijn nieuwe namen (finaliteiten). Elke leerling volgt een individueel pakket van verplichte vakken en keuzevakken. Niet de naam van je richting bepaalt je toekomst, wel je feitelijke competenties.
Bijzonder onderwijs niet afschaffen maar transformeren: meer middelen voor leersteun in het regulier onderwijs, met gespecialiseerde settings beschikbaar voor wie dat nodig heeft. Volledige inclusie zonder voldoende ondersteuning schaadt zowel het kind als de klas.

Wat dit niet is: het mislukte comprehensive-experiment

Het Vlaamse VSO (1970-1989), het Franse collège unique (1975-heden) en de Nederlandse brede brugklas hebben de gelijkheidswinst niet gebracht die ze beloofden. De kritiek daarop is terecht: een platte gemeenschappelijke klas waarin individuele verschillen weggewerkt worden, levert geen cognitieve winst op en vaak evenmin de beloofde sociale gelijkheid. Dat is niet wat wij voorstellen. We houden de structuur gemeenschappelijk maar we plat-strijken de verschillen niet. Elke leerling wordt op zijn of haar eigen niveau uitgedaagd. Wie aankan werkt op gevorderd niveau aan stof die het huidige ASO-peil overstijgt. Wie het basis-niveau nodig heeft krijgt daar intensieve remediëring op, niet een doorstroom naar een "lagere" school.

Internationaal: tracking-leeftijd verklaart de PISA-scores niet

Land	Tracking-leeftijd	PISA wiskunde 2025
Japan	15	525
Estland	16	508
Zwitserland	12	499
Vlaanderen	12-14	489
Canada	15-16	485
Oostenrijk	10	477
Finland	16	469
Duitsland	10	464

De correlatie tussen vroege tracking en hogere PISA-scores is afwezig in de OESO-data. Internationaal vergelijkend onderzoek (Economic Journal, 2006) toont dat vroege tracking de ongelijkheid systematisch vergroot zonder het gemiddelde niveau significant te verhogen. Het OESO-rapport Equity in Education (2018) bevestigt dat. Wat wél correleert met topprestaties: lerarenstatus, curriculum-kwaliteit, directe instructie en systematische leerwinst-meting.

Waarom deze combinatie wél werkt

Vijf pijlers, samen:

Gemeenschappelijke structuur tot 15 jaar, zodat kansarme kinderen niet op 12 de stempel "afgeschreven voor hoger onderwijs" krijgen.
Harde niveaudifferentiatie per vak, zodat sterke leerlingen niet onderbelast en zwakkere leerlingen niet overbelast worden.
Explicit instruction als didactisch kader, geen herhaling van het ontdekkend-leren-experiment.
Eén curriculum per taalgroep met hoge lat, zodat gevorderd écht gevorderd is.
Leerwinst-meting per leerling (zie §7), zodat we weten of elk kind groeit en niet alleen of het slaagt.

Geen van deze pijlers werkt alleen. De tracking-leeftijd is een gevolg van de inhoudelijke keuzes, niet de kern ervan. Het verschil tussen Estland en Duitsland zit niet in de tracking-leeftijd (16 tegenover 10), het zit in lerarenstatus, curriculum-kwaliteit en de rol van de school in de samenleving.

Eerlijk over de risico's. Dit voorstel stuit op weerstand van drie kanten. Cognitief psychologen waarschuwen dat comprehensive structuren in het verleden teleurstellend waren. Die waarschuwing is terecht voor de platte versie, niet voor de gedifferentieerde versie die wij voorstellen. De katholieke koepel zal zich verzetten tegen afschaffing van de stroomstructuur omdat zij daarop haar positie heeft gebouwd. En ouders van toptalenten zullen vrezen dat de lat zakt. Antwoord: de lat voor gevorderd ligt hóger dan het huidige ASO-peil, niet lager.

4. Verplichte vakken en keuzevakken: maatwerk voor elke leerling

Het huidige curriculum biedt te weinig keuze in de eerste jaren en te weinig breedte in de latere jaren. Wij willen een systeem dat elk kind een sterke basis geeft én de ruimte om talenten te ontwikkelen.

Verplichte vakken (kern)

Nederlands: de taal van de gemeenschap, essentieel voor integratie en burgerschap
Engels: de wereldtaal van wetenschap, technologie en internationale communicatie
Wiskunde: met meerdere niveaus (basis, standaard, gevorderd) zodat elke leerling op zijn niveau wordt uitgedaagd
IT & Digitale Geletterdheid (NIEUW ALS VERPLICHT VAK): programmeren, datageletterdheid, AI-vaardigheden, cyberveiligheid en ethiek van technologie. Dit is geen keuzevak maar een basiscompetentie voor de 21e eeuw.
Wetenschappen: basisgeletterdheid in natuur- en scheikunde, biologie
Maatschappelijke vorming: burgerschapseducatie, financiële geletterdheid, mediawijsheid, gezondheid

Keuzevakken (breed aanbod)

Frans, Duits of andere moderne talen
Geavanceerd programmeren, robotica, AI-ontwikkeling
Economie en ondernemerschap
Houtbewerking, elektriciteit, mechanica, bouw
Kunst, muziek, theater
Sport en bewegingswetenschappen
Zorgvaardigheden, voeding, EHBO

Niveaudifferentiatie

Per verplicht vak kiest de leerling een niveau: basis, standaard of gevorderd. Dit is het IB-model (Standard Level / Higher Level) dat wereldwijd succesvol wordt toegepast. Het vermindert stigma omdat een leerling voor wiskunde op gevorderd niveau kan zitten en voor talen op basisniveau, zonder in een "lagere" richting te worden geplaatst.

Waarom IT als verplicht vak? AI transformeert elke sector: gezondheidszorg, recht, onderwijs, industrie, overheid. Wie AI-tools niet effectief kan inzetten, wordt de analfabeet van morgen. Estland leert kinderen programmeren vanaf 7 jaar. Finland integreert digitale vaardigheden als transversale competentie. Het Belgische curriculum loopt achter: IT is geen apart verplicht vak. HART wil dat elke Belgische scholier kan programmeren, data kan interpreteren, en AI kritisch en productief kan gebruiken.

En Frans? Frans wordt een keuzevak in Vlaanderen, geen verplichting. Dit is juridisch mogelijk (via het Nederlandstalige concordaat, geen grondwetswijziging). In een wereld waar Engels de dominante taal van wetenschap, technologie en internationale communicatie is, moet de keuze bij de leerling liggen. Wie in Brussel of in federale functies wil werken, kiest Frans. Maar niemand wordt gedwongen.

5. Onderwijs 3.0: de leerkracht als coach, technologie als instrument

Het klassieke model, één leerkracht die 50 minuten praat voor 25 leerlingen, is niet langer houdbaar. Scholen vinden moeilijk leerkrachten (in Vlaanderen bleven op 1 februari 2024 900 voltijdse functies onbezet, en in het schooljaar 2022-2023 werden afwezigheden voor 2.846 voltijdse equivalenten niet vervangen), veel starters haken af (in het Franstalig onderwijs stopte 33,7% van de leerkrachten die in 2017-2018 begonnen binnen vijf jaar) en de leerresultaten dalen. Wij willen de leerkracht bevrijden van de sleur van pure kennisoverdracht.

Concrete maatregelen

Digitale leermethodes voor kennisoverdracht: hoogwaardige, interactieve content waarmee elke leerling in eigen tempo de basiskennis verwerft. De leerkracht wordt niet vervangen maar versterkt.
Leerkracht als coach: de vrijgekomen tijd wordt ingezet voor groepswerk, projecten, debat, begeleiding van individuele leerlingen en het ontwikkelen van competenties die geen algoritme kan overbrengen: communicatie, samenwerking, kritisch denken, creativiteit.
Laptop of tablet per leerling vanaf het 3e leerjaar (9 jaar). Niet als speelgoed maar als leermiddel, met strikte regels rond schermtijd en gebruik. Kapot = eigen verantwoordelijkheid (met sociaal tarief voor lage inkomens).
Remote onderwijs als aanvulling: voor specifieke keuzevakken waarvoor lokaal geen leerkracht beschikbaar is, kunnen leerlingen digitaal lessen volgen van een gecertificeerde docent elders. Dit is een noodoplossing voor het lerarentekort, geen structureel model.
Sociale activiteiten verplicht onderdeel van het schoolprogramma: uitstappen, groepsprojecten, sport, culturele activiteiten, zonder taken of toetsen. Amusement in groep ontwikkelt sociale vaardigheden die geen digitaal platform kan aanleren.

Waarschuwing: de Zweedse les. Zweden ging all-in op digitalisering en trok vanaf 2023 elk jaar honderden miljoenen kronen uit om scholen opnieuw papieren handboeken te laten aankopen (685 miljoen kronen in 2023, ongeveer €60 miljoen, en 500 miljoen kronen per jaar in 2024 en 2025). Het Karolinska Instituut concludeerde in 2023 dat digitale hulpmiddelen het leren eerder belemmeren dan bevorderen. De les: technologie is een instrument, geen doel. Blended learning (combinatie digitaal en face-to-face) werkt beter dan puur online óf puur klassikaal. De leerkracht-leerlingrelatie (effectgrootte d=0,72 in de Visible Learning-synthese van 2009) blijft een van de krachtigste leermiddelen.

6. Minder huiswerk, slimmere toetsing

Huiswerk heeft een minimaal effect in het basisonderwijs (effectgrootte d=0,15 in de Visible Learning-synthese, ver onder het gemiddelde van 0,40) en vergroot de ongelijkheid: kinderen met hoger opgeleide ouders worden beter begeleid. In het secundair is beperkt, doelgericht huiswerk wel effectief (d=0,64).

Concrete maatregelen

Basisonderwijs: geen verplicht huiswerk. Lezen stimuleren, maar geen taken die ouders moeten begeleiden. Finland bewijst dat het kan (minder dan 3 uur huiswerk per week voor 15-jarigen, de laagste van de OESO in PISA 2012, met bovengemiddelde scores).
Secundair onderwijs: beperkt, doelgericht huiswerk: maximaal de "10-minutenregel" (10 minuten per dag per leerjaar secundair, dus maximaal 60 minuten in het 6e jaar). Geen busywork, alleen oefeningen die het leren verdiepen.
Tussentijdse toetsen hervormen, niet afschaffen. Het sterkste bewijs in de onderwijswetenschap (de overzichtsstudie Inside the Black Box, 1998: effectgrootte d=0,40-0,70) toont dat formatieve toetsing (korte, low-stakes diagnostische toetsen met directe feedback) een van de krachtigste leermiddelen is. Wat verdwijnt: high-stakes puntentoetsen die alleen classificeren. Wat blijft: regelmatige feedbackmomenten die leerlingen en leerkrachten informeren.

Formatief vs. summatief: Formatieve toetsing = toetsen om te leren (feedback, bijsturing, geen punten). Summatieve toetsing = toetsen om te beoordelen (eindexamens, punten). Het onderzoek is eenduidig: formatieve toetsing verbetert het leren, summatieve toetsing meet het leren. Je hebt beide nodig, maar het evenwicht in België is doorgeslagen naar summatief.

7. Centrale toetsen per taalgroep: leerwinst meten, geen leraren rangschikken

De Vlaamse Toetsen (voor het eerst afgenomen in het voorjaar van 2024, ontwikkeld door het onafhankelijke Steunpunt Centrale Toetsen in Onderwijs) zijn een goede basis. Het ontwerp (leerwinst meten, datagedreven kwaliteitsreflectie, koppeling aan schoolondersteuning) is inhoudelijk juist. Wat eraan ontbreekt: frequentie, architectuur en een heldere lijn over wat publiek wordt en wat niet. HART bouwt door op dit ontwerp in plaats van het te vervangen.

Concrete maatregelen

Drie verplichte meetmomenten. Einde lagere school (12 jaar), midden secundair (14-15 jaar), einde secundair (18 jaar). Nederlands, wiskunde, wetenschappen en Engels. De 18-jaars toets fungeert als centraal eindexamen, vergelijkbaar met het Nederlandse centraal schriftelijk.
Leerwinst als kernmetriek, niet absoluut niveau. Elke leerling krijgt een pretest bij instroom en een posttest bij uitstroom. Twee meetmomenten per leerling, zodat we zien hoeveel een kind tussen begin en einde van een traject bijleert. De vergelijking gebeurt binnen het kind, niet tussen kinderen. Scholen met veel kansarme instroom worden zo eerlijk vergeleken met scholen met bevoordeelde instroom.
Psychometrische architectuur.
- IRT-schaling (Item Response Theory, een statistische methode die toetsen uit verschillende jaren of met verschillende vragen op één vergelijkbare schaal plaatst) zodat een score van het ene jaar rechtstreeks vergeleken kan worden met een score van enkele jaren later.
- Multilevel-modellen die de leerling, de klas en de school als aparte lagen meenemen, zodat we kunnen scheiden wat door het kind zelf, door de klas en door de school wordt verklaard.
- SES-correctie (correctie voor sociaal-economische status, de gemiddelde thuisachtergrond van de leerlingen die een school binnenkrijgt) voor kenmerken buiten de controle van de school.
- Pretest-posttest-koppeling over meerdere meetmomenten via een robuust digitaal leerlingvolgsysteem.
Publiek per school. Leerwinst gecorrigeerd voor SES-instroom, gebenchmarkt tegen het gemiddelde van de taalgroep binnen dezelfde SES-categorie. Geen rauwe scores, geen league-tables op absoluut niveau.
Intern per klas en leerkracht. Aggregaten (gemiddelden over alle leerlingen in één klas of bij één leerkracht) zijn zichtbaar voor de school-directie en de leerkracht zelf, voor pedagogische coaching en lerarenontwikkeling. Niet publiek, niet gekoppeld aan salaris of ontslag.
Scholen die structureel onderpresteren (drie opeenvolgende jaren meer dan één standaarddeviatie onder het SES-gecorrigeerde gemiddelde, een statistische maat voor "duidelijk onder de verwachting gegeven je startpunt") krijgen verplichte ondersteuning: inspectie-interventie, pedagogische begeleiding, budget voor remediëring. Bij aanhoudende mislukking volgt bestuurlijke interventie.
Geen individuele leerkracht-rangschikking op leerlingscores. De American Statistical Association (ASA, de Amerikaanse beroepsvereniging van statistici) waarschuwde in 2014 expliciet tegen value-added models: statistische pogingen om de toegevoegde waarde van een individuele leerkracht uit leerlingscores te destilleren. Internationale meta-analyses bevestigen dat die pogingen onbetrouwbaar zijn: de jaar-op-jaar variatie is groot, de signaal-ruis-verhouding is laag bij kleine klassen, en het systeem incentiveert teaching-to-the-test en demoralisatie. Leerwinst-data kan wel gebruikt worden voor vrijwillige coaching en interne pedagogische reflectie.

Wat we meten, op welk niveau, voor wie

Niveau	Wat meten we	Wie ziet het	Waarvoor
Leerling	Pretest-posttest in 4 kernvakken	Leerling, ouders, leerkracht, school	Individuele opvolging en remediëring
Klas	Aggregaat leerwinst	Leerkracht, school-directie	Pedagogische reflectie, coaching
Leerkracht	Aggregaat per onderwezen klas	Leerkracht zelf, school-directie	Vrijwillige coaching, ontwikkeling
School	SES-gecorrigeerde leerwinst, gebenchmarkt	Publiek, inspectie	Transparantie, interventie bij structurele onderprestatie
Systeem	Aggregaat per taalgroep	Publiek	Beleidsevaluatie, internationale benchmarking

Publieke rangschikking gebeurt alleen op schoolniveau, en alleen op leerwinst gecorrigeerd voor instroom. Dat beschermt scholen met kansarme leerlingen tegen oneerlijke vergelijking zonder dat slecht functionerende scholen zich kunnen verschuilen achter een moeilijke populatie.

Wat we niet doen

Geen publieke league-tables op basis van rauwe scores.
Geen individuele leerkracht-rankings, publiek of intern voor disciplinaire doeleinden.
Geen koppeling van leerkracht-salaris aan testresultaten.
Geen publicatie van klas- of leerkracht-niveau-data.
Geen high-stakes gebruik van één-moment-toetsing zonder longitudinale context.

Eerlijk over de risico's. Drie problemen moet dit ontwerp onder ogen zien.

Eén: zelfs SES-gecorrigeerde schoolranglijsten worden in de praktijk gebruikt voor doeleinden waarvoor ze niet bedoeld zijn. In Nederland sturen huizenmakelaars en ouders op de dashboards van de Onderwijsinspectie, met gentrificatie en sociale segregatie als neveneffect. HART kiest bewust voor publicatie omdat transparantie zwaarder weegt dan dit risico, maar monitort in jaar 1 na invoering de effecten op schoolkeuzegedrag en stuurt bij als gentrificatie-effecten optreden.

Twee: de leerwinst-architectuur staat of valt met de kwaliteit van de pretest en de koppeling van leerlingdossiers over de tijd. Dat vereist een robuust digitaal leerlingvolgsysteem en nauwe samenwerking tussen scholen, inspectie en AGODI (het Agentschap voor Onderwijsdiensten dat de leerlingenadministratie beheert). De Vlaamse Toetsen werken al op deze logica, maar de uitbreiding naar drie meetmomenten vraagt extra infrastructuur.

Drie: institutionele weerstand is reëel. Onderwijskoepels, vakbonden en delen van de pedagogische wereld zijn historisch kritisch over output-meting. Dat verzet is ten dele terecht (de value-added-model-kritiek, die wij overnemen) en ten dele niet (een positie van "geen output-data" is niet houdbaar als we weten dat Vlaanderen sinds 2003 in elke PISA-ronde daalt). HART kiest positie: ja op leerwinst-data op schoolniveau met publicatie, nee op individuele leerkracht-evaluatie via toetsscores.

8. Afschaffing van zittenblijven

België heeft het hoogste aandeel zittenblijvers van de EU. In de Franse Gemeenschap heeft 35% van de 15-jarigen minstens één jaar overgedaan (PISA 2025). Dit kost de schatkist honderden miljoenen euro per jaar (in de Franse Gemeenschap alleen al €387,5 miljoen in 2020, volgens haar eigen onderwijsadministratie) en het werkt niet.

Wat zegt de wetenschap?

De Visible Learning-rangschikking (2017) plaatst zittenblijven op d = -0,32: een van de schadelijkste interventies in het onderwijs
Zittenblijvers verlaten veel vaker het secundair zonder diploma
Kinderen ervaren zittenblijven als een van de meest stressvolle levensgebeurtenissen, vergelijkbaar met het verlies van een ouder
Eventuele kortetermijneffecten verdwijnen na twee tot drie jaar volledig

Concrete maatregelen

Automatische doorstroming voor alle leerlingen. Niemand blijft zitten.
Drielaags ondersteuningssysteem naar Fins model:
- Laag 1, algemene ondersteuning: differentiatie in de klas voor iedereen
- Laag 2, versterkte ondersteuning: extra begeleiding voor leerlingen die achterlopen
- Laag 3, gespecialiseerde ondersteuning: intensief individueel programma
Centrale toets per taalgroep aan einde 6e jaar middelbaar: wie onvoldoende scoort, kan één jaar extra doen om de toets opnieuw af te leggen. Dit is de enige uitzondering op de doorstroming, en het is een keuze, geen verplichting.
Bespaarde middelen herinvesteren in remediëring, kleinere klassen en ondersteuningsleerkrachten.

9. Efficiëntere schooltijd

Vlaamse leerlingen krijgen meer verplichte lestijd dan het OESO-gemiddelde (949 uur per jaar tegenover 909 in het lager secundair). Meer uren betekent niet beter leren. Finland haalde jarenlang topresultaten met korte, intensieve lessen van 45 minuten en 15 minuten buitenpauze.

Concrete maatregelen

Lessen van maximaal 50 minuten met verplichte pauzes, afgestemd op de concentratiespanne van kinderen.
Minder uren, betere uren: kwaliteit van instructie boven kwantiteit. OESO-analyses van PISA-gegevens tonen dat meer leertijd niet automatisch tot betere resultaten leidt.
Lichamelijke opvoeding en plastische opvoeding buiten het schoolprogramma.
Naschoolse activiteiten door school georganiseerd: sport, muziek, programmeerclubs, debatverenigingen. Gratis of tegen laag tarief, zodat ook kansarme kinderen kunnen deelnemen.

10. Scholen als spiegel van de samenleving

Volgens analyses van PISA-gegevens zit ongeveer vier op tien Vlaamse leerlingen in een concentratieschool, met een uitgesproken rijke of arme leerlingenpopulatie. De tussenschoolse variatie in België behoort tot de hoogste in de OESO. Onderzoek toont consistent dat kansarme leerlingen het meest profiteren van een sociale mix, terwijl kansrijke leerlingen niet slechter presteren in gemengde klassen.

Concrete maatregelen

Herinvoering van de dubbele contingentering: het systeem waarmee de segregatie voor het eerst in meer dan tien jaar daalde, maar dat sinds de inschrijvingen voor het schooljaar 2023-2024 in het basis- en secundair onderwijs niet langer verplicht is (scholen mogen nog vrijwillig tot 20% van de plaatsen voorbehouden). Scholen reserveren plaatsen voor zowel kansarme als kansrijke leerlingen.
Geen elitescholen, geen getto-scholen: elke school moet een minimum sociaaleconomische diversiteit garanderen als voorwaarde voor publieke financiering.
Campusmodel stimuleren: scholen waar de doorstroomrichting en de arbeidsmarktrichting op dezelfde campus zitten, met gedeelde faciliteiten, activiteiten en sociale ruimtes. Dit doorbreekt de fysieke scheiding die het watervalsysteem versterkt.
Inschrijvingsrecht in de buurtschool behouden, maar aangevuld met een centraal aanmeldingssysteem naar Gents of Antwerps model, met een algoritme dat diversiteit optimaliseert.

Internationaal bewijs: Na de invoering van de dubbele contingentering daalde de segregatie in het Nederlandstalig onderwijs voor het eerst in meer dan tien jaar (Steunpunt Studie- en Schoolloopbanen, 2015). In Cambridge (VS) streeft het toewijzingssysteem ernaar dat het aandeel kansarme leerlingen in elke school binnen 10 procentpunt van het districtsgemiddelde blijft. Het Zweedse vouchersysteem daarentegen vergrootte de segregatie.

Samenvatting: 10 pijlers van Onderwijs 3.0

#	Partijpunt	Kernactie
1	Eén onderwijsnet	Alle netten samen in één publiek systeem per taalgroep
2	Leerplicht vanaf 3 jaar	Kleutertoeslag in Groeipakket, aanwezigheidsplicht
3	Individueel curriculum	Drie niveaus per vak, gemeenschappelijk tot 15, geen ASO/TSO/BSO/KSO
4	Verplichte + keuzevakken	NL, EN, wiskunde, IT/AI verplicht; Frans als keuze
5	Onderwijs 3.0	Leerkracht als coach, digitaal als instrument, laptop per leerling
6	Slimmere toetsing	Geen huiswerk basis, formatieve toetsing, geen busywork
7	Centrale toetsen per taalgroep	Leerwinst op 12, 15, 18 jaar; publiek op schoolniveau, intern voor leerkrachten
8	Afschaffing zittenblijven	Automatische doorstroming + drielaags ondersteuning
9	Efficiëntere schooltijd	Kortere lessen, LO/PO naar naschools aanbod
10	Diversiteit in scholen	Dubbele contingentering, campusmodel, centraal aanmelden

Dit programma is onderbouwd met data van PISA 2022 en PISA 2025, OESO Education at a Glance 2024 en 2025, de IMF-studie Public Education in Belgium (2025), meta-analyses en overzichtsstudies (Visible Learning, huiswerkonderzoek, formatieve toetsing, internationaal onderzoek naar tracking), en best practices uit Finland, Estland, Nederland, het VK en de VS.