Corruptie en integriteit | HART Partijpunt 21

Kernprincipe

België is op de internationale corruptie-index fors weggezakt: van 77 punten in 2015 naar 69 in 2024 en 2025. Dat is de laagste score sinds de invoering van de vergelijkbare meetmethode in 2012. Denemarken scoort 89, Estland 76 (2025). Daarmee staat België achter Luxemburg (78), Nederland (78) én Duitsland (77). Ruim twee op drie Belgen (69%, 2026) vinden dat corruptie wijdverspreid is. De afkoopwet laat fraudeurs hun proces afkopen zonder schuld te bekennen. Sinds 2004 ondermijnden vijf opeenvolgende fiscale amnestierondes het rechtvaardigheidsgevoel. Vermogensaangiften van politici worden in gesloten enveloppen bewaard die alleen een onderzoeksrechter mag openen; niemand controleert ze. Klokkenluiderskanalen bestaan, maar 87% van de externe meldingen uit de privésector was onontvankelijk (2024). HART kiest voor radicale transparantie, effectieve handhaving en gelijke behandeling voor de wet. Want een eerlijke samenleving begint bij een overheid die zelf het voorbeeld geeft.

Feiten op een rij

Feit	Cijfer	Bron
CPI-score België 2025	69/100 (21e plaats)	Transparency International CPI 2025
CPI-score Denemarken 2025	89/100 (1e plaats)	Transparency International CPI 2025
CPI-score Estland 2025	76/100	Transparency International CPI 2025
Daling België sinds 2015	−8 punten (van 77 in 2015 naar 69 in 2025)	Transparency International, historische data
Geschatte fiscale fraude België	Geen officiële totaalraming; btw-kloof alleen al €5,2 miljard (2023); academische raming totale belastingkloof ~€30 miljard (gegevens 2015)	Europese Commissie; studie voor de S&D-fractie in het Europees Parlement (2019)
Personeel FOD Financiën	Van ~29.000 (2012) naar ~20.000 (2025)	FOD Financiën
Daling aantal controleurs kmo-centra FOD Financiën	−21% (2016–2021)	Rekenhof
Opbrengst afkoopwet sinds 2011	>€1 miljard (1.847 verdachten, stand december 2024)	VRT NWS, december 2024
Opbrengst eerste vier fiscale regularisatierondes (2004–2023)	~€4 miljard	FOD Financiën (via vakpers)
Onontvankelijke externe klokkenluidersmeldingen	87% (privésector, 2024)	Federale Ombudsman, jaarverslag 2024
GRECO-aanbevelingen uitgevoerd	8 van 22 (5e evaluatieronde, stand november 2025)	GRECO, Raad van Europa
Belgische lobbyregulering	Geen wettelijk kader voor de regering; register in de Kamer zonder sancties	Europese Commissie, Rule of Law Report 2026
Publicatieplicht overheidscontracten België	Geen proactieve publicatie van de contracten zelf (tekst enkel op verzoek)	Bestuursdecreet 2018 / federale wet openbaarheid
Kost campagne met videopodcast "Het Wassalon" Vlaamse overheid	€800.000 over 3 jaar, publiek pas na parlementaire vragen	VRT NWS, juli 2026
Slowakije: contract pas geldig na online publicatie	Sinds 2011, 800.000+ contracten online tegen 2015	Wet 546/2010; TI Slovakia
Besparing Oekraïne via open aanbestedingsplatform	>$6 miljard (tot eind 2020)	Open Contracting Partnership

Standpunt 1: Digitale transparantie naar Estlands model

Standpunt

HART wil dat België de digitale transparantie van de overheid radicaal optrekt naar het niveau van Estland, zodat corruptie structureel onmogelijker wordt.

Feiten

België beschikt al over het Centraal Aanspreekpunt (CAP) bij de Nationale Bank, het UBO-register, het Kadaster, de KBO en automatische uitwisseling via CRS/FATCA. Maar deze systemen zijn versnipperd en worden nauwelijks gekruist. Estlands X-Road verbindt 957 organisaties (eind 2025), verwerkte in 2025 ongeveer 3,7 miljard bevragingen en bespaart volgens de Estse overheid naar schatting 1.345 werkjaren per jaar. In Estland kan elke burger zien welke overheidsdienst zijn gegevens raadpleegt en wanneer. In België bestaat dat maar gedeeltelijk: via Mijn Dossier zie je wie je gegevens in het Rijksregister raadpleegde, via My Data enkel de raadplegingen via de federale dienstenintegrator. Uitwisselingen rechtstreeks tussen diensten of via andere integratoren blijven onzichtbaar.

Wat we gaan doen

Eén geïntegreerd overheidsplatform bouwen dat CAP, UBO-register, Kadaster, KBO en fiscale databanken koppelt via de Belgische X-Road, naar het model van Estland: de gegevens blijven bij de bron, maar fraudedetectie kan geautomatiseerd en in real time gebeuren.
Inzagerecht voor elke burger: via itsme® moet iedereen kunnen zien welke overheidsdienst zijn financiële of persoonlijke gegevens heeft geraadpleegd, inclusief datum en reden. Estland bewijst dat dit de privacy juist versterkt in plaats van ondermijnt.
Datamining op het CAP wettelijk verankeren met duidelijke doelbinding en onafhankelijk toezicht door de Gegevensbeschermingsautoriteit. Niet als blanco volmacht, maar als gerichte fraudedetectie met waarborgen.
Crypto-accounts volledig opnemen in het CAP, ook die bij buitenlandse platformen, en effectief handhaven.

Bewezen in Estland: X-Road verbindt 957 organisaties, verwerkte in 2025 ongeveer 3,7 miljard bevragingen en bespaart naar raming van de Estse overheid 1.345 werkjaren per jaar. 98% van de aangiften personenbelasting wordt elektronisch ingediend (2026), vaak in enkele minuten. Estland scoort 76 op de CPI (2025) en stond in 2024 2e op de VN E-Government Development Index. Het principe is eenvoudig: je kunt een computer niet omkopen.

Standpunt 2: Afkoopwet vervangen door een eerlijk schikkingssysteem

Standpunt

HART wil de afkoopwet vervangen door een transparant schikkingssysteem waarbij fraudeurs altijd méér betalen dan wat ze gefraudeerd hebben, met verplichte compliance en publieke verantwoording.

Feiten

De verruimde minnelijke schikking (art. 216bis Sv.) laat verdachten van zware financiële misdrijven (via correctionalisering in de praktijk ook voor feiten met een strafmaat tot 20 jaar) hun proces afkopen zonder schulderkenning en zonder strafblad. Van 2011 tot december 2024 kochten 1.847 verdachten zo een vervolging af; ze betaalden bijna €550 miljoen aan schikkingen, en samen met de belastingen en andere bedragen die ze moesten betalen vloeide ruim €1 miljard terug naar de staat. Omega Diamonds schikte in 2013 voor €160 miljoen, terwijl de belastingfraude op ongeveer €2 miljard werd geschat. HSBC betaalde in 2019 €294,4 miljoen, de grootste minnelijke schikking in de Belgische geschiedenis. Het Grondwettelijk Hof vernietigde het systeem deels in 2016 wegens schending van het gelijkheidsbeginsel. Een hervorming in 2018 voegde rechterlijke toetsing toe, maar tot 2024 gebeurde die bekrachtiging achter gesloten deuren; pas sinds 2024 is de zitting openbaar. Het basisprobleem blijft: wie geld heeft, koopt zich vrij.

Wat we gaan doen

Afkoopwet vervangen door een nieuw wettelijk kader waarin:
- Het schikkingsbedrag altijd minstens 150% van het gefraudeerde voordeel bedraagt (behalve bij spontane aangifte, zie Standpunt 3).
- Een verplicht compliance-programma wordt opgelegd en gemonitord, naar Frans CJIP-model.
- Een bestuursverbod van 5–15 jaar standaard wordt opgelegd bij ernstige fraude.
- Alle schikkingen publiek worden gemaakt met naam, bedrag en feiten. Geen uitzonderingen.
Bestaande afgekochte dossiers herbekijken: als het afgekochte bedrag kennelijk onevenredig laag was ten opzichte van het gefraudeerde voordeel, kan de fiscus de openstaande belastingschuld alsnog vorderen via de gewone administratieve weg.
Schikkingen beperken tot rechtspersonen voor de zwaarste misdrijven. Individuele daders van ernstige fraude horen voor de rechter.

Bewezen in Frankrijk: De Convention Judiciaire d'Intérêt Public (CJIP, sinds 2016) vereist verplichte compliance-programma's gemonitord door het Agence Française Anticorruption, openbare zittingen, en geldt enkel voor rechtspersonen. In het Verenigd Koninkrijk hebben Deferred Prosecution Agreements meer dan £1 miljard aan sancties opgeleverd, eveneens met verplichte bedrijfshervormingen.

Standpunt 3: Fiscale fraude: hogere pakkans, strengere gevolgen, eerlijke uitweg

Standpunt

HART wil de pakkans bij fiscale fraude drastisch verhogen, de verjaring voor ernstige fraude afschaffen, en tegelijk een eerlijke uitweg bieden aan wie spontaan zijn fraude uit het verleden meldt.

Feiten

Een officiële raming van de totale fiscale fraude in België bestaat niet. Alleen al aan btw liep de overheid in 2023 ongeveer €5,2 miljard mis (12,3% van de verschuldigde btw, Europese Commissie); academische schattingen van de totale belastingkloof lopen op tot ongeveer €30 miljard per jaar (gegevens 2015). Tegelijk kromp de controlecapaciteit: het personeel van de FOD Financiën daalde van ongeveer 29.000 (2012) naar ongeveer 20.000 (2025), en het aantal controleurs in de kmo-centra daalde tussen 2016 en 2021 met 21%, veel sneller dan het personeel van de FOD als geheel (Rekenhof). De strafrechtelijke verjaringstermijn voor fiscale fraude is sinds 28 april 2024 verlengd naar 10 jaar (wet van 9 april 2024, "Strafprocesrecht I"), maar bij overlijden van de verdachte vervalt de strafvordering volledig en moeten alle beslagen goederen terug naar de erfgenamen. Sinds 2004 hield België vijf opeenvolgende fiscale regularisatierondes, terwijl de eerste nog de "eenmalige bevrijdende aangifte" heette. Het IMF waarschuwt dat herhaalde amnestieën de belastingmoraal op termijn ondermijnen.

Wat we gaan doen

Verjaring van ernstige fiscale fraude volledig afschaffen. Enkel door effectief te betalen (de verschuldigde belasting plus boete) is het dossier afgesloten. Zolang de schuld openstaat, verjaart niets.
Spontane aangifte belonen: wie uit eigen beweging fiscale fraude uit het verleden meldt, krijgt een boeteregeling aan 100% van de ontdoken belasting + 30% toeslag, zonder celstraf, zonder strafblad. Dat blijft een stuk duurder dan eerlijk aangeven, maar eerlijker dan gepakt worden.
Wie gepakt wordt, betaalt altijd méér: bij vaststelling door de fiscus bedraagt de boete minimaal 200% van het ontdoken bedrag plus strafrechtelijke vervolging. De keuze is simpel: zelf komen of zwaarder betaald worden.
Geen nieuwe amnestierondes meer. De vijfde ronde (EBA-quinquies, sinds 2025 een permanente procedure: gewoon tarief plus 30 procentpunt, 45% op fiscaal verjaarde kapitalen) is de laatste. Daarna is er enkel nog de permanente regeling voor spontane aangifte hierboven, zonder nieuwe "eenmalige" rondes met gunstiger tarieven.
Aantal belastingcontroleurs opnieuw op peil brengen en investeren in digitale fraudedetectie via het geïntegreerde dataplatform (Standpunt 1).

Bewezen in meerdere landen: Het IMF waarschuwt expliciet dat herhaalde amnestieën de belastingmoraal ondermijnen. Noorwegen werkt met een permanente regeling voor vrijwillige correctie, zonder herhaalde "eenmalige" rondes; volgens de Noorse belastingdienst leverde de stijgende toeloop de schatkist 1,5 miljard Noorse kronen extra op. Estlands digitale belastingsysteem maakt fraude veel moeilijker: 98% van de aangiften is elektronisch (2026), met kruiscontroles in real time.

Standpunt 4: Vermogensconfiscatie: fraudeurs en hun erfgenamen betalen

Standpunt

HART wil dat misdaadgeld nooit ontsnapt, ook niet bij overlijden, vlucht of verjaring van de dader.

Feiten

Naar Belgisch recht vervalt de strafvordering bij overlijden van de verdachte (art. 20 Voorafgaande Titel Sv.). Dit betekent dat als een fraudeur sterft vóór een definitieve veroordeling, alle beslagen vermogensbestanddelen teruggaan naar de erfgenamen. De burgerlijke vordering kan apart worden voortgezet, maar leidt niet tot verbeurdverklaring. Het Belgische strafrecht voorzag niet in confiscatie zonder veroordeling (NCBC). De EU-Richtlijn 2024/1260 inzake vermogensherstel en confiscatie, aangenomen op 24 april 2024, verplicht alle lidstaten om die in te voeren bij ziekte, vlucht of overlijden van de verdachte en in bepaalde gevallen van verjaring, met een omzettingstermijn tot 23 november 2026. Het Centraal Orgaan voor de Inbeslagneming en de Verbeurdverklaring (COIV) telde eind 2024 amper 43 medewerkers en keerde dat jaar ongeveer €67 miljoen uit aan de federale staat en de deelstaten.

Wat we gaan doen

EU-Richtlijn 2024/1260 volledig omzetten en verder gaan dan het minimum: wat nog ontbreekt, wordt binnen het eerste jaar van de legislatuur als wetsontwerp ingediend.
Niet-veroordelingsgebaseerde confiscatie (NCBC) invoeren: bij overlijden, vlucht of definitieve verjaring moet het gerecht misdaadgeld kunnen confisqueren via een burgerrechtelijke procedure, los van de strafvordering.
Confiscatie bij erfgenamen mogelijk maken: geld geërfd van een veroordeelde of verdachte fraudeur kan worden afgenomen als de erfgenamen de illegale oorsprong kenden of redelijkerwijze moesten kennen.
Unexplained Wealth Orders (UWO's) naar Brits model invoeren: voor vermogensbestanddelen boven €50.000 van politiek prominente personen of verdachten van ernstige criminaliteit wordt de bewijslast omgekeerd. De eigenaar moet de legale herkomst aantonen.
COIV versterken met meer personeel, budget en digitale capaciteit, en verplichten tot een jaarlijkse publicatie van volledige confiscatiestatistieken: wat in beslag werd genomen, wat verbeurd werd verklaard en wat effectief werd geïnd.

Bewezen in het Verenigd Koninkrijk: De Proceeds of Crime Act 2002 (Part 5) maakt burgerrechtelijke confiscatie mogelijk zonder strafrechtelijke veroordeling. Het VK recupereerde via POCA £345 miljoen in het boekjaar 2025-2026, waarvan bijna £195 miljoen via procedures zonder strafrechtelijke veroordeling. Unexplained Wealth Orders (sinds 2018) worden spaarzaam gebruikt, maar leidden in afzonderlijke zaken tot recuperaties van bijna £10 en £14 miljoen; in 2024-2025 werden er vijf toegekend, tegenover twee per jaar in de twee jaren daarvoor. De EU-Richtlijn 2024/1260 verplicht alle lidstaten om vergelijkbare instrumenten in te voeren.

Standpunt 5: Verplicht lobbyregister met tanden

Standpunt

HART wil een verplicht, federaal lobbyregister met sancties, een wettelijke verplichting om lobbycontacten te publiceren, en een afkoelperiode voor politici die naar de private sector overstappen.

Feiten

België heeft geen federale lobbywet. De Kamer heeft sinds 2018 een lobbyregister, maar zonder sancties bij niet-registratie, zonder wetgevende voetafdruk, en enkel voor het parlement, niet voor de regering en de kabinetten. Het Waals Parlement nam in april 2024 een eigen register aan. De Europese Commissie (in haar jaarlijkse Rule of Law Reports, onder meer in 2026) en GRECO bekritiseren België herhaaldelijk. GRECO stelde eind 2025 vast dat België slechts 8 van de 22 aanbevelingen uit de 5e evaluatieronde op bevredigende wijze had uitgevoerd of afgehandeld, en noemde de vooruitgang bij ministers en kabinetten minimaal. Er bestaat geen draaideurwetgeving voor parlementsleden, en voor gewezen ministers geldt geen algemene afkoelperiode: de deontologische code van de federale regering (2023) vraagt enkel "eerlijkheid en kiesheid" bij nieuwe functies, zonder termijn en zonder toezicht.

Wat we gaan doen

Federale lobbywet aannemen met:
- Verplichte registratie voor iedereen die beroepsmatig contact zoekt met parlementsleden, kabinetsleden of topambtenaren.
- Sancties: boetes tot €25.000 en uitsluiting van toekomstige consultaties bij niet-registratie of valse opgave. Naar Iers model.
- Wetgevende voetafdruk: bij elk wetsontwerp publiceren welke lobbyisten zijn gehoord en welke input zij hebben geleverd.
- Online, doorzoekbaar register met alle contacten tussen lobbyisten en mandatarissen, geüpdatet per kwartaal.
Afkoelperiode van 3 jaar voor ministers en topambtenaren die naar de private sector overstappen in een domein waar zij beslissingsbevoegdheid hadden, op basis van het richtsnoer van de Federale Deontologische Commissie (twee à drie jaar, voor ministers eerder een regeerperiode).
Draaideurverbod: voormalige politici mogen gedurende de afkoelperiode niet lobbyen bij hun voormalige instelling.

Bewezen in Ierland: De Regulation of Lobbying Act 2015 verplicht registratie, driemaandelijkse rapportage, en voorziet in strafrechtelijke sancties tot 2 jaar gevangenisstraf. De Amendment Act 2023 voegde administratieve boetes tot €25.000 toe, onder meer voor schending van de afkoelperiode. Ierland scoort 76 op de CPI (2025). Canada's Lobbying Act stelt een onafhankelijke Commissioner of Lobbying aan, met een lobbyverbod van 5 jaar voor gewezen hooggeplaatste ambtsdragers.

Standpunt 6: Klokkenluiders beter beschermen en belonen

Standpunt

HART wil het klokkenluidersysteem radicaal vereenvoudigen, één centraal meldpunt oprichten, en financiële beloningen invoeren voor meldingen die leiden tot effectieve recuperatie van fraude.

Feiten

België zette de EU-Klokkenluidersrichtlijn laat om via twee wetten (28 november 2022 voor de privésector, 8 december 2022 voor de federale overheidssector). Er zijn bijna dertig bevoegde autoriteiten aangewezen (28 in het jaarverslag 2024 van de federale Ombudsman) en er gelden aparte regels voor de privésector, de federale overheid en de regionale overheden. In 2024 nam de federale Ombudsman 705 nieuwe klokkenluidersdossiers in behandeling en in 2025 766, vooral uit de privésector. Maar van de 547 externe meldingen uit de privésector in 2024 was 87% onontvankelijk, vaak omdat de gemelde inbreuk buiten de 14 gedekte domeinen viel (een kwart van de meldingen) of niet in een professionele context plaatsvond. De federale Ombudsman zelf noemt de complexiteit een barrière. België kent geen financiële beloningen voor klokkenluiders.

Wat we gaan doen

Eén centraal, onafhankelijk Klokkenluidershuis oprichten, naar Nederlands model (Huis voor Klokkenluiders), dat zowel advies geeft als onderzoek voert, in plaats van een versnipperd systeem met bijna dertig bevoegde autoriteiten.
Materieel toepassingsgebied uitbreiden zodat álle meldingen van fraude, corruptie of misbruik van overheidsmiddelen ontvankelijk zijn, niet beperkt tot 14 technische domeinen.
Financiële beloningen invoeren: klokkenluiders wier melding leidt tot effectieve recuperatie van minstens €100.000 ontvangen een premie van 10–15% van het gerecupereerde bedrag, met een maximum van €1 miljoen. Naar Amerikaans SEC-model.
Eén wet voor alle sectoren: privé, federaal en deelstatelijk samenvoegen in één coherent wettelijk kader, met één meldprocedure en één beschermingsregime.
Anonieme meldingen verplicht mogelijk maken voor álle organisaties met meer dan 50 werknemers (de wet verplicht dat enkel vanaf 250 werknemers).

Bewezen in de Verenigde Staten en Nederland: Het SEC Whistleblower Program (sinds 2011) keerde tot 2023 bijna $2 miljard uit aan ongeveer 400 klokkenluiders, telkens 10 tot 30% van de geïnde sancties boven $1 miljoen. Nederland's Huis voor Klokkenluiders fungeert als onafhankelijke autoriteit met advies- en onderzoeksbevoegdheid. Eén aanspreekpunt in plaats van een doolhof van instanties.

Standpunt 7: Politieke integriteit: open boeken, onafhankelijk toezicht

Standpunt

HART wil dat vermogensaangiften van politici openbaar worden, dat een onafhankelijke autoriteit toezicht houdt op politieke financiering, en dat belangenvermenging structureel wordt tegengegaan.

Feiten

België verbiedt bedrijfsdonaties en beperkt individuele giften tot €500 per partij per jaar (en €2.000 in totaal). Partijen ontvangen tientallen miljoenen euro per jaar aan overheidsdotaties: alleen al de federale partijfinanciering bedraagt €37,6 miljoen (2026), en daarbovenop komen de dotaties van de deelstaatparlementen. Maar het toezicht is een schijnvertoning: in de Controlecommissie zetelen zeventien Kamerleden en vier experten die de Kamer zelf voordraagt, onder voorzitterschap van de Kamervoorzitter. Politici controleren zichzelf. Vermogensaangiften worden bij het Rekenhof neergelegd in gesloten enveloppen die enkel door een onderzoeksrechter geopend mogen worden. Het Rekenhof heeft geen mandaat om de aangiften te openen of te verifiëren. Ze worden bewaard tot vijf jaar na het einde van het laatste mandaat en daarna vernietigd. GRECO en de Europese Commissie hebben het systeem herhaaldelijk bekritiseerd. Eigen Belgische regels voor online politieke advertenties ontbreken; sinds oktober 2025 gelden enkel de Europese transparantieregels (verordening 2024/900). Belgische partijen en politici gaven in het verkiezingsjaar 2024 samen €15 miljoen uit aan advertenties op Meta en Google. Giften van buitenlandse natuurlijke personen zijn niet verboden: sinds 2021 vallen ze enkel onder dezelfde plafonds.

Wat we gaan doen

Vermogensaangiften van alle mandatarissen openbaar publiceren op een doorzoekbare website, jaarlijks geüpdatet, inclusief partner en meerderjarige kinderen ten laste. Naar Noors model: wijzigingen verplicht melden binnen twee weken in een openbaar parlementair register.
Onafhankelijke Autoriteit voor Politieke Integriteit inrichten in de geschillenkamer van de controleraad, naar Frans model (Haute Autorité pour la transparence de la vie publique, HATVP), die de Federale Deontologische Commissie en het onderzoek van de Controlecommissie verkiezingsuitgaven overneemt (de rekeningen van de partijen controleert het Rekenhof, art. 42 HART-grondwet) en die:
- Vermogensaangiften verifieert en publiceert
- Belangenvermenging onderzoekt
- Lobbycontacten monitort
- Onafhankelijk is van de Kamer en de partijen
Buitenlandse donaties verbieden en donaties van entiteiten met lopende overheidscontracten uitsluiten.
Online politieke advertenties reguleren tijdens de sperperiode: de Europese transparantieplicht (wie betaalt, hoeveel, en welke doelgroep wordt bereikt) strikt handhaven, met toezicht en sancties door de Autoriteit voor Politieke Integriteit.
Cumul van betaalde mandaten beperken: maximum twee bezoldigde openbare mandaten per persoon (art. 34 HART-grondwet), met verplichte publicatie van alle vergoedingen.
Afkoelperiode van 3 jaar voor ministers invoeren, met verplichte notificatie bij de Autoriteit voor Politieke Integriteit.

Bewezen in Frankrijk en Noorwegen: Frankrijk's Haute Autorité pour la transparence de la vie publique (HATVP, sinds 2013) controleert de vermogens- en belangenverklaringen van ongeveer 18.000 publieke verantwoordelijken, publiceert die van onder meer ministers en parlementsleden, onderzoekt belangenvermenging en adviseert over draaideurgevallen. Noorwegen maakt al sinds de negentiende eeuw de belastinggegevens van alle burgers openbaar (skattelister); sinds 2014 met verplichte aanmelding, en wie opgezocht wordt, ziet wie keek. Finland's National Audit Office houdt onafhankelijk toezicht op verkiezings- en partijfinanciering met sanctiebevoegdheid.

Standpunt 8: Geen publicatie, geen contract

Standpunt

HART wil dat elk overheidscontract pas rechtsgeldig wordt nadat het integraal online is gepubliceerd, en dat alle aanbestedingen via één open platform verlopen, naar Slowaaks en Oekraïens model.

Feiten

In België bestaat geen verplichting om de overheidscontracten zelf proactief te publiceren: er verschijnen hoogstens aankondigings- en gunningsberichten, en voor de rest werkt openbaarheid van bestuur op verzoek. Hoe dat uitpakt, bleek in juli 2026: het Vlaams Parlement vernam pas een maand na de lancering, en enkel door er expliciet naar te vragen, dat de campagne rond de videopodcast "Het Wassalon" van de Vlaamse overheid €800.000 kost over drie jaar. Er werd geen enkele regel overtreden; dat is precies het probleem. Afroepen binnen een raamcontract vergen bovendien geen nieuwe bekendmaking, waardoor individuele uitgaven onzichtbaar blijven. Het Rekenhof onderzocht €2,5 miljard federale consultancy-uitgaven (2020-2022) en vond bij 78% van de onderzochte contracten geen of onvoldoende motivering; de Europese Commissie spreekt van structurele tekortkomingen in de transparantie van die aanbestedingen. Slowakije pakte dit in 2011 fundamenteel aan: elk contract met de overheid treedt er pas in werking op de dag na publicatie in het centrale contractenregister, en is van rechtswege nietig als het niet binnen drie maanden online staat. Ook bestelbonnen en facturen worden er gepubliceerd. Oekraïne laat sinds 2016 alle aanbestedingen via het open platform ProZorro lopen.

Wat we gaan doen

De Slowakije-regel invoeren: elk contract van elke overheid (ook kabinetten, ook afroepen binnen raamcontracten boven een drempel) wordt pas rechtsgeldig na integrale publicatie in een centraal openbaar register. Niet gepubliceerd binnen drie maanden: van rechtswege nietig. Uitzonderingen (veiligheid, persoonsgegevens) zijn limitatief opgesomd en worden publiek gemotiveerd. De les uit Slowakije: laat geen uitzonderingen in de wet sluipen die de regel uithollen.
ProZorro-Belgique: alle overheidsaanbestedingen via één digitaal platform, real-time publiek, met onafhankelijk toezicht en blacklisting van verboden bieders.
Open Contracting Data Standard hanteren, zodat elke gunning machinaal doorzoekbaar is voor pers, onderzoekers en burgers.
Gunning zonder concurrentie inperken: publieke motiveringsplicht bij elke onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking en bij elke raamcontract-afroep boven een drempel, telkens met vermelding van de geraamde waarde en het aantal geraadpleegde aanbieders.
Voor elke overheid: de geldigheidsregel staat in de grondwet en geldt voor de federatie, de concordaten, de deelstaten en de gemeenten (art. 18 HART-grondwet).

Bewezen in Slowakije en Oekraïne: Sinds de Slowaakse wet van 2011 raadpleegt bijna 8% van de bevolking jaarlijks minstens één contract of factuur online, steeg de mediaberichtgeving over overheidsuitgaven met een kwart, komen schandalen sneller aan het licht en begon de corruptieperceptie te dalen (Transparency International Slovakia, 2015). Oekraïne bespaarde via ProZorro tot eind 2020 meer dan $6 miljard; het aantal unieke leveranciers van de overheid steeg met 45% en de gepercipieerde corruptie in aanbestedingen bij ondernemers halveerde bijna, van 58% naar 29% (Open Contracting Partnership).

Standpunt 9: Overheidscommunicatie dient het beleid, niet de minister

Standpunt

HART wil een wettelijke norm die overheidscommunicatie over beleid laat gaan in plaats van over bewindspersonen, een onafhankelijke toets vooraf voor elke grote campagne, en één publiek dashboard met alle communicatie-uitgaven per minister.

Feiten

De Wassalon-campagne (€800.000, zie Standpunt 8) haalde met haar best bekeken YouTube-video 2.300 views in de eerste maand. Vlaanderen heeft een Controlecommissie voor Regeringsmededelingen (decreet van 19 juli 2002), maar daar beoordelen parlementsleden de ministers, de focus ligt op regeringsmededelingen en de sperperiode, en een doorlopende campagne met podcast valt in een grijze zone. Nederland doet het anders: de Uitgangspunten overheidscommunicatie bepalen dat communicatie altijd over de inhoud van beleid gaat en nooit over het imago van bewindspersonen; een minister figureert er niet in betaalde massamediale campagnes en de Voorlichtingsraad toetst elke afwijking vooraf. Ontario (Canada) verplicht sinds de Government Advertising Act van 2004 dat de Auditor General elke overheidsadvertentie vooraf goedkeurt op niet-partijdigheid. Sinds die toets in 2015 werd afgezwakt tot een checklist, kan de Auditor General partijdige reclame niet meer tegenhouden: in het begrotingsjaar 2024-2025 ging volgens haar 43 miljoen Canadese dollar (ongeveer 38% van het reclamebudget van 112 miljoen) naar reclame die onder de oorspronkelijke wet als partijdig zou zijn geweigerd.

Wat we gaan doen

Wettelijke communicatienorm: overheidscommunicatie gaat over beleid en dienstverlening, niet over de bewindspersoon. Ministers figureren niet in betaalde campagnes van de overheid. Naar Nederlands model.
Onafhankelijke toets vooraf: elke overheidscampagne boven €100.000 wordt vóór gunning getoetst door het Rekenhof op niet-partijdigheid én doelmatigheid, met discretionaire beoordelingsruimte. De les van Ontario 2015: een afvinklijstje volstaat niet.
Eén publiek dashboard met alle communicatie-uitgaven per minister, per campagne en per kanaal, real-time en inclusief bereikcijfers.
Controlecommissie voor Regeringsmededelingen hervormen: ze gaat op in de geschillenkamer van de controleraad, met onafhankelijke leden in plaats van parlementsleden die zichzelf controleren, bevoegd voor alle kanalen (ook podcasts, influencers en sociale media) en met een systematische toets gedurende de hele legislatuur, niet enkel bij klachten of in de sperperiode.

Bewezen in Nederland en Ontario: Nederland houdt bewindspersonen al decennia uit betaalde overheidscampagnes via de Uitgangspunten overheidscommunicatie, zonder dat de overheidsvoorlichting eronder lijdt. Ontario bewijst beide kanten van de medaille: met een discretionaire voorafgaande toets kon de Auditor General partijdige overheidsreclame tegenhouden; na de afzwakking tot checklist in 2015 liep die op tot 43 miljoen dollar in het begrotingsjaar 2024-2025. Het mechanisme werkt, op voorwaarde dat de toetser echte beoordelingsruimte heeft.

Samenvatting

België's dalende score op de Corruption Perceptions Index, van 77 in 2015 naar 69 in 2025, is geen toeval maar het resultaat van structurele tekortkomingen in transparantie, handhaving en onafhankelijk toezicht. Terwijl Denemarken en Finland structureel aan de top staan en Estland gestaag klom, is België weggezakt tot achter Nederland, Luxemburg en Duitsland. De kloof met Denemarken groeide in tien jaar van 14 naar 20 punten.

Het probleem is niet dat België geen instrumenten heeft: het CAP, het UBO-register, het Kadaster en de automatische uitwisseling bestaan allemaal. Het probleem is dat ze versnipperd, onderbenut en onvoldoende gehandhaafd zijn. De afkoopwet heeft sinds 2011 meer dan €1 miljard opgeleverd, maar tegen een hoge prijs voor het vertrouwen in gelijke behandeling: wie geld heeft, koopt zijn proces af. Vijf opeenvolgende fiscale amnestierondes sinds 2004, te beginnen met een "eenmalige" bevrijdende aangifte, hebben de belastingmoraal structureel ondermijnd. Het IMF waarschuwt dat herhaalde amnestieën de bereidheid om belasting te betalen op termijn aantasten.

Het klokkenluidersysteem bestaat op papier maar werkt niet in de praktijk: 87% van de externe meldingen uit de privésector was in 2024 onontvankelijk, en aparte regels voor de privésector, de federale overheid en de regionale overheden creëren een doolhof waar melders in verdwalen. Politieke financiering wordt gecontroleerd door politici zelf, in een Controlecommissie die grotendeels uit Kamerleden bestaat. Vermogensaangiften verdwijnen in gesloten enveloppen die het Rekenhof niet mag openen. België heeft geen federale lobbywet, geen sancties voor lobbyisten die zich niet registreren, en geen eigen regels voor online politieke advertenties.

HART wil dit fundamenteel veranderen met negen concrete maatregelen: een geïntegreerd digitaal transparantieplatform naar Estlands X-Road-model dat fraudedetectie automatiseert en burgers inzagerecht geeft; vervanging van de afkoopwet door een eerlijk schikkingssysteem waar fraudeurs altijd meer betalen dan ze gestolen hebben; afschaffing van de verjaring voor ernstige fiscale fraude gecombineerd met een eerlijke boeteregeling voor wie spontaan zijn fraude meldt; volledige invoering van niet-veroordelingsgebaseerde confiscatie zodat misdaadgeld nooit ontsnapt, ook niet bij overlijden of vlucht; een verplicht lobbyregister met sancties en een afkoelperiode van drie jaar; een centraal klokkenluidershuis met financiële beloningen voor meldingen die tot recuperatie leiden; een onafhankelijke Autoriteit voor Politieke Integriteit, in de geschillenkamer van de controleraad, die vermogensaangiften verifieert, publiceert en belangenvermenging onderzoekt; de regel dat elk overheidscontract pas rechtsgeldig wordt na online publicatie, met alle aanbestedingen op één open platform; en een communicatienorm die overheidscommunicatie over beleid laat gaan in plaats van over ministers, met een onafhankelijke toets vooraf.

Elke maatregel is gebaseerd op systemen die elders bewezen werken. Estlands digitale overheid bespaart naar eigen raming jaarlijks 1.345 werkjaren en maakt fraude structureel moeilijker. Frankrijk's HATVP controleert de vermogens- en belangenverklaringen van ongeveer 18.000 publieke verantwoordelijken. Ierlands lobbywet voorziet in boetes tot €25.000 en gevangenisstraf bij overtredingen. De Britse Proceeds of Crime Act bracht in 2025-2026 £345 miljoen aan misdaadgeld terug, voor een groot deel via confiscatie zonder veroordeling. Het Amerikaanse SEC Whistleblower Program keerde tot 2023 al bijna $2 miljard uit aan klokkenluiders wier informatie tot sancties leidde. Noorwegen maakt al sinds de negentiende eeuw de belastinggegevens van elke burger openbaar. Slowakije maakt sinds 2011 elk overheidscontract pas geldig na online publicatie. Oekraïne bespaarde meer dan $6 miljard via één open aanbestedingsplatform. En Nederland houdt ministers al decennia uit betaalde overheidscampagnes.

Corruptie bestrijden begint bij transparantie. Transparantie begint bij de politiek zelf. HART maakt van België een land waar iedereen dezelfde regels volgt, ook wie aan de knoppen zit.