Justitie | HART Partijpunt 9

Kernprincipe: Een efficiënt gerechtelijk apparaat waarbij de rechtzoekende centraal staat.

Iedere burger heeft recht op kwaliteitsvolle rechtspraak binnen een redelijke termijn. Het slachtoffer heeft recht op spoedig herstel. De maatschappij mag verwachten dat veroordelingen snel en correct worden uitgevoerd. Justitie is al jarenlang een onderneming in moeilijkheden. HART kiest voor een radicale modernisering. Niet met vage beloftes, maar met bewezen systemen uit het buitenland.

De feiten

België scoort ondermaats op vrijwel elke justitie-indicator:

Indicator	België	Context
Doorlooptijd burgerlijke zaken	246 dagen in eerste aanleg (2024)	Administratieve zaken: 370 dagen (2024), stijgend (288 in 2022)
Achterstand hof van beroep Brussel	Voorraad Franstalige kamers: +1.172 zaken op tien jaar (2016-2025)	Nederlandstalige kamers: +411, sinds 2021 licht dalend
Onderzoeksdossiers Brussel	Bijna verdubbeld in 2025	Nederlandstalige rechtbank: verdubbeld tot ongeveer 2.000; Franstalige rechtbank: van 2.116 (2024) naar 3.767 (2025)
Bezettingsgraad gevangenissen	Gemiddeld 117% (2025)	Gemiddeld 12.992 aanwezige gedetineerden; capaciteit van 11.020 plaatsen begin 2025 en 11.296 begin 2026; 13.539 gedetineerden op 1 december 2025
Europese ranking overbevolking	Top-6 slechtste in Europa (SPACE I 2024: 113 gedetineerden per 100 plaatsen)	Na Slovenië, Cyprus, Frankrijk, Italië en Roemenië
Gedetineerden op de grond	Record van 784 (27 april 2026)	Nog bijna 600 in september 2026; Antwerpen: gemiddeld 59% boven de capaciteit van 439 plaatsen
Digitalisering	Rekenhof: de digitale transformatie van Justitie verloopt "niet naar behoren" (december 2024)	Estland: volledig digitale rechtsgang via e-File en KIS2 (sinds 2014)
EHRM-veroordelingen	Vasilescu t. België (2014) en pilotarrest W.D. t. België (2016), voor detentieomstandigheden en de opsluiting van geïnterneerden in gevangenissen	Uitvoering in 2026 nog altijd onder verscherpt toezicht van het Comité van Ministers van de Raad van Europa

Bronnen: Europese Commissie Rule of Law Report 2026 (SWD(2026) 901); Raad van Europa SPACE I 2024; Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen, jaarverslag 2025; Rekenhof, december 2024; Europees Hof voor de Rechten van de Mens; Belga, VRT NWS, BRUZZ en Ring TV 2025-2026.

1. Justitie volledig digitaal

Standpunt: HART wil een volledig papierloos, elektronisch gerechtelijk dossier. De tijd van papieren dossiers die tussen griffies en kabinetten gesleept worden, is voorbij.

Wat we gaan doen:

Centraal e-File systeem naar Estlands model. Eén digitaal platform waarin alle justitiële actoren werken: rechtbanken, parketten, politie, gevangenissen, advocaten. Data wordt één keer ingevoerd en is voor alle bevoegde partijen raadpleegbaar.
Kruispuntbank Justitie naar het bewezen model van de Kruispuntbank Sociale Zekerheid, als justitiedomein op de nationale Belgische X-Road. Alle justitiële informatie ontsloten via één beveiligd platform met rolgebaseerde toegang. Burgers kunnen zelf zien wie hun gegevens heeft geraadpleegd.
Videoconferentie als standaard voor verschijningen van inverdenkinggestelden voor de raadkamer. Elk transport van een gedetineerde vraagt personeel, voertuigen en beveiliging. Bij het grote aantal transporten per jaar is de besparing onmiddellijk en substantieel. Optioneel voor andere zaken.

Termijn: Alle nieuwe zaken verplicht digitaal binnen 2 jaar. Volledige migratie bestaande dossiers binnen 5 jaar.

Bewezen in: Estland: centraal e-File-systeem (sinds 2009), rechtbanksysteem KIS2 (sinds 2014) en het X-Road-platform voor gegevensuitwisseling. Resultaat: een van de snelste en efficiëntste rechtssystemen van de EU (tweede plaats in het EU Justice Scoreboard 2019). X-Road is beschikbaar als open source.

2. Rechterlijke verantwoording: zonder de rechtsstaat te ondermijnen

Standpunt: Rechters die structureel disfunctioneren mogen niet onaantastbaar zijn. Maar de oplossing is NIET dat politici rechters aan de kant zetten. Dat is het recept voor autocratie. De ervaringen in Hongarije en Polen zijn glashelder: wie de rechterlijke onafhankelijkheid aanvalt, opent de deur naar machtsmisbruik.

HART kiest voor de middenweg: versterkte verantwoordingsmechanismen, beheerd door de rechterlijke macht zelf.

Wat we gaan doen:

Hoge Raad voor de Justitie versterken: meer bevoegdheden en middelen voor evaluatie, tuchtrecht en kwaliteitsbewaking.
Evaluatiesysteem voor rechters: periodieke evaluatie op basis van doorlooptijden, kwaliteit van motiveringen en terugdraaiingspercentage in beroep. Niet op de inhoud van beslissingen, wel op professionele standaarden.
Onafhankelijke tuchtkamer binnen de rechterlijke macht, niet politiek aangestuurd. Effectief optreden bij nalatigheid, onbekwaamheid of wangedrag.
Transparantie: jaarlijkse publicatie van statistieken per rechtbank: doorlooptijden, aantallen zaken, tevredenheidsmetingen bij rechtzoekenden.
Lekenrechtspraak uitbreiden: burgers en rechters samen, voor bepaalde correctionele zaken. Dit vergroot het democratisch draagvlak zonder de onafhankelijkheid aan te tasten.
Transparantere benoemingsprocedures: meer maatschappelijke inbreng via de Hoge Raad voor de Justitie.

Rode lijn: Elk systeem van rechterlijke verantwoording wordt ontworpen en beheerd door de rechterlijke macht zelf, via de Hoge Raad voor de Justitie. NOOIT door politici. Dit voorkomt misbruik door wie dan ook.

Bewezen in: het kwaliteitskader van het ENCJ (European Network of Councils for the Judiciary). Finland en Zweden: geïntegreerde kwaliteitsstrategieën voor de rechterlijke macht met publieke rapportage. De ELI-Mount Scopus European Standards of Judicial Independence (European Law Institute, 2024).

3. Forensisch DNA-onderzoek optimaliseren

Standpunt: DNA-bewijs is een van de krachtigste instrumenten in strafonderzoek. België benut dit onvoldoende. De nationale DNA-databanken (wet van 1999, beheerd door het NICC) bevatten sporen van plaatsen delict, profielen van verdachten enkel als die met een spoor overeenkomen, en profielen van veroordeelden enkel voor misdrijven op een beperkte wettelijke lijst.

Wat we gaan doen:

DNA-afname verplicht bij veroordeling voor alle misdrijven met een gevangenisstraf van 1 jaar of meer. De DNA-wet beperkt die verplichting tot een lijst van misdrijven; dat is te smal.
Koppeling politiedatabank aan DNA-databank om criminele netwerken in kaart te brengen. Het NICC bracht via DNA-koppelingen al meer dan 400 netwerken in kaart (activiteitenverslag 2014).
Volledige Prüm-implementatie voor grensoverschrijdende DNA-uitwisseling met alle EU-lidstaten. Sinds 2024 laat een vernieuwde DNA-wet ook verwantschapsonderzoek toe, en uitwisseling met de DNA-databanken van INTERPOL om vermiste personen en niet-geïdentificeerde lichamen te identificeren. Dit moet worden doorgetrokken.
Investering in capaciteit bij het NICC: personeel en technische middelen moeten meegroeien met een ruimere DNA-afname.

Waarborg: Het recht op privacy en de rechten van verdediging blijven altijd gerespecteerd. We verzamelen principieel enkel DNA van veroordeelden, nooit van de algemene bevolking.

Bewezen in: Verenigd Koninkrijk: nationale DNA-databank NDNAD (sinds 1995). Match-percentage van een spoor naar een persoon: 64,8% (2021-2022). Tussen april 2001 en maart 2022: 776.488 matches met onopgeloste misdaden. Via Prüm: meer dan 13.000 eerste hits met EU-lidstaten, waarvan meer dan 2.000 voor bijzonder ernstige misdrijven (stand 2022).

4. Gezichtsherkenning: strikt en beperkt

Standpunt: Gezichtsherkenningstechnologie kan levens redden, maar draagt een groot risico op misbruik. HART kiest voor inzet binnen het strikt wettelijk kader van de EU AI Act. Niet meer, en met extra waarborgen.

Wat we gaan doen:

Enkel inzet binnen de drie uitzonderingen van de EU AI Act:
1. Gericht zoeken naar slachtoffers van ontvoering, mensenhandel of seksuele uitbuiting, en vermiste personen.
2. Voorkomen van een specifieke, wezenlijke en onmiddellijke dreiging voor het leven of de fysieke veiligheid van personen, of van een reële terroristische aanslag.
3. Lokaliseren of identificeren van verdachten van zware misdrijven (maximumstraf van minstens vier jaar), met voorafgaande rechterlijke toestemming.
Voorafgaande rechterlijke toetsing verplicht voor elk gebruik. Geen uitzonderingen, ook niet de spoedprocedure met toestemming achteraf die de AI Act toelaat.
Onafhankelijk toezichtsorgaan (Gegevensbeschermingsautoriteit of Controleorgaan Politionele Informatie) voor evaluatie en klachtenbehandeling.
Jaarlijkse publieke transparantierapportage over het aantal inzetten, resultaten en waarborgen.

Geen missieuitbreiding. Geen algemene surveillance. Geen real-time gezichtsherkenning in de openbare ruimte buiten de drie uitzonderingen.

5. Rechtspraak binnen 1 jaar

Standpunt: Een rechtzoekende die jaren moet wachten op een uitspraak, krijgt geen recht. HART stelt als streefnorm: elk geschil beslechten binnen 1 jaar per aanleg. Ambitieus? Ja. Onmogelijk? Nee, als je digitaliseert, vereenvoudigt en investeert.

Wat we gaan doen:

Wettelijke termijnnormen per zaaktype: niet als absoluut maximum, maar als bindende richtnorm met rapportageplicht. Elke rechtbank die structureel overschrijdt, krijgt verplichte actieplannen.
Automatisering en AI voor kleine geschillen: eenvoudige geldvorderingen verlopen volledig digitaal, en een AI-systeem kan een voorstel van beslissing opstellen. De rechter beslist altijd zelf. Zo krijgen rechters meer tijd voor de zaken die dat echt vragen.
Structurele personeelsuitbreiding: het aantal rechters, griffiers en ondersteunend personeel in België is structureel te laag. België besteedt 0,2% van het bbp aan rechtbanken, tegenover 0,3% gemiddeld in de EU, en telt ongeveer 13 beroepsrechters per 100.000 inwoners (Eurostat, 2024). Extra middelen zijn geen luxe maar een noodzaak.
Vereenvoudiging van procedures: onnodige procedurestappen schrappen. Niet elke zaak hoeft dezelfde zware procedure te doorlopen.
Performance-indicatoren per rechtbank met publieke rapportage, naar Deens model. Burgers moeten kunnen zien hoe hun rechtbank presteert.

Bewezen in: Estland: de versnelde betalingsbevelprocedure, goed voor ongeveer de helft van de burgerlijke zaken, verloopt sinds 2009 volledig digitaal: het systeem bewaakt de termijnen en maakt de documenten automatisch aan, maar een mens beslist. Een AI-rechter bestaat er niet. Denemarken: actief case management met standaardtermijnen per zaaktype. Noorwegen: strikt case management met bindende deadlines.

6. Justitie betaalbaar en begrijpelijk

Standpunt: Justitie mag geen privilege zijn voor wie het kan betalen. En wetboeken mogen geen cryptische teksten zijn die alleen juristen begrijpen.

Betaalbare justitie

Online geschillenbeslechting (ODR): een digitaal platform waar burgers zelf eenvoudige zaken indienen: kleine vorderingen, huurgeschillen, consumentenklachten. Zonder advocaat, met gestandaardiseerde formulieren in klare taal.
Griffierechten hervormen: degressieve tarieven voor lagere inkomens. Kosteloze toegang voor mensen onder de armoedegrens.
Juridisch Loket: laagdrempelige juridische servicepunten in gemeenten waar burgers gratis eerstelijns juridisch advies krijgen. Nederland heeft dit al met Het Juridisch Loket. Het werkt.
Pro-deorechtsbijstand met realistische vergoedingen voor advocaten. Het systeem is ondergewaardeerd en dus onderbemand.

Begrijpelijke wetboeken

Commissie voor Begrijpelijk Recht oprichten met taalkundigen, juristen en communicatie-experts. In Noorwegen verplicht de Taalwet (sinds 2022) overheden om in heldere, correcte taal te communiceren. Nederland heeft het programma "Direct Duidelijk".
Begrijpelijkheidstoets voor alle nieuwe wetgeving vóór publicatie in het Staatsblad.
Gefaseerde herschrijving van bestaande wetboeken. Te beginnen met Burgerlijk Wetboek, Strafwetboek en Gerechtelijk Wetboek.
Publieke wetsdatabank met uitleg in klare taal naast de juridische tekst.

Bewezen in: Noorwegen: Taalwet (sinds 2022). Nederland: Direct Duidelijk, een programma dat overheidsorganisaties helpt begrijpelijk te communiceren. Estland: het elektronische staatsblad Riigi Teataja, met alle wetgeving en gepubliceerde rechterlijke beslissingen vrij toegankelijk online.

7. Eigen rechtbank voor Halle-Vilvoorde

Standpunt: Halle-Vilvoorde is het enige arrondissement in Vlaanderen zonder eigen rechtbank van eerste aanleg. Dat is onlogisch, inefficiënt en onrechtvaardig. Dit moet eindelijk opgelost worden.

De feiten: Het parket van Halle-Vilvoorde bestaat sinds 31 maart 2014 (Zesde Staatshervorming). Het is Nederlandstalig, bevoegd voor 33 gemeenten (na de fusies van 2025) en ongeveer 677.000 inwoners (Rijksregister, 1 januari 2026). Maar: de magistraten vorderen nog altijd voor de Brusselse rechtbanken. Er is géén eigen rechtbank van eerste aanleg.

De gevolgen:

Forum shopping: beklaagden gebruiken taalwijzigingen om naar een Franstalige rechter te "shoppen", vaak in de hoop op mildere straffen. De procureur des Konings van Halle-Vilvoorde klaagde dit in 2020 publiekelijk aan.
Inwoners, politie en parketmedewerkers moeten steeds naar het moeilijk bereikbare justitiegebouw in Brussel.
Het vervolgingsbeleid van Halle-Vilvoorde en de bestraffing door Brusselse rechtbanken sluiten niet op elkaar aan.

Het parket bestaat al sinds 2014. De rechtbank moet volgen.

Wat we gaan doen:

Volledige splitsing van het gerechtelijk arrondissement Brussel: een tweetalig arrondissement voor de deelstaat Brussel en een Nederlandstalig arrondissement Halle-Vilvoorde, met een eigen rechtbank zoals overal elders in Vlaanderen.
Eigen rechtbank in Halle-Vilvoorde (eerste aanleg en ondernemingsrechtbank), naast de vredegerechten en politierechtbanken die er al zitten. Sinds oktober 2023 heeft Halle al een volwaardig Vlaams justitiehuis.
Volwaardig parket zonder verplichte Franstalige parketmagistraten.
Proceduretaal = gebiedstaal. De taal van de procedure in Halle-Vilvoorde wordt bepaald door de taal van het gebied waar de feiten gepleegd zijn. Geen taalshopping meer.

8. Slachtofferrechten centraal

Standpunt: In ons systeem is het slachtoffer te vaak bijzaak. HART draait dat om: het slachtoffer heeft recht op informatie, op spoedig herstel en op een snelle uitvoering van de veroordeling.

Wat we gaan doen:

Automatische toewijzing slachtofferhulpverlener bij elke aangifte van een geweldsmisdrijf.
Digitaal slachtofferportaal: slachtoffers volgen de status van hun zaak online. Geen eindeloos bellen naar de griffie.
Voorschotsysteem schadevergoeding: bij bewezen schade betaalt een staatsfonds een voorschot aan het slachtoffer, met verhaal op de veroordeelde. Het slachtoffer wacht niet jaren op zijn geld terwijl de dader procedeert.
Herstelrecht uitbouwen: bemiddeling tussen dader en slachtoffer als complementair spoor, niet als vervanging van straf.
Strafuitvoeringsmonitor: een digitaal systeem dat automatisch bijhoudt welke veroordelingen nog niet zijn uitgevoerd en signaleert wanneer termijnen overschreden worden. Geen enkele veroordeling mag in een lade verdwijnen.

Bewezen in: Finland: herstelrecht structureel ingebed in het strafrechtsysteem. Estland: digitaal portaal voor alle procespartijen.

9. Overbevolkte gevangenissen: structurele oplossingen

Standpunt: Bouwen alleen lost niets op. De nieuwe gevangenis van Haren, geopend in 2022, zat begin 2024 al vol en in 2025 boven haar capaciteit. HART kiest voor een meersporenaanpak: alternatieven voor korte straffen, effectieve uitvoering van alle straffen, en een progressiemodel naar re-integratie.

Wat we gaan doen:

Maatregel	Toelichting	Referentie
Elektronisch toezicht uitbreiden	Voor niet-gewelddadige delicten met straffen tot 3 jaar. Een fractie van de kost van detentie: een gedetineerde kost ongeveer €160 per dag (2026).	Noorwegen (thuis met enkelband, onder meer de laatste 6 mnd van een straf), Nederland, Frankrijk
Detentiehuizen	Kleinschalige voorzieningen (max. 15 plaatsen) voor gedetineerden met korte straffen, gericht op re-integratie. Sinds 2022 openden in België drie detentiehuizen (Kortrijk, Vorst, Olen), met samen 192 plaatsen (2025). Uitbreiden.	Noors progressiemodel
Halfweghuis	Overgangsvoorziening voor gedetineerden aan het einde van hun straf. Noorwegen: meer dan 99% keert op tijd terug van verlof.	Noorwegen
Werkstraffen professionaliseren	Betere opvolging via digitaal monitoringsysteem. Te veel werkstraffen vallen tussen de plooien.	Meerdere EU-landen
Verplichte behandeling bij verslaving	Als alternatief voor gevangenisstraf bij drugsverslaafde daders.	Drugbehandelingskamer Gent (sinds 2008); Portugal (decriminalisering + behandeling)
Bilaterale akkoorden	Overbrenging en terugkeer van buitenlandse gedetineerden. In 2025 werden 1.575 veroordeelden zonder verblijfsrecht teruggestuurd (2024: 1.261). Moet fors omhoog: ruim 40% van de gedetineerden heeft een buitenlandse nationaliteit (42,8% op 31 januari 2025).	Samenwerking met herkomstlanden (o.a. Marokko)

Bewezen in: Noorwegen: gewone maximumstraf 21 jaar, gemiddelde straf ongeveer 8 maanden, meer dan 60% van de onvoorwaardelijke gevangenisstraffen maximaal 3 maanden. Focus op re-integratie. Resultaat: van wie in 2015-2017 vrijkwam, kreeg 15 à 21% binnen twee jaar een nieuwe gevangenisstraf.

Samenvatting: wat HART gaat doen

Beleidspunt	Concrete maatregel	Bewezen in	Termijn
Digitalisering	e-File systeem, kruispuntbank, papierloos dossier	Estland	2-5 jaar
Videoconferentie	Standaard voor raadkamer, optioneel andere zaken	Estland, andere EU-lidstaten	1-2 jaar
DNA-databank	Verruiming + koppeling politie + Prüm-uitwisseling	VK, Prüm-netwerk	2-3 jaar
Gezichtsherkenning	Strikt beperkt tot EU AI Act-uitzonderingen	EU AI Act 2024	Lopend
Snelle rechtspraak	Streefnorm 1 jaar, AI-beslissingsondersteuning, KPI's	Estland, Denemarken	3-5 jaar
Betaalbare justitie	ODR-platform, griffierechten, Juridisch Loket	Nederland, Estland	2-3 jaar
Begrijpelijke wet	Commissie Begrijpelijk Recht, begrijpelijkheidstoets	Noorwegen, Nederland	Doorlopend
Halle-Vilvoorde	Eigen rechtbank + volwaardig parket	Alle andere Vlaamse arrondissementen	1-2 jaar
Slachtofferrechten	Digitaal portaal, voorschot schadevergoeding	Estland, Finland	2-3 jaar
Gevangenissen	Enkelband, detentiehuizen, progressiemodel	Noorwegen, Nederland	2-5 jaar
Rechterlijke verantwoording	Versterkte Hoge Raad, evaluatie, transparantie	ENCJ, Finland, Zweden	2-4 jaar

HART kiest voor een justitie die werkt. Niet morgen. Niet ooit. Binnen één legislatuur. De systemen bestaan. De technologie bestaat. De modellen zijn bewezen. Het enige wat ontbreekt is politieke wil. Die brengen wij.