Justitie | HART Partijpunt 9

Kernprincipe: Een efficiënt gerechtelijk apparaat waarbij de rechtzoekende centraal staat.

Iedere burger heeft recht op kwaliteitsvolle rechtspraak binnen een redelijke termijn. Het slachtoffer heeft recht op spoedig herstel. De maatschappij mag verwachten dat veroordelingen snel en correct worden uitgevoerd. Justitie is al jarenlang een onderneming in moeilijkheden. HART kiest voor een radicale modernisering. Niet met vage beloftes, maar met bewezen systemen uit het buitenland.

De feiten

België scoort ondermaats op vrijwel elke justitie-indicator:

Indicator	België	Context
Doorlooptijd burgerlijke zaken	246 dagen in eerste aanleg (2023)	Administratieve zaken: 360 dagen. Stijgend
Brussel handelsrechtbank	Niet vóór september 2025 behandeld	Beroep: 2026 (NL) / 2027 (FR)
Strafdossiers Brussel	Verdubbeld in 2025	Van 1.082 → 2.000 (NL) en 2.100 → 3.600 (FR)
Bezettingsgraad gevangenissen	125,3% (september 2025)	13.000 gedetineerden / 11.000 plaatsen
Europese ranking overbevolking	Top-6 slechtste in Europa (SPACE I 2024)	Na Slovenië, Cyprus, Frankrijk, Italië en Roemenië
Gedetineerden op de grond	198 personen (2024) / 143 (maart 2025)	Antwerpen: 660 bij capaciteit 439
Digitalisering	Belgisch Rekenhof: "aanzienlijke tekortkomingen" (2024)	Estland verwerkt alles digitaal sinds 2008
EHRM-veroordeling	2014. Voor gevangenisomstandigheden	Probleem onopgelost

Bronnen: Europese Commissie Rule of Law Report 2025 (SWD(2025) 901); Raad van Europa SPACE I 2024; Belgisch Rekenhof december 2024; Belga december 2025; Prison Insider 2024/2025.

1. Justitie volledig digitaal

Standpunt: HART wil een volledig papierloos, elektronisch gerechtelijk dossier. De tijd van papieren dossiers die tussen griffies en kabinetten gesleept worden, is voorbij.

Wat we gaan doen:

Centraal e-File systeem naar Estlands model. Eén digitaal platform waar alle justitiële actoren. Rechtbanken, parketten, politie, gevangenissen, advocaten. In werken. Data wordt één keer ingevoerd en is voor alle bevoegde partijen raadpleegbaar. Estland bespaart hiermee 3 miljoen werkuren per jaar.
Kruispuntbank Justitie naar het bewezen model van de Kruispuntbank Sociale Zekerheid. Alle justitiële informatie ontsloten via één beveiligd platform met rolgebaseerde toegang. Burgers kunnen zelf zien wie hun gegevens heeft geraadpleegd.
Videoconferentie als standaard voor verschijningen van inverdenkinggestelden voor de Raadkamer. Elk transport van een gedetineerde kost honderden euro's aan personeel, voertuig en beveiliging. Met duizenden transporten per jaar is de besparing onmiddellijk en substantieel. Optioneel voor andere zaken.

Termijn: Alle nieuwe zaken verplicht digitaal binnen 2 jaar. Volledige migratie bestaande dossiers binnen 5 jaar.

Bewezen in: Estland. E-File systeem (sinds 2005), KIS2 Court Information System (sinds 2014), X-Road data-uitwisselingsplatform. Resultaat: op één na snelste gerechtelijke procedures in de EU. Zelfde aantal rechters als 20 jaar geleden, terwijl het aantal zaken verdubbeld is. Alle componenten beschikbaar als open-source.

2. Rechterlijke verantwoording: zonder de rechtsstaat te ondermijnen

Standpunt: Rechters die structureel disfunctioneren mogen niet onaantastbaar zijn. Maar de oplossing is NIET dat politici rechters aan de kant zetten. Dat is het recept voor autocratie. De ervaringen in Hongarije en Polen zijn glashelder: wie de rechterlijke onafhankelijkheid aanvalt, opent de deur naar machtsmisbruik.

HART kiest voor de middenweg: versterkte verantwoordingsmechanismen, beheerd door de rechterlijke macht zelf.

Wat we gaan doen:

Hoge Raad voor de Justitie versterken meer bevoegdheden en middelen voor evaluatie, tuchtrecht en kwaliteitsbewaking.
Evaluatiesysteem voor rechters periodieke evaluatie op basis van doorlooptijden, kwaliteit van motiveringen en terugdraaiingspercentage in beroep. Niet op de inhoud van beslissingen. Op professionele standaarden.
Onafhankelijke tuchtkamer binnen de rechterlijke macht, niet politiek aangestuurd. Effectief optreden bij nalatigheid, onbekwaamheid of wangedrag.
Transparantie jaarlijkse publicatie van statistieken per rechtbank: doorlooptijden, aantallen zaken, tevredenheidsmetingen bij rechtzoekenden.
Lekenrechtspraak uitbreiden burgers en rechters samen, voor bepaalde correctionele zaken. Dit vergroot het democratisch draagvlak zonder de onafhankelijkheid aan te tasten.
Transparantere benoemingsprocedures meer maatschappelijke inbreng via de Hoge Raad voor de Justitie.

Rode lijn: Elk systeem van rechterlijke verantwoording wordt ontworpen en beheerd door de rechterlijke macht zelf. Via de Hoge Raad voor de Justitie. NOOIT door politici. Dit voorkomt misbruik door wie dan ook.

Bewezen in: ENCJ-kwaliteitskader (European Networks of Councils for the Judiciary). Finland en Zweden. Geïntegreerde kwaliteitsstrategieën voor de rechterlijke macht met publieke rapportage. ELI-Mount Scopus European Standards of Judicial Independence.

3. Forensisch DNA-onderzoek optimaliseren

Standpunt: DNA-bewijs is een van de krachtigste instrumenten in strafonderzoek. België benut dit onvoldoende. De nationale DNA-databank (opgericht 1999) bevat géén profielen van verdachten. Enkel van veroordeelden voor ernstige misdrijven en sporen van plaatsen delict.

Wat we gaan doen:

DNA-afname verplicht bij veroordeling voor alle misdrijven met een gevangenisstraf van 1 jaar of meer. Huidige drempel van 5 jaar is te hoog.
Koppeling politiedatabank aan DNA-databank om criminele netwerken in kaart te brengen. Onderzoek door het NICC toont aan dat meer dan 400 netwerken geïdentificeerd konden worden via DNA-koppelingen.
Volledige Prüm-implementatie voor grensoverschrijdende DNA-uitwisseling met alle EU-lidstaten. In 2024 keurde België nieuwe wetgeving goed voor DNA-uitwisseling met INTERPOL. Dit moet worden doorgetrokken.
Investering in capaciteit bij het NICC het huidige personeel en de technische middelen zijn ontoereikend.

Waarborg: Het recht op privacy en de rechten van verdediging blijven altijd gerespecteerd. We verzamelen principieel enkel DNA van veroordeelden, nooit van de algemene bevolking.

Bewezen in: Verenigd Koninkrijk. NDNAD (sinds 1995). Match-percentage: 64,8% (misdaadlocatie naar persoon). Tussen 2001 en 2022: 776.488 matches met onopgeloste misdaden. Via Prüm: 13.000+ hits met EU-lidstaten, waarvan 2.000+ ernstige misdrijven.

4. Gezichtsherkenning: strikt en beperkt

Standpunt: Gezichtsherkenningstechnologie kan levens redden, maar draagt een groot risico op misbruik. HART kiest voor inzet binnen het strikt wettelijk kader van de EU AI Act. Niet meer, niet minder.

Wat we gaan doen:

Enkel inzet binnen de drie uitzonderingen van de EU AI Act:
1. Gericht zoeken naar slachtoffers van ontvoering, mensenhandel of seksuele uitbuiting, en vermiste personen.
2. Voorkomen van een specifieke, wezenlijke en onmiddellijke terroristische dreiging.
3. Lokaliseren van verdachten van specifieke strafbare feiten. Met voorafgaande rechterlijke toestemming.
Voorafgaande rechterlijke toetsing verplicht voor elk gebruik. Geen uitzonderingen.
Onafhankelijk toezichtsorgaan (Gegevensbeschermingsautoriteit of Controleorgaan Politionele Informatie) voor evaluatie en klachtenbehandeling.
Jaarlijkse publieke transparantierapportage over het aantal inzetten, resultaten en waarborgen.

Geen missieuitbreiding. Geen algemene surveillance. Geen real-time gezichtsherkenning in de openbare ruimte buiten de drie uitzonderingen.

5. Rechtspraak binnen 1 jaar

Standpunt: Een rechtzoekende die jaren moet wachten op een uitspraak, krijgt geen recht. HART stelt als streefnorm: elk geschil beslechten binnen 1 jaar per aanleg. Ambitieus? Ja. Onmogelijk? Nee. Als je digitaliseert, vereenvoudigt en investeert.

Wat we gaan doen:

Wettelijke termijnnormen per zaaktype niet als absoluut maximum, maar als bindende richtnorm met rapportageplicht. Elke rechtbank die structureel overschrijdt, krijgt verplichte actieplannen.
AI voor kleine geschillen naar Estlands model: voor vorderingen onder €7.000 kan een AI-systeem een voorstel van beslissing genereren. De rechter valideert. Dit halveert de werklast voor routinezaken.
Structurele personeelsuitbreiding het aantal rechters, griffiers en ondersteunend personeel in België is structureel te laag. Extra middelen zijn geen luxe maar een noodzaak.
Vereenvoudiging van procedures onnodige procedurestappen schrappen. Niet elke zaak hoeft dezelfde zware procedure te doorlopen.
Performance-indicatoren per rechtbank met publieke rapportage. Naar Deens model. Burgers moeten kunnen zien hoe hun rechtbank presteert.

Bewezen in: Estland. AI-beslissingsondersteuning voor kleine geschillen <€7.000 (ontwikkeling sinds 2019, pilottests positief in 2021, gefaseerde uitrol). Denemarken. Actief case management met standaardtermijnen per zaaktype. Noorwegen. Strikt case-management met bindende deadlines.

6. Justitie betaalbaar en begrijpelijk

Standpunt: Justitie mag geen privilege zijn voor wie het kan betalen. En wetboeken mogen geen cryptische teksten zijn die alleen juristen begrijpen.

Betaalbare justitie

Online geschillenbeslechting (ODR) een digitaal platform waar burgers zelf eenvoudige zaken indienen: kleine vorderingen, huurgeschillen, consumentenklachten. Zonder advocaat, met gestandaardiseerde formulieren in klare taal.
Griffierechten hervormen degressieve tarieven voor lagere inkomens. Kosteloze toegang voor mensen onder de armoedegrens.
Juridisch Loket laagdrempelige juridische servicepunten in gemeenten waar burgers gratis eerstelijns juridisch advies krijgen. Nederland heeft dit al. Het werkt.
Pro-deorechtsbijstand met realistische vergoedingen voor advocaten. Het huidige systeem is ondergewaardeerd en dus onderbemand.

Begrijpelijke wetboeken

Commissie voor Begrijpelijk Recht oprichten met taalkundigen, juristen en communicatie-experts. Noorwegen nam in 2022 een Taalwet aan die overheidscommunicatie in klare taal verplicht. Nederland heeft het "Direct Duidelijk"-programma.
Begrijpelijkheidstoets voor alle nieuwe wetgeving vóór publicatie in het Staatsblad.
Gefaseerde herschrijving van bestaande wetboeken. Te beginnen met Burgerlijk Wetboek, Strafwetboek en Gerechtelijk Wetboek.
Publieke wetsdatabank met uitleg in klare taal naast de juridische tekst.

Bewezen in: Noorwegen. Taalwet 2022. Nederland. Direct Duidelijk (alle overheidsorganisaties). Estland. Publieke elektronische Staatscourant met alle wetgeving en rechterlijke beslissingen online, vrij toegankelijk.

7. Eigen rechtbank voor Halle-Vilvoorde

Standpunt: Halle-Vilvoorde is het enige arrondissement in Vlaanderen zonder eigen rechtbank. Dat is onlogisch, inefficiënt en onrechtvaardig. Dit moet eindelijk opgelost worden.

De feiten: Het parket van Halle-Vilvoorde bestaat sinds 2014 (Zesde Staatshervorming). Het is Nederlandstalig, bevoegd voor 35 gemeenten en 644.201 inwoners (Statbel, 2023). Maar: de magistraten vorderen nog steeds voor de Brusselse rechtbanken. Er is géén eigen rechtbank.

De gevolgen:

Forum shopping: beklaagden gebruiken taalwijzigingen om naar een Franstalige rechter te "shoppen". Vaak in de hoop op mildere straffen. De voormalige procureur des Konings van Halle-Vilvoorde erkende dit probleem publiekelijk.
Inwoners, politie en parketmedewerkers moeten steeds naar het moeilijk bereikbare justitiegebouw in Brussel.
Het vervolgingsbeleid van Halle-Vilvoorde en de bestraffing door Brusselse rechtbanken sluiten niet op elkaar aan.

Dit punt stond in het ontwerp-regeerakkoord van 2025, maar werd in de allerlaatste uren geschrapt.

Wat we gaan doen:

Volledige splitsing van het gerechtelijk arrondissement Brussel: een tweetalig arrondissement voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en een Nederlandstalig provinciaal arrondissement Halle-Vilvoorde. Zoals in alle andere Vlaamse provincies.
Eigen rechtbank in Halle-Vilvoorde (eerste aanleg, politierechtbank, ondernemingsrechtbank). De Vlaamse regering heeft al €5 miljoen vrijgemaakt voor een Justitiehuis.
Volwaardig parket zonder verplichte Franstalige parketmagistraten.
Proceduretaal = gebiedstaal. De taal van de procedure in Halle-Vilvoorde wordt bepaald door de taal van het gebied waar de feiten gepleegd zijn. Geen taalshopping meer.

8. Slachtofferrechten centraal

Standpunt: In het huidige systeem is het slachtoffer te vaak bijzaak. HART draait dat om: het slachtoffer heeft recht op informatie, op spoedig herstel en op een snelle uitvoering van de veroordeling.

Wat we gaan doen:

Automatische toewijzing slachtofferhulpverlener bij elke aangifte van een geweldsmisdrijf.
Digitaal slachtofferportaal slachtoffers volgen de status van hun zaak online. Geen eindeloos bellen naar de griffie.
Voorschotsysteem schadevergoeding bij bewezen schade betaalt een staatsfonds een voorschot aan het slachtoffer, met verhaal op de veroordeelde. Het slachtoffer wacht niet jaren op zijn geld terwijl de dader procedeert.
Herstelrecht uitbouwen bemiddeling tussen dader en slachtoffer als complementair spoor, niet als vervanging van straf.
Strafuitvoeringsmonitor een digitaal systeem dat automatisch bijhoudt welke veroordelingen nog niet zijn uitgevoerd en signaleert wanneer termijnen overschreden worden. Geen enkele veroordeling mag in een lade verdwijnen.

Bewezen in: Finland. Herstelrecht structureel ingebed in het strafrechtsysteem. Estland. Digitaal portaal voor alle procespartijen.

9. Overbevolkte gevangenissen: structurele oplossingen

Standpunt: Bouwen alleen lost niets op. De nieuwe gevangenis van Haren zat na twee jaar al over capaciteit. HART kiest voor een meersporenaanpak: alternatieven voor korte straffen, effectieve uitvoering van alle straffen, en een progressiemodel naar re-integratie.

Wat we gaan doen:

Maatregel	Toelichting	Referentie
Elektronisch toezicht uitbreiden	Voor niet-gewelddadige delicten met straffen tot 3 jaar. Kostprijs: €5-30/dag (afhankelijk van type monitoring) vs. meer dan €100/dag voor detentie.	Noorwegen (tot 6 mnd), Nederland, Frankrijk
Detentiehuizen	Kleinschalige voorzieningen (max. 15 plaatsen) voor gedetineerden met korte straffen, gericht op re-integratie. België heeft een eerste pilot. Uitbreiden.	Noors progressiemodel
Halvweghuis	Overgangsvoorziening voor gedetineerden aan het einde van hun straf. Noorwegen: >99% keert op tijd terug van verlof.	Noorwegen
Werkstraffen professionaliseren	Betere opvolging via digitaal monitoringsysteem. Nu vallen te veel werkstraffen tussen de plooien.	Meerdere EU-landen
Verplichte behandeling bij verslaving	Als alternatief voor gevangenisstraf bij drugsverslaafde daders.	Portugal (decriminalisering + behandeling)
Bilaterale akkoorden	Overbrenging buitenlandse gedetineerden. In 2024: 1.261 teruggestuurd. Moet fors omhoog. 40%+ van gedetineerden zijn buitenlandse staatsburgers.	Lopende onderhandelingen Albanië/Kosovo

Bewezen in: Noorwegen. Maximale straf 21 jaar, gemiddelde straftijd 8 maanden, >60% van straffen korter dan 3 maanden. Focus op re-integratie. Resultaat: significant lagere recidive dan EU-gemiddelde.

Samenvatting: wat HART gaat doen

Beleidspunt	Concrete maatregel	Bewezen in	Termijn
Digitalisering	e-File systeem, kruispuntbank, papierloos dossier	Estland	2-5 jaar
Videoconferentie	Standaard voor raadkamer, optioneel andere zaken	Estland, hele EU	1-2 jaar
DNA-databank	Verruiming + koppeling politie + Prüm-uitwisseling	VK, Prüm-netwerk	2-3 jaar
Gezichtsherkenning	Strikt beperkt tot EU AI Act-uitzonderingen	EU AI Act 2024	Lopend
Snelle rechtspraak	Streefnorm 1 jaar, AI-beslissingsondersteuning, KPI's	Estland, Denemarken	3-5 jaar
Betaalbare justitie	ODR-platform, griffierechten, Juridisch Loket	Nederland, Estland	2-3 jaar
Begrijpelijke wet	Commissie Begrijpelijk Recht, begrijpelijkheidstoets	Noorwegen, Nederland	Doorlopend
Halle-Vilvoorde	Eigen rechtbank + volwaardig parket	Alle andere Vlaamse provincies	1-2 jaar
Slachtofferrechten	Digitaal portaal, voorschot schadevergoeding	Estland, Finland	2-3 jaar
Gevangenissen	Enkelband, detentiehuizen, progressiemodel	Noorwegen, Nederland	2-5 jaar
Rechterlijke verantwoording	Versterkte Hoge Raad, evaluatie, transparantie	ENCJ, Finland, Zweden	2-4 jaar

HART kiest voor een justitie die werkt. Niet morgen. Niet ooit. Binnen deze legislatuur. De systemen bestaan. De technologie bestaat. De modellen zijn bewezen. Het enige wat ontbreekt is politieke wil. Die brengen wij.